همشهری آنلاین- زهرا رفیعی: ذخیره برفی البرز تا دو هفته دیگر آب خواهد شد و آفتاب داغ تابستان با تمام وجود بر سر پایتختنشینان خواهد تابید. یک پیشبینی نیمبند و مبهم از پاییز امشال اما امیدبخش است. اگر پیشبینیهای بلند مدت درست از آب درآید آسمان پاییز امسال بر خلاف سال قبل بارانی خواهد بود.
احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی به بهانه همین پیشبینیهای بلندمدت مهمان برنامه تلویزیونی گروه سرزمین من روزنامه همشهری بود و با دلایل نگاهی علمی و دقیق اعلام میکند که تابستان ۱۴۰۵ را فقط با همدلی و صرفهجویی میتوانیم به پاییز برسانیم. او در این برنامه درباره وضعیت بارشها، تابستان پیشرو، شرایط سدهای تهران و آینده منابع آبی کشور هشدار میدهد که تهران وارد ششمین سال پیاپی کمبارشی شده است و احتمال رسیدن دوباره برخی سدها به «حجم مرده» وجود دارد.
بهار و ۲۵ درصد بارش سالانه
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی در توضیح وضعیت بارشهای بهاری میگوید: «بهار یکی از فصلهای مهم بارش در سرزمین ماست و حدود ۲۵ درصد بارش سالانه کشور در این فصل رخ میدهد. حدود ۲۵ درصد بارشها در پاییز، ۴۴ تا ۴۵ درصد در زمستان و فقط حدود ۵ درصد در تابستان اتفاق میافتد. به همین دلیل نیمه دوم بهار به ویژه خرداد، عملا آغاز دوره خشک بسیاری از مناطق کشور است.»
به گفته احد وظیفه، پس از پایان بهار، بیشتر مناطق مرکزی و جنوبی کشور بارندگی مؤثری نخواهند داشت و فقط برخی نقاط خاص مانند سواحل شمالی و بخشهایی از جنوب شرق ایران در تابستان بارش دریافت میکنند. او توضیح میدهد: «بارش فصل خشک ما شامل سواحل شمالی و مناطق جنوب شرق کشور از جمله جنوب سیستان و بلوچستان، شرق هرمزگان و جنوب کرمان است. سایر مناطق کشور یا بدون بارشاند یا اگر بارشی داشته باشند، به شکل رگبارهای پراکنده و رعد و برق تابستانی خواهد بود.»
پنجره بهار بسته شد
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی تأکید میکند بارشهایی که طی هفتههای گذشته تجربه شد، تداوم نخواهد داشت. احد وظیفه میگوید: «آنچه در هفتههای گذشته داشتیم، در هفته آینده تکرار نمیشود. فصل بارندگی در عرضهای مرکزی تا جنوبی کشور عملا به پایان رسیده است. فقط نوار شمالی کشور، دامنههای البرز و تا حدی زاگرس طی یکی دو هفته آینده بارشهایی بسیار ضعیفتر از قبل دریافت خواهند کرد. بارشهای تهران از این به بعد بسیار ضعیفتر میشود و عمدتا به شکل رگبار و رعد و برقهای عصرگاهی و شبانه خواهد بود. از نظر اقلیمی، پنجره زمانی بارش تهران تقریبا به پایان رسیده است و تا انتهای سال آبی، یعنی پایان شهریور، شاید در مجموع فقط ۱۰ تا ۲۰ میلیمتر بارش دیگر دریافت شود.»
او یادآور میشود تهران اکنون ششمین سال پیاپی کمبارشی را تجربه میکند: «پس از سالهای ۹۷ و ۹۸ که وضعیت بارشها مناسبتر بود، از سال ۹۹ به بعد وارد دوره خشکسالی شدیم. پارسال بدترین شرایط (کمتر از ۵۰درصد) را داشتیم و بارش تهران حدود ۵۰ درصد کمتر از نرمال بود. امسال نیز تا این لحظه حدود ۳۷ تا ۳۸ درصد کمتر از متوسط بلندمدت بارش دریافت کردهایم.»
تابستانی گرمتر از معمول
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی درباره چشمانداز تابستان پیشرو نیز هشدار میدهد که ایران با تابستانی گرمتر و خشکتر روبهرو خواهد بود و میگوید: «اقلیم ایران ذاتا تابستانهای گرمی دارد، اما امسال انتظار داریم به دلیل توسعه پدیده النینو در اقیانوس آرام، تابستانی گرمتر از معمول داشته باشیم.»
احد وظیفه توضیح میدهد که النینو و لانینا به تغییرات دمای سطح آب اقیانوس آرام مربوط میشوند و بر تبادل انرژی میان آب و هوا اثر میگذارند و در نتیجه انتظار این است که مونسون هند که بارندگیهای شبهقاره، جنوب پاکستان و جنوب شرق ایران را در تابستان تأمین میکند، امسال ضعیفتر از معمول باشد. در نتیجه، به ویژه در فلات مرکزی و جنوب شرق ایران، تابستانی گرمتر و با بارش کمتر از معمول خواهیم داشت.
به گفته او، امکان رخداد رگبارهای ناگهانی و سیلابی همچنان وجود دارد، اما پیشبینی دقیق آنها تنها در بازههای کوتاهمدت ممکن است؛ پدیدههای محلی مثل رگبار و سیل معمولا در بازه ۲۴ تا ۴۸ ساعته قابل پیشبینیاند و نمیتوان از حالا درباره زمان دقیق وقوع آنها صحبت کرد.
وضعیت نامناسب سدهای تهران؛ مصرف روزانه ۴ میلیون مترمکعب
احد وظیفه در بخش دیگری از صحبتهای خود در تلویزیون اینترنتی همشهری درباره شرایط سدهای تهران هشدار میدهد: «سدهای تهران به دلیل تداوم کمبارشی در وضعیت مطلوبی نیستند. سد امیرکبیر، سد ماملو و بسیاری از سدهای استان شرایط مناسبی ندارند. سد امیرکبیر حدود ۱۸۰ تا ۲۰۰ میلیون متر مکعب ظرفیت دارد، اما اکنون تنها حدود ۳۰ درصد آن پر است. سد طالقان حدود ۴۰۰ میلیون متر مکعب ظرفیت ذخیره دارد و بخش عمده آن خالی است. سد لار نزدیک به یک میلیارد متر مکعب ظرفیت دارد، اما در حال حاضر تنها حدود ۴ تا ۵ درصد آن آب دارد. سد ماملو نیز حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد پر است. تنها سد لتیان وضعیت بهتری دارد که بخشی از آن به دلیل مدیریت رهاسازی آب و ذخیره برای تولید برق در تابستان پیش رو بوده است. سدهای تهران درکل وضعیت ناخوشی دارند. حدود ۸۰ درصد این سد پر است، اما حجم کلی آن کمتر از ۱۰۰ میلیون متر مکعب است.»
او با اشاره به اثرات بلندمدت خشکسالی میگوید: «وقتی خشکسالی رخ میدهد، آثارش فقط محدود به همان سال نیست و ادامه مییابد. ورود و خروج از خشکسالی فرایندی تدریجی است و تبعات آن همه بخشهای اقتصادی، اجتماعی و حتی سلامت جامعه را تحت تأثیر قرار میدهد.»
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی احتمال رسیدن برخی سدها به حجم مرده را نیز منتفی نمیداند و میگوید: «این احتمال وجود دارد و حتی نسبت به سال گذشته بیشتر شده است. سال قبل سد طالقان در پایان سال به کمک تهران آمد، اما امسال حجم آب این سد نسبت به سال گذشته حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد کمتر است. بنابراین امکان اتکا به آن کمتر شده است و در سالهای خشکسالی فشار بیشتری بر منابع آب زیرزمینی وارد خواهد شد و با وضعیت بدتر آبها زیر زمینی روبه رو خواهیمشد.»
وظیفه ادامه میدهد: «مصرف آب تهران در فصل گرم بسیار بالاست. شهر تهران در تابستان روزانه بیش از ۴ میلیون متر مکعب آب مصرف میکند و همین موضوع فشار مضاعفی بر منابع آبی وارد میکند.»
ذخیره برفی بهتر از پارسال، کمتر از نرمال
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی درباره وضعیت ذخایر برفی توضیح میدهد: «امسال به دلیل پایینتر بودن دما در اواخر اسفند و فروردین، سهم بارش برف نسبت به سال گذشته قابلملاحظه بود و ارتفاعات شرایط بهتری دارند. البته میزان برف همچنان کمتر از شرایط نرمال است، اما نسبت به پارسال وضعیت مناسبتری مشاهده میشود.»
احد وظیفه میگوید: «این ذخایر برفی احتمالا فقط یکی دو هفته دیگر دوام خواهند داشت. با افزایش سریع دما، برفها به سرعت ذوب میشوند. دامنههای جنوبی کوهستانها حداکثر تا دو هفته دیگر برف خود را از دست میدهند چون دما رو به افزایش است و لایه برف نازک میشود و گرد و غبار روی آن را میگیرد و جذب انرژی در آن افزایش مییابد و سرعت ذوب بالاتر میرود. البته بستگی به شیب و سمت خورشید هم دارد. لکههای برف هم احتمالا تا سه هفته دیگر از بین میروند. الان آخرین روزهای بهار برای دیدن برف در ارتفاعات است.»
ادامه سیاستهای محدودیت مصرف آب اجتنابناپذیر است
بسیاری از مسئولان در مورد ادامه سیاستهای ریاضتی در مصرف آب حرف میزنند اما آیا اوضاع همچنان نامساعد خواهد بود؟ رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی معتقد است وضعیت منابع آبی پایتخت آنقدر جدی شده که کنترل مصرف، دستکم در کوتاهمدت، تنها راه پیشرو است.
احد وظیفه با بیان اینکه باید وضعیت منابع موجود و تقاضا برای آب را در نظر بگیریم، میگوید: «تهران و البرز عملا یک حوزه مشترک آبی دارند و باید با هم دیده شوند. این دو استان نزدیک به یکچهارم جمعیت کشور را در خود جای دادهاند و طبیعتا تقاضای بسیار بزرگی برای آب دارند. حوزه تهران و البرز حتی با وجود کمکی که از سد لار دریافت میکند، همچنان محدود است. واقعیت این است که پیش از رسیدن به این مرحله، آنطور که باید به فکر این روزها نبودیم و حالا با چالشی روبهرو شدهایم که بخشی از آن ناشی از تغییر اقلیم و گرمایش زمین است.»
ایران دو برابر میانگین جهانی گرم شده است
این هواشناس توضیح میدهد که گرمایش جهانی در مناطق خشک دنیا از جمله ایران و خاورمیانه، باعث کاهش تدریجی بارشها شده است و میگوید: «در چهار تا پنج دهه گذشته، به ویژه در سالهای اخیر، سرعت این تغییرات بیشتر شده است. امسال هم به نظر میرسد قاره آسیا و به تبع آن ایران، نسبت به سایر قارهها افزایش دمای بیشتری را تجربه کردهاند.»
به گفته او، میانگین دمای ایران نسبت به پنج دهه گذشته حدود ۲ تا ۲.۵ درجه افزایش یافته؛ رقمی که تقریبا دو برابر میانگین جهانی است. این افزایش دما باعث تبخیر بیشتر، کاهش دسترسی به آب و افزایش تقاضا برای مصرف آب شده؛ چه در طبیعت، چه در بخش خانگی و شهری و چه در کشاورزی.
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی تأکید میکند که تهران اکنون ششمین سال پیاپی خشکسالی و کمبارشی را پشت سر میگذارد و همین موضوع ادامه سیاستها و تمهیدات سختگیرانه مصرف آب را اجتنابناپذیر کرده است: «در کوتاهمدت، غیر از کنترل مصرف و تقاضا، راهکار فوری دیگری وجود ندارد. اصلاح شبکه، مدیریت منابع و پروژههای تأمین آب زمانبر هستند، اما آنچه الان اهمیت دارد، کنترل مصرف است.»
«هر قطره آب» به خودمان برمیگردد
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی معتقد است همراهی مردم میتواند تاثیر قابلتوجهی بر کاهش بحران داشته باشد و میگوید: «ما میلیونها نفر هستیم که در این شهر زندگی میکنیم و اگر همه با هم همکاری کنیم، اثرگذار خواهد بود. رعایت الگوی مصرف و دانستن ارزش هر قطره آب، قبل از اینکه کمک به دیگران باشد، کمک به خود ماست تا شهر دچار محدودیت شدید یا قطع آب نشود. آب کالایی بسیار حیاتی است و وابستگی جامعه به آب به حدی است که کوچکترین اختلال در تأمین آن، همه جنبههای زندگی شهری را تحت تأثیر قرار میدهد.»
دیگر نمیتوان روی آبهای زیرزمینی حساب کرد
احد وظیفه در بخش دیگری از این گفتوگو، وضعیت منابع زیرزمینی را با یک حساب بانکی مقایسه میکند و میگوید: «آبهای زیرزمینی مثل ذخیره بانکی هستند. وقتی درآمد کم میشود، آدم از پساندازش برداشت میکند، اما اگر برداشتها بیشتر از ورودی باشد، ذخیره به تدریج تمام میشود. متاسفانه سالهاست که در تهران و بسیاری از شهرهای دیگر مثل مشهد، اصفهان، اراک و قم برداشت بیرویه از منابع زیرزمینی ادامه دارد و این موضوع آینده این شهرها را با بحران جدی روبهرو میکند. نشانههای این بحران اکنون در فرونشست زمین قابل مشاهده است. فرونشست در اطراف تهران و برخی شهرهای دیگر کشور تقریبا در دنیا بیسابقه است و خودش نشان میدهد وضعیت منابع آب زیرزمینی تا چه اندازه بحرانی شده است.»
احتمال جیرهبندی را نمیتوان رد کرد
او درباره احتمال جیرهبندی آب در تابستان نیز میگوید: «نمیشود این احتمال را رد کرد. ما هنوز آثار خشکسالی سال گذشته را داریم و امسال هم شرایط خشک به آن اضافه شده است. منابع زیرزمینی نسبت به قبل افت بیشتری کردهاند و طبیعتا خطر محدودیتهای شدیدتر وجود دارد. بحران فعلی فقط مربوط به یک سال نیست؛ وقتی چند سال پیاپی کمبارشی رخ میدهد، طبیعت این کمبود را فراموش نمیکند. بخشی از بارشهایی که دریافت نشده، باید وارد سفرههای زیرزمینی میشد، اما این اتفاق نیفتاده و همین باعث افت مستمر منابع آب شده است.»
پمپهای آب مصرف را بیشتر میکنند
در ماههای اخیر بسیاری از شهروندان به خرید پمپ آب و مخزن روی آوردهاند؛ اقدامی که به گفته وظیفه، اگرچه در برخی ساختمانها ناگزیر است، اما میتواند مصرف را افزایش دهد. او میگوید: «در ساختمانهایی که پمپ آب نصب میشود، معمولا مصرف آب بیشتر میشود. بخشی از آن به دلیل تنظیم نبودن فشار و بخشی هم به دلیل هدررفت آب است. در ساختمانهای چندطبقه عملا راه دیگری وجود ندارد. وقتی فشار شبکه کم میشود، طبقات بالای ساختمان بدون پمپ عملا آب نخواهند داشت. به همین دلیل در ساختمانهای چندطبقه استفاده از پمپ و مخزن ضروری شده است. وزارت نیرو برای کاهش هدررفت آب در ساعات کممصرف، به ویژه شبها، فشار شبکه را کاهش میدهد و همین موضوع نیاز به پمپ را بیشتر کرده است.»
تهرانیها روی بارش تابستانی حساب نکنند
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی درباره بدترین سناریوی تابستان تهران در شرایط خشکسالی نیز میگوید: «اصولا تابستان تهران خشک است و بارشهای تابستانی نقش مؤثری در تأمین منابع آب ندارند. حتی اگر رگبارهای شدید رخ دهد، معمولا محلی و کوتاهمدت هستند و تأثیر قابل توجهی بر ذخایر آبی ندارند.»
احد وظیفه با اشاره به سیلابهای تابستان ۱۴۰۱ در مناطقی مانند امامزاده داوود و فیروزکوه میگوید: «بارشهای تابستانی ماهیتی آشوبناک و محلی دارند؛ ممکن است در یک دره سیل رخ دهد، اما در دره کناری هیچ بارشی اتفاق نیفتد. به همین دلیل کسی برای تأمین آب تهران روی بارش تابستانی حساب باز نمیکند.»
تهران در پنج سال، فقط سهونیم سال بارش گرفته است
وظیفه با اشاره به تداوم کمبارشی در تهران میگوید: «وضعیت امسال نسبت به سال گذشته حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد بهتر است، اما همچنان حدود ۳۷ تا ۳۸ درصد کمتر از نرمال بارش دریافت کردهایم. سال گذشته این کمبود به حدود ۵۰ درصد میرسید. اگر پنج یا شش سال اخیر تهران را در نظر بگیریم، انگار در طول پنج سال فقط به اندازه ۳.۵ سال بارش نرمال دریافت کردهایم. طبیعت این کمبودها را فراموش نمیکند و آثار آن در منابع سطحی و زیرزمینی باقی میماند. آینده تأمین آب تهران تا حد زیادی به رفتار شهروندان وابسته است؛ از نحوه باز و بسته کردن شیر آب گرفته تا مدت زمان دوش گرفتن و الگوی مصرف روزانه، همه اینها اهمیت دارد. اگر این همکاری جمعی شکل بگیرد، فرهنگ عمومی میتواند نقش بسیار مهمی در عبور از بحران داشته باشد؛ بهطوری که شاید بسیاری از مردم اصلا کمبود آب را احساس نکنند.»
نرمالترین حالت تهران در کدام ماهها بوده است؟
بسیاری از مردم تصور میکنند با بارشهایی که در هفتههای اخیر رخ داده، شرایط آبی تهران کاملا مطلوب شده، در حالی که واقعیت اینطور نیست. احد وظیفه توضیح میدهد: «تنها دورهای که بارشهای تهران تقریبا در محدوده نرمال قرار گرفت، از اواخر اسفند تا دو سه هفته اول فروردین بود. غیر از آن، در تمام ماههای سال آبی جاری که از شهریور سال گذشته آغاز شده، بدون استثنا بارشهای تهران کمتر از نرمال بوده است. تهران در پاییز امسال یکی از خشکترین دورههای چند دهه اخیر را پشت سر گذاشته است. تقریبا تا انتهای پاییز، تهران بارش مؤثری دریافت نکرد. در واقع یکی از استثناییترین دورههای خشکی را نه فقط در فلات ایران بلکه در بسیاری از کشورهای منطقه تجربه کردیم. بررسیها نشان میدهد فاصله فروردین تا آذر ۱۴۰۴ در بسیاری از مناطق ایران و حتی کشورهای همسایه، جزو خشکترین دورههای ۵۰ سال اخیر بوده است.»
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی ادامه میدهد: «در نیمه اول آذر، در بیش از ۲۰ استان کشور، یعنی حدود ۲۴ تا ۲۵ استان، تقریبا هیچ بارندگی ثبت نشده بود و این اتفاق کمسابقهای به شمار میرفت. همزمان دمای هوا هم بسیار بالا بود و همین گرما شدت خشکی را بیشتر میکرد.»
رادارها فقط «اسکن» میکنند
بارشهای گسترده هفتههای اخیر در حالی رخ داد که همزمان در فضای مجازی ادعاهایی درباره ارتباط این بارندگیها با انهدام برخی رادارهای نظامی مطرح شد؛ رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی آنها را فاقد هرگونه اعتبار علمی میداند و تأکید میکند: «رادارها تنها ابزار مشاهده و اسکناند و هیچ نقشی در ایجاد یا توقف بارش ندارند.»
او میگوید: «همانطور که در پزشکی از دستگاههای تصویربرداری برای دیدن وضعیت بدن استفاده میشود، رادار هم فقط برای مشاهده پدیدهها به کار میرود. در تصویربرداری پزشکی از پرتو ایکس استفاده میشود، اما رادارها از امواجی با طول موج بلندتر استفاده میکنند. نوع موج به هدف بستگی دارد. در رادارهای نظامی هدف، هواپیماهایی هستند که با سرعت بالا حرکت میکنند، بنابراین امواج باید به صورت پیوسته ارسال شوند تا بتوانند موقعیت جسم را تشخیص دهند. رادارهای هواشناسی عملکرد متفاوتی دارند و فقط بخش بسیار کوتاهی از زمان، صرف ارسال موج میشود و بیشتر زمان دستگاه در حال دریافت و شنیدن بازتاب موج است. انرژی این امواج آنقدر ضعیف است که حتی توان جابهجا کردن یک قطره باران را هم ندارد. رادارها هیچ نقشی در ایجاد بارش یا تغییر وضعیت جو ندارند. آنها فقط ابزار اسکن و مشاهدهاند؛ درست مثل تصویربرداری پزشکی که قرار نیست تغییری در بدن ایجاد کند و فقط تصویر تهیه میکند.»
او با اشاره به مقیاس عظیم انرژی در سامانههای جوی میگوید: «انرژی لازم برای شکلگیری تودههای هوا، تشکیل ابر و بارش هزاران برابر قویتر از امواج راداری است. بنابراین اساسا این امواج توان اثرگذاری بر سامانههای جوی را ندارند.»
وظیفه اضافه میکند که حتی رادارهای نظامی نیز چنین قابلیتی ندارند و میگوید: «رادارهای نظامی طول موج بلندتری دارند و اساسا قطرات باران و ذرات ابر را نمیبینند. برای توضیح ساده میتوان گفت مثل این است که توپ پینگپنگ را به تور والیبال پرتاب کنید؛ توپ از سوراخهای تور عبور میکند و اصلا دیده نمیشود. امواج رادار نظامی هم به همین شکل از میان ذرات ریز ابر عبور میکنند و هستکهای ابر را لمس نمیکند»
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی نتیجه میگیرد: «از نظر علمی و فنی، این ادعا که انهدام رادارها باعث باز شدن قفل آسمان یا افزایش بارش شده، هیچ مبنایی ندارد.»
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی به عنوان دومین دلیل میگوید: «بارشهای اخیر از مدتها قبل در پیشبینیهای رسمی هواشناسی آمده بود. ما پیش از وقوع این سامانهها و حتی پیش از آغاز جنگ، در پیشبینیهای هفتگی، ماهانه و فصلی اعلام کرده بودیم که کشور وارد دورهای از بارشهای سنگین خواهد شد. در نیمه دوم آذر و دیماه نیز بارشهای سنگینی در کشور رخ داده بود، در حالی که هیچ اتفاق نظامی خاصی هم وجود نداشت. اگر قرار بود چنین ارتباطی وجود داشته باشد، باید توضیح داده میشد که چرا آن زمان هم بارشهای سنگین رخ داد، در حالی که همه رادارها فعال بودند.»
شایعه، محصول ناآگاهی است
احد وظیفه رواج چنین ادعاهایی را ناشی از ضعف شناخت عمومی نسبت به پدیدههای جوی و عملکرد رادارها میداند و میگوید: «بسیاری از کسانی که این ادعاها را مطرح میکنند، شناخت دقیقی از هواشناسی یا عملکرد رادارهای نظامی و هواشناسی ندارند و بیشتر با شایعه مواجهیم. فضای شایعه معمولا سریعتر از بررسی علمی گسترش پیدا میکند. ممکن است فردی از روی کنجکاوی چیزی را مطرح کند و بعد آن موضوع به سرعت بازنشر شود. در حالی که رسیدن به واقعیت نیازمند مطالعه، بررسی و شناخت علمی است و طبیعتا زمان بیشتری میبرد. به همین دلیل معمولا سادهترین مسیر، یعنی پذیرش شایعه، سریعتر اتفاق میافتد.»
مشکل فقط اقلیم نیست؛ شیوه توسعه ماست
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی معتقد است یکی از بزرگترین سوءبرداشتها درباره بحران آب و اقلیم در ایران، نگاه جداگانه به «طبیعت» و «انسان» است در حالی که به گفته او، بحران امروز فقط نتیجه کمبارشی نیست، بلکه حاصل رشد جمعیت، توسعه نامتوازن، افزایش مصرف و بیتوجهی به ظرفیت اقلیمی سرزمین است.
این هواشناس در پاسخ به این پرسش که مهمترین سوءبرداشت عمومی درباره اقلیم و هواشناسی چیست، میگوید: «اگر به چهار یا پنج دهه قبل برگردیم، جمعیت کشور ما حدود یکسوم تا کمتر از نصف جمعیت فعلی بود. امروز هم جمعیت افزایش پیدا کرده و هم برای تأمین غذای این جمعیت، کشاورزی و مصرف آب توسعه یافته است. تولید گندم و محصولات کشاورزی امروز اصلا قابل مقایسه با گذشته نیست و طبیعتا نیازهای ما هم بسیار بیشتر شده است.»
احد وظیفه تأکید میکند که اقلیم را نمیتوان فقط با شاخصهایی مانند بارش یا دمای میانگین توضیح داد و میگوید: «تعامل انسان با سرزمین و منابع طبیعی است که وضعیت اقلیمی را معنادار میکند. ما نمیتوانیم انسان را از معادله اقلیم حذف کنیم. اگر در همین تهران به پنج دهه قبل برگردیم، بسیاری از بحرانهایی که امروز مطرح است، وجود نداشت. شاید حتی خشکسالیهای شدیدتری هم رخ میداد، اما اثرات اجتماعی و اقتصادی آن به اندازه امروز نبود. همان خشکسالیهایی که در گذشته رخ میداد، امروز هم اتفاق میافتد، اما چون نیازها، مصرف و جمعیت افزایش پیدا کرده، اثراتش به مراتب بیشتر شده است. هر راهحلی برای مسئله اقلیم باید انسان را هم در نظر بگیرد. بدون توجه به نقش انسان، پاسخ ما به بحران کامل نخواهد بود.»
ایران سرزمین کمآبی است
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی با مقایسه میزان بارش ایران و دیگر کشورها میگوید: «ایران ذاتا کشوری نیمهخشک و بیابانی است. متوسط بارش سالانه ایران حدود ۲۳۵ میلیمتر است، در حالی که میانگین جهانی حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ میلیمتر است. میزان دسترسی ما کمتر میشود. کشورهای اطراف نیز منابع مشترک را بیشتر از قبل محدود میکنند مانند سد دوستی در افغانستان یکی از بدترین شرایط را برای دسترسی به آب سطحی برای مشهد ایجاد کرده است. آنچه بحران را تشدید میکند، نحوه تعامل انسان با این اقلیم محدود است. بارگذاریهای جمعیتی، کشاورزی، صنعتی و توسعه شهری هستند که شرایط اقلیمی را به بحران تبدیل میکنند. »
تهران دیگر ظرفیت بارگذاری جدید ندارد
احد وظیفه با اشاره به وضعیت تهران میگوید: «حتی اگر فرض کنیم میزان بارش تهران نسبت به پنج دهه قبل تغییری نکرده باشد، باز هم با این حجم جمعیت، ادامه وضعیت فعلی بدون بحران ممکن نیست. تقاضا از عرضه پیشی گرفته است. هر نوع توسعه، چه در حوزه جمعیت، چه صنعت و چه کشاورزی، باید بر اساس توان اقلیمی هر منطقه انجام شود. نباید بدون توجه به آب، انرژی و حتی ظرفیت زیستمحیطی و کیفیت هوا، بارگذاری جمعیتی انجام دهیم.»
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی با انتقاد از ادامه توسعه در تهران میگوید: «با وجود اینکه منابع آب تهران بسیار محدود شده و آینده تأمین آب شهروندان با تردید مواجه است، همچنان توسعه شهری ادامه دارد و این در آینده چالشهای بزرگتری ایجاد خواهد کرد.
انتقال آب، بحران را حل نکرده است
رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی در بخش دیگری از این گفتوگو، سیاست انتقال آب بین حوضهای را نقد میکند و میگوید: «در گذشته هر زمان با کمبود آب مواجه شدیم، به سراغ انتقال آب از یک حوضه به حوضه دیگر رفتیم، اما تجربه نشان داده این روش الزاما آینده بهتری ایجاد نکرده است. در چند دهه گذشته تونلهای متعددی برای انتقال آب از حوزه کارون به اصفهان ساخته شد؛ از کوهرنگ گرفته تا چشمه لنگان. اما آیا امروز مشکلات زایندهرود حل شده؟ نه تنها حل نشده، بلکه بحرانها بیشتر هم شده است.»
به گفته او، انتقال آب اگرچه ممکن است در کوتاهمدت بهبود موقتی ایجاد کند، اما در بلندمدت به بحرانهای تازه منجر میشود این متخصص میگوید: «وقتی آب را از یک منطقه منتقل میکنیم، مبدا هم دچار تنش میشود. شاهد زنده آن انتقال آب طالقان به تهران است و امروز از قزوین تا تهران با فرونشست گسترده روبهرو هستیم و بخشی از آن نتیجه فشار بیش از حد بر منابع زیرزمینی است.»
ایران تقریبا «آبکش» شده است
وظیفه با اشاره به تعداد چاههای کشور میگوید: «در ایران حدود یک میلیون حلقه چاه وجود دارد که تقریبا نیمی از آنها غیرمجازند. اگر مناطق کویری و کوهستانی را کنار بگذاریم، به طور متوسط در هر کیلومتر مربع یک چاه حفر شده است. این وضعیت کمسابقه است. فکر نمیکنم در بسیاری از نقاط دنیا چنین فشاری بر منابع زیرزمینی وارد شده باشد. ما تقریبا کل سرزمین را به آبکش تبدیل کردهایم.»
امید محتاطانه به پاییز پربارش
با وجود تمام هشدارها، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی در پایان گفتوگو از یک چشمانداز امیدوارکننده هم سخن میگوید: «برای قضاوت قطعی درباره پاییز هنوز زود است، اما نشانههایی وجود دارد که احتمال میدهد پاییز آینده پربارشتر از معمول باشد. امسال وارد فاز النینو در اقیانوس آرام میشویم و معمولا در چنین شرایطی فعالیت و گذر بیشتر سامانههای جوی در مرکز، شرق مدیترانه و خاورمیانه در پاییز میشود. این سامانهها جبهههای بارشی و انتقال رطوبت را تقویت میکنند. در بسیاری از سالهایی که النینو رخ داده، بارش ایران به ویژه در غرب و جنوب غرب کشور نرمال یا بیش از نرمال بوده است. از الان میتوان با احتیاط گفت احتمال دارد پاییز آینده، پاییز پربارشی باشد و بخشی از مشکلات کمآبی را کاهش دهد، هرچند برای پیشبینی دقیقتر باید به زمان نزدیکتر شویم و دادههای جدید را بررسی کنیم.»
ویدئوی این مصاحبه را میتوانید اینجا ببینید.
نظر شما