همشهری آنلاین - آرش نهاوندی: ماجرای عجیب آوردن یک الاغ به سازمان صداوسیما و دوشیدن شیر آن، بار دیگر توجه‌ها را به خواص احتمالی شیر الاغ جلب کرده است؛ محصولی که گاهی از آن به‌عنوان یک ماده غذایی با خواص درمانی ویژه یاد می‌شود. اما آیا شیر الاغ واقعاً فوایدی فراتر از سایر انواع شیر دارد یا آنچه درباره خواص آن گفته می‌شود، بیشتر حاصل تبلیغات اغراق‌آمیز و باورهای قدیمی است؟
البته این نخستین بار نیست که محصولات به‌دست‌آمده از شیر الاغ خبرساز می‌شوند. مدتی پیش نیز انتشار خبری درباره فروش پنیر الاغ با قیمت کیلویی ۲۵ میلیون تومان در برخی فروشگاه‌های شمال تهران، توجه بسیاری را به خود جلب کرد و این پرسش را به وجود آورد که آیا چنین محصولات گران‌قیمتی واقعاً ارزش غذایی متفاوت و خواص ویژه‌ای دارند؟
دکتر منصور رضایی، متخصص تغذیه و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در گفتگو با همشهری در این باره به چند نکته مهم اشاره کرده است. (از این لینک تماشا کنید)
طب سنتی و علم پزشکی چه می‌گویند؟
رضایی درباره ادعاهای مطرح‌شده پیرامون خواص شیر الاغ می‌گوید: در علم پزشکی امروز، اثربخشی مواد غذایی و دارویی بر اساس مطالعات علمی و مقایسه گروه‌های مختلف بررسی می‌شود. نکته مهم این است که گاهی باور افراد به اثربخشی یک ماده، حتی اگر آن ماده خاصیت درمانی مشخصی نداشته باشد، می‌تواند باعث ایجاد احساس بهبودی شود. این همان پدیده‌ای است که در پزشکی با عنوان اثر دارونما یا پلاسبو شناخته می‌شود. در برخی مطالعات، حتی زمانی که ماده مصرف‌شده چیزی جز آب یا نشاسته نیست، به دلیل باور فرد به اثربخشی آن، ممکن است تا حدود ۳۰ درصد پاسخ مثبت مشاهده شود. بنابراین هر احساس بهبودی را نمی‌توان به خاصیت درمانی یک ماده نسبت داد.
این متخصص تغذیه با اشاره به تفاوت رویکرد طب سنتی و پزشکی نوین ادامه می‌دهد: بخش قابل‌توجهی از توصیه‌های طب سنتی بر تجربه‌های تاریخی استوار است. برای مثال، ممکن است فردی در گذشته هنگام ابتلا به سرماخوردگی شیر الاغ مصرف کرده و پس از مدتی بهبود یافته باشد. همین همزمانی باعث شده این تصور شکل بگیرد که شیر الاغ عامل درمان بیماری بوده است؛ در حالی که بهبود فرد ممکن است به دلایل دیگری اتفاق افتاده باشد.
به گفته رضایی، باورهایی مانند تأثیر ویژه شیر گاو، شتر یا الاغ بر درمان برخی بیماری‌ها، در طب سنتی سابقه طولانی دارند، اما بسیاری از این ادعاها از پشتوانه علمی کافی برخوردار نیستند.
وقتی باور ذهنی جای شواهد علمی را می‌گیرد
رضایی با تأکید بر ضرورت بررسی علمی ادعاهای درمانی عنوان می‌کند: در پزشکی مبتنی بر شواهد، برای اثبات اثربخشی یک ماده باید مطالعات کنترل‌شده انجام شود و نتایج آن با گروه شاهد یا در موارد مناسب با دارونما مقایسه شود. بدون چنین بررسی‌هایی نمی‌توان با اطمینان درباره خواص درمانی یک ماده غذایی اظهارنظر کرد. بسیاری از مطالبی که درباره خواص ویژه شیر بز، شتر یا الاغ مطرح می‌شود، با شواهد علمی معتبر و پذیرفته‌شده در پزشکی همخوانی ندارد. ممکن است فردی پس از مصرف یکی از این محصولات احساس بهبودی کند، اما این موضوع لزوماً به معنای وجود خاصیت درمانی در آن محصول نیست. گاهی تلقین و باور ذهنی فرد در ایجاد این احساس نقش دارد.
این متخصص تغذیه معتقد است تجربه‌های فردی یا روایت‌های تاریخی، به‌تنهایی نمی‌توانند مبنای توصیه عمومی یک ماده غذایی به جامعه باشند و در توضیح بیشتر بیان می‌کند: ممکن است مصرف نوع خاصی از شیر در گذشته با بهبود وضعیت سلامت فردی همزمان شده باشد و همین تجربه، به توصیه مصرف آن در نسل‌های بعد منجر شده باشد. اما همزمانی دو اتفاق به معنای وجود رابطه علت و معلولی میان آنها نیست. برای اثبات چنین ادعاهایی به شواهد علمی نیاز داریم.
ایجاد نیاز کاذب با تبلیغ خواص عجیب
رضایی نسبت به تبلیغات اغراق‌آمیز درباره خواص درمانی برخی مواد غذایی هشدار می‌دهد و می‌گوید: اینکه بدون پشتوانه علمی، نوع خاصی از شیر را به‌عنوان محصولی ویژه و مفید برای درمان بیماری‌ها به جامعه معرفی کنیم، اقدام درستی نیست. چنین تبلیغاتی می‌تواند در مردم احساس نیاز کاذب ایجاد کند و آنها را به سمت مصرف محصولاتی سوق دهد که ضرورت یا مزیت درمانی آنها اثبات نشده است.
او با اشاره به نقش فضای مجازی در گسترش این باورها ادامه می‌دهد: در سال‌های اخیر، شبکه‌های اجتماعی به بستری گسترده برای انتشار ادعاهای عجیب و توصیه‌های غیرعلمی درباره سلامت تبدیل شده‌اند. از تبلیغ خواص معجزه‌آسای برخی مواد غذایی گرفته تا توصیه به مصرف مستقیم محصولات دامی بدون فرآوری بهداشتی، همگی می‌توانند سلامت مردم را به خطر بیندازند.
به گفته او، جذابیت تبلیغات و تکرار مداوم برخی ادعاها نباید جای شواهد علمی را بگیرد؛ به‌ویژه زمانی که پای سلامت افراد در میان است.
میکروب‌ها بهتر از ما ارزش غذایی شیر را می‌دانند!
رضایی در بخش دیگری از صحبت‌های خود با بیان مثالی جالب، به خطر آلودگی محصولات غذایی خام اشاره می‌کند و می‌گوید: گاهی به شوخی می‌گوییم سواد تغذیه‌ای عوامل بیماری‌زا مانند میکروب‌ها، ویروس‌ها، انگل‌ها و قارچ‌ها از انسان‌ها بیشتر است! ممکن است انسان نوشابه گازدار را به یک نوشیدنی مغذی ترجیح دهد، اما بسیاری از میکروارگانیسم‌ها به‌خوبی از مواد مغذی موجود در شیر، تخم‌مرغ و ماهی استفاده می‌کنند. همین ارزش غذایی بالا هم باعث می‌شود برخی از این محصولات، در صورت نگهداری نامناسب، محیط مناسبی برای رشد میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا باشند. بنابراین نباید فراموش کنیم که مواد غذایی مغذی، لزوماً در هر شرایطی سالم و بی‌خطر نیستند.
بیشتر بخوانید:
این متخصص تغذیه تأکید می‌کند: شیرهای خام و سنتی که خارج از چرخه نظارت بهداشتی عرضه می‌شوند، ممکن است به عوامل بیماری‌زا آلوده باشند. به همین دلیل مصرف شیر بدون پاستوریزاسیون و فرآوری بهداشتی، اقدامی پرخطر است و به هیچ عنوان توصیه نمی‌شود.
خطر پنهان در شیرهای خام و سنتی
رضایی در پایان نسبت به پیامدهای اعتماد به توصیه‌های غیرعلمی هشدار می‌دهد و می‌گوید: تبلیغات جذاب اما غیرعلمی درباره خواص درمانی محصولات غذایی، به‌ویژه زمانی که مردم را به مصرف مواد خام و فرآوری‌نشده تشویق می‌کند، می‌تواند تهدیدی جدی برای سلامت عمومی باشد. اعتماد به توصیه‌های افراد غیرمتخصص و مصرف خودسرانه محصولات دامی که مراحل بهداشتی لازم را طی نکرده‌اند، ممکن است زمینه ابتلا به بیماری‌های عفونی خطرناک را فراهم کند؛ بیماری‌هایی که در برخی موارد می‌توانند به عوارض طولانی‌مدت، آسیب اندام‌های حیاتی و حتی ناتوانی‌های حرکتی منجر شوند.
به گفته این متخصص تغذیه، مردم باید میان ارزش غذایی یک محصول و ادعاهای درمانی مطرح‌شده درباره آن تفاوت قائل شوند. صرف اینکه ماده غذایی خاصی در گذشته مصرف می‌شده یا امروز با قیمت بالا به فروش می‌رسد، دلیلی بر برتری آن نسبت به سایر مواد غذایی یا اثبات خواص درمانی ویژه نیست.
نظر شما