مهدی تهرانی، مؤلف این مجموعه، روزنامه‌نگار، مدرس و منتقد فیلم است. رویکرد او در این مجموعه، فراتر از معرفی ساده فیلم‌ها و نام‌های مشهور سینمایی است؛ تلاش او بر آن بوده که سینما در نسبت با بستر تاریخی، اجتماعی و فرهنگی هر کشور بررسی شود.

مهدی تهرانی

نقد و بررسی تاریخ سینمای پنج قاره تالیف مهدی تهرانی | سفری به دنیای هنرهفتم به‌روایت ملت‌ها (۱) دکتر علی ملائکه- همشهری آنلاین: اگر سینما را فقط هالیوود و چند نام آشنای اروپایی می‌دانید، «تاریخ سینمای پنج قاره» شما را به نقشه‌ای بزرگ‌تر می‌برد؛ نقشه‌ای که در آن بحرین، اردن و افغانستان هم سینمای خودشان را دارند و قصه‌هایی برای گفتن. جلد اول به سینمای آسیا، جلد دوم به سینمای اروپا، جلد سوم به سینمای آفریقا، جلد چهارم به سینمای آمریکا و جلد پنجم به سینمای اقیانوسیه اختصاص دارد و شامل ۱۷۷ مدخل مستقل است. مطالب این مجموعه نخستین بار در ۲۴ اسفند ۱۳۹۲ در صفحه سینمایی همشهری آنلاین و در مجله سینمای کشورهای جهان منتشر شد و اکنون، پس از نزدیک به سیزده سال، در ویراست سوم همان مقالات به‌روزشده در قالب کتاب گرد آمده‌اند. از ۱۳۹۲ به بعد، این نوشته‌ها در سایت‌های تخصصی و دانشنامه‌های برخط و آزاد و فضای مجازی مرجع بوده‌اند.

سینما از اروپا آغاز شد، اما در هیچ جا فقط تکرار یک الگو نماند. هر سرزمین با تاریخ، زبان، اقتصاد، سیاست و فرهنگ خودش سینمایی با چهره‌ای مستقل ساخت. گاهی سینما آینه تحولات اجتماعی بود، گاهی روایتگر هویت ملی، و گاهی زبان مشترک آدم‌هایی که زبان مشترکی نداشتند. مهدی تهرانی، با پیشینه تحصیل در مطالعات تاریخ سینما و مطالعات فیلم، در این مجموعه به فهرست‌کردن فیلم‌ها و نام‌های مشهور بسنده نمی‌کند. او تاریخ سینمای هر کشور را در بستر جغرافیا و تاریخش می‌بیند و جریان‌های مهم، چهره‌های اثرگذار و کارگردانان شاخص را نیز معرفی می‌کند. هر سینما مستقل است و در عین حال بخشی از تاریخ عمومی سینمای جهان.

دامنه مجموعه از سینمای آمریکا و اروپا تا آسیا، آفریقا و اقیانوسیه می‌رسد. سرزمین‌هایی مثل هنگ‌کنگ نیز در کنار کشورهای مستقل جا دارند تا تنوع هویتی سینمای امروز دیده شود. مدخل‌ها در هر جلد به‌ترتیب الفبایی چیده شده‌اند و می‌توان آن‌ها را مثل دانشنامه‌ای سراغ گرفت.

این کتاب برای دانشجویان سینما، پژوهشگران مطالعات فیلم، روزنامه‌نگاران، منتقدان و همه دوستداران جدی هنر هفتم نوشته شده است؛ هم مرجعی برای مطالعه تطبیقی است و هم دعوتی به سفر: سفری در تاریخ و فرهنگ ملت‌ها از دریچه دوربین، تا ببینیم سینما با همه تفاوت زبان‌ها و جغرافیاها چگونه یکی از فراگیرترین زبان‌های فرهنگی جهان شد. دکتر مهدی تهرانی خود بیش از ۳۰ سال است که در عرصه تدریس سینما، روزنامه‌نگاری و نقد فیلم فعالیت دارد. «تاریخ سینمای پنج قاره» تلاشی برای عبور از مرزهای شناخته‌شده سینمای تجاری و توجه به گستره‌ای وسیع‌تر از تجربه‌های سینمایی بشر است.

مقدمه مولف

مجموعه «تاریخ سینمای پنج قاره» نخست در صفحه سینمایی همشهری آنلاین و تحت عنوان «مجله سینمای کشورهای جهان» شکل گرفت تا به‌اختصار به روند پیدایش و بالندگی سینما در کشورهای جهان بپردازد و فرهنگ هر ملت را شاهد مثالی برای ظهور سینمای همان سرزمین قرار دهد. نخستین ویراست آن، که روند سینما را از ۱۸۹۵ تا ۲۰۱۰ دنبال می‌کرد، در سال ۱۳۹۳ (۲۰۱۴) فراهم آمد. اکنون پس از بیش از یک دهه، ویراست سوم با بازه ۱۸۹۵ تا ۲۰۲۶ به خواننده تقدیم می‌شود.

علاقه به تاریخ سینما، فرهنگ مردم و ادبیات فولکلور و عامه از آغاز نوجوانی با من همراه بود. در آن سال‌های آخر دانشجویی، که در آستانه سی‌سالگی بودم، کتاب می‌خواندم، فیش برمی‌داشتم و برای مطبوعات یادداشت می‌نوشتم، بی‌آنکه گمان کنم روزی این یادداشت‌ها کتابی هرچند برخط شود. اکنون، در ویراست سوم و در آستانه ۶۰ سالگی، حاصل نزدیک به سی‌وپنج سال یادداشت‌برداری، تدریس، روزنامه‌نگاری و نقد فیلم و بازبینی مکرر آن‌ها به این نوشتار انجامیده است. در این سال‌ها وامدار استادانی بوده‌ام که بخش بزرگی از آموخته‌هایم از ایشان است و بسیاری‌شان اکنون در میان ما نیستند. در اواخر دهه ۶۰ در دانشگاه تهران از مرحوم رضا سیدحسینی و مرحوم عبدالله انوار فرهنگ‌نویسی، شیوه مدخل‌نویسی و اصول ترجمه مدخل را آموختم؛ راه‌ورسمی که در نگارش مدخل‌های این مجموعه از آن بهره برده‌ام. اصول نخستین سینما را نیز در دانشکده سینما تئاتر از مرحوم دکتر اکبر عالمی فراگرفتم. در کالج دانشگاهی لندن، در سال نخست کارشناسی ارشد مطالعات تاریخ سینما (۱۹۹۰)، از آخرین دانشجویان مرحوم آرتور نایت بودم و او یک سال بعد در استرالیا درگذشت. در دانشگاه مک‌گیل از سرکار خانم پروفسور کریستین راس و در دانشگاه برکلی از مرحوم آرتور آسا برگر، که در آنجا استاد بازنشسته میهمان بود، درس گرفتم. یاد همه ایشان را گرامی می‌دارم و هرچه در این مجموعه استوار است، از آموخته‌های ایشان است.

عنوان مجموعه را «تاریخ سینمای پنج قاره» گذاشته‌ام و کشورها را در قالب پنج قاره و در پنج جلد دسته‌بندی کرده‌ام. جلد اول به سینمای آسیا اختصاص دارد. اندیشیدم اگر سینمای کشورهای همسایه را پشت سر هم بیاورم، خواننده با متن قرابت بیشتری پیدا می‌کند. وقتی تاریخ سینمای جهان عرب را نوشتم، بدیهی بود که کشورهای آسیایی و آفریقایی را باید از هم جدا کنم؛ با این حال روند اصلی را حفظ کردم، یعنی تأثیر جغرافیا، بضاعت مادی و معنوی دولت‌ها و علاقه مردم که بافتی تا حدی مشترک و در عین حال متفاوت پدید آورده است.

از عمر سینما بیش از یک قرن می‌گذرد و در این مدت، بیشتر کشورها با توجه به بضاعت فرهنگی، اجتماعی و سیاسی و مهم‌تر از همه اوضاع اقتصادی و پیشینه تاریخی، سینما را در بافت جامعه خود پروراندند. خاستگاه سینما در اروپای غربی بود و فرانسه در آغاز قرن بیستم مهد سینما و ادبیات نامیده می‌شد. به‌سبب اوضاع جغرافیایی و فرهنگی، کم‌کم آلمان، ایتالیا و بعدها انگلستان نیز به این جنبش نوین هنری پیوستند. تا اوایل ۱۹۱۵ اروپا همچنان مهد سینما بود، اما با مهاجرت ستارگان سینما به آمریکا و سرمایه‌گذاری عظیم بخش خصوصی، آمریکا یکباره به پایگاه اصلی سینمای جهان بدل شد. جنگ‌های جهانی اول و دوم ارزش خبری و رسانه‌ای سینما را بر همگان ثابت کرد و پس از جنگ، در دوره جنگ سرد، جنبه هنری سینما بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت. اکنون بیش از هفت دهه از جنگ جهانی دوم می‌گذرد و مفهوم ژانر دیگر همان انگاره‌های پیشین نیست.

هنر در طول تاریخ از فرهنگ ملت‌ها تأثیر پذیرفته و در بستر آن پدیدار شده است و سینما، هنر هفتم، به دلایلی چون فراگیرتر بودن، بیش از دیگر هنرها در میان مردم جا باز کرد. به همین سبب رد پای حکومت‌ها، دولت‌ها، ایدئولوژی‌ها و حتی طبقه ثروتمند را در تاریخ سینما می‌توان دید. در بنیان‌گذاری هالیوود، صاحبان مستغلات و املاک نقشی مؤثر داشتند، بی‌آنکه الزاماً با هنر آشنا باشند؛ اما در حوزه سیاست داستان فرق می‌کند. در مدخل سینمای کشورهایی مانند چین، تایوان و کشورهای آسیای جنوب شرقی، مفهوم کمونیسم، چه در حمایت و چه در مقابله با آن، با سینما پیوند خورده بود. طی سال‌های ۱۹۴۵ تا ۱۹۶۰، دوران پسااستعماری، بسیاری از کشورها هنوز تحت حاکمیت دولتی بیگانه بودند. در این سال‌ها سینما، اگرچه به‌واسطه همین دولت‌ها به لایه‌ها و فرهنگ ملت‌ها راه یافت، بهره‌برداری سیاسی و نه هنری از آن ارزش‌های هنری‌اش را کمرنگ کرد. اما پس از استقلال، داستان سینما رنگ و بویی دیگر یافت.

از دهه ۱۹۸۰ تا امروز، جهان شاهد جنگ‌های گسترده‌ای در آسیا، اروپا و آفریقا بوده است. جنگ ایران و عراق، جنگ خلیج فارس، حمله آمریکا به افغانستان و عراق، جنگ عربستان با یمن، جنگ حماس و اسرائیل، درگیری حزب‌الله و اسرائیل و حمله آمریکا و اسرائیل به ایران گوشه‌ای از این رخدادهای تلخ‌اند که سال‌ها بعد در تاریخ سینما ثبت شدند؛ اما همین جنگ‌ها به نابودی سالن‌های سینما، ناامیدی مردم و توقف تولید هم انجامیدند. برای نمونه، در مدخل‌های سینمای سوریه و عراق ناگزیر هنوز بر منابع حدود سال ۲۰۰۳ تکیه کرده‌ام، چون منابع مستقل، مکتوب و برخط کمتری یافتم.

این کتاب را بیشتر برای دانشجویان و علاقه‌مندانی نوشته‌ام که سینما را از ته دل دنبال می‌کنند. به همین سبب کوشیده‌ام از مفاهیم کلان و اصطلاحات تخصصی کمتر بهره ببرم و هرجا ناگزیر شدم، توضیح کوتاهی در پی آن آورده‌ام. در ویراست سوم همه مدخل‌ها بازخوانی و به‌روزرسانی شده‌اند، اطلاعات تاریخی و آماری دقیق‌تر شده‌اند و نگارش متن‌ها پیراسته‌تر شده است. مجموعه در پنج جلد، ۱۷۷ مدخل مستقل دارد و جلد اول شامل ۴۲ مدخل است. در پایان هر مدخل، منابعی را که از آن‌ها بهره برده‌ام آورده‌ام تا خواننده‌ای که بخواهد، بتواند راه را ادامه دهد.

چند نکته درباره شیوه کار را باید بگویم. نخست آنکه ترجمه عناوین غیرانگلیسی را با چندین منبع مطابقت داده‌ام؛ با این‌همه ممکن است در مواردی خطا کرده باشم. نام‌های اشخاص نیز، به‌ویژه در زبان‌هایی که الفبای دیگری دارند، در منابع گوناگون به شکل‌های مختلف آمده‌اند و در این موارد رایج‌ترین و مستندترین شکل را برگزیده‌ام. دوم آنکه آمار و ارقامی، مانند شمار فیلم‌ها، سالن‌ها و تماشاگران، به زمان گردآوری‌شان وابسته‌اند و ممکن است تغییر کرده باشند.

مدخل‌های این جلد بر پایه حدود ۱۹۰ منبع نوشته شده است که فهرست آن‌ها در پایان کتاب و به‌تفکیک هر مدخل آمده. عمده این منابع متونی مکتوب به زبان انگلیسی است و در موارد کمتری به فرانسوی، عربی و آلمانی. به جز منابع انگلیسی و فرانسوی آنجا که منبعی به زبانی بود که خودم از عهده‌اش برنمی‌آمدم، حتی گاهی یک منبع عربی یا آلمانی و روسی، شاگردان و همکاران روزنامه‌نگارم در واژه‌یابی، ترجمه و تطبیق متن یاری‌ام کردند و سپاسگزارشان هستم. مدخل‌نویسی بر پایه منبع درست، بنیاد این کار است. در مدخل‌نویسی، هر نام، تاریخ و عنوان باید به منبعی بازگردد که بتوان به آن مراجعه کرد، و جایی که منابع با هم اختلاف داشتند، کوشیدم رایج‌ترین و مستندترین روایت را بیاورم. با این‌همه، منابع، به‌ویژه برای سینماهای کم‌پژوهش‌تر، گاه کم و پراکنده‌اند و بعضی آمارها به زمان گردآوری‌شان وابسته‌اند. هر کاستی و لغزشی که در بازخوانی و تطبیق آن‌ها مانده باشد، بر عهده من است و از هر یادآوری خوانندگان و صاحب‌نظران سپاسگزار خواهم بود.

در مدخل‌های سینمای ژاپن، چین و هند، برگردان عنوان فیلم‌ها و اصطلاحات عمدتاً به همان واژه‌هایی نزدیک است که مخاطب ایرانی از راه نمایش‌ها، جشنواره‌ها، شبکه‌های ویدئویی و مطبوعات فارسی در حافظه خود ضبط کرده است، حتی اگر ترجمه تحت‌اللفظی دقیق‌تری ممکن بود. این انتخاب برای آشنایی و سهولت خواننده بود و ممکن است در مواردی با ترجمه‌های دیگر تفاوت داشته باشد.

حجم مدخل‌ها یکسان نیست و قصد هم نداشتم یکسان باشد. مجموعه حدود ۲۳۰ هزار کلمه دارد، اما طول هر مدخل معیار اهمیت آن سینما نیست. سه عامل در این تفاوت نقش داشته‌اند. نخست قدمت سینما در هر سرزمین: کشوری که سینمایش بیش از یک قرن سابقه دارد، طبیعی است که تاریخ طولانی‌تری برای روایت داشته باشد. دوم نوع برخورد مردم و دولت‌ها با سینما: در جایی که مردم سینما را پذیرفتند، دولت‌ها از آن حمایت یا آن را کنترل کردند و فیلمسازان در این کشاکش اثری ماندگار پدید آوردند، مطلب بیشتری برای گفتن بوده است. سوم استقلال سیاسی و فرهنگی: بسیاری از سرزمین‌ها تا دهه‌های اخیر مستعمره یا تابع قدرتی دیگر بودند و سینمای مستقلشان دیرتر شکل گرفت.

برای نمونه، در جلد نخست مدخل سینمای امارات متحده عربی حدود چهارصد کلمه است و مدخل سینمای پاکستان حدود چهار هزار کلمه. کوتاهی یک مدخل به معنای کم‌اهمیتی آن سینما نیست و درازی دیگری نشانه برتری نیست؛ تنها نشان می‌دهد درباره هر سرزمین چه مقدار مطلب مستند در دست بوده است. امیدوارم خواننده این تفاوت را کاستی نپندارد و در ویراست‌های بعدی بتوانم مدخل‌های کوتاه‌تر را کامل‌تر کنم.

مدخل سینمای ایران جایگاه ویژه‌ای دارد. نیمی از منابع آن یادداشت‌ها و مقاله‌هایی است که طی این سی‌وپنج سال برای فصلنامه‌های علمی و تخصصی و یا مطبوعات نوشته‌ام و یا جزواتی دانشگاهی بوده که برای تدریس نوشته‌ام و مسئولیت صحت آن‌ها با من است. هرجا از منابع دیگر بهره برده‌ام، آن‌ها را به‌تفصیل در پایان همان مدخل آورده‌ام. بنابراین خود را از لغزش مصون نمی‌دانم. از خوانندگان، همکاران و دوستانی که با نقد و پیشنهادهایشان در بهتر شدن این ویراست سهم داشتند سپاسگزارم و اگر کاستی‌ای در متن مانده، از آن من است و نظر شما را با سپاس می‌پذیرم.

مهدی میرزامهدی تهرانی
آبان ۱۴۰۵

سینمای جمهوری آذربایجان

نقد و بررسی تاریخ سینمای پنج قاره تالیف مهدی تهرانی | سفری به دنیای هنرهفتم به‌روایت ملت‌ها (۱)
نمایی از اولین فیلم ساخته شده در آذربایجان برج افسانه‌ای محصول ۱۹۲۴

شاید عجیب به نظر برسد، اما جمهوری آذربایجان یکی از نخستین سرزمین‌هایی بود که سینما به مفهوم حقیقی به آن وارد شد.

در سال ۱۸۹۸ برادران لومیر، به‌واسطه آشنایانی که در روسیه تزاری داشتند، پای برخی از تجار آذربایجانی را به فرانسه باز کردند و دوربین‌های محصول کارگاه این دو برادر به آذربایجان صادر شد. در همان سال‌ها یک فرانسوی به نام الکساندر میشون به همراه یک فیلمبردار و یک کارگردان صحنه به باکو آمدند و زمینه‌ساز فعالیت‌های سینمایی اولیه شدند.

اقدامات آن‌ها تا سال ۱۹۰۵ به ثمر نشست. با این‌همه، کار الکساندر میشون بیشتر عکاسی بود تا سینما؛ اگرچه عمده آثار او خوشبختانه هنوز در موزه ملی آذربایجان نگهداری می‌شود. در سال ۱۹۱۵ برادران بلژیکی‌تبار پیرون به باکو آمدند و توانستند تقریباً مستندهایی از این شهر بسازند، اما هنوز از فعالیت‌های سینمایی داستانی خبری نبود.

تا سال ۱۹۲۰، که دوره تثبیت کمونیست‌ها بود، سینمای ملی آذربایجان فیلمی تولید نکرده بود؛ هرچند استودیوی بزرگ سینمایی باکو رسماً در سال ۱۹۲۱ تأسیس و معرفی شده بود. سرانجام در سال ۱۹۲۴ نخستین فیلم سینمای آذربایجان با نام «برج افسانه‌ای» ساخته شد؛ فیلمی با داستانی برگرفته از فرهنگ و اساطیر این کشور. در این دهه استعدادهای فراوانی نیز به صحنه آمدند و افرادی چون حسین عربلینسکی حتی خارج از مرزهای آذربایجان به شهرت رسیدند.

در دهه‌های ۱۹۴۰ تا ۱۹۹۰ آنچه در سینمای آذربایجان تولید شد جز فیلم‌های سفارشی نبود. بودجه فرهنگی هر یک از جمهوری‌های اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی معلوم بود و هرچه ساخته می‌شد سفارشی بود.

از سال ۱۹۹۱ و با تأسیس کشور جمهوری آذربایجان، اوضاع فرهنگی البته بسیار تغییر کرد، اما بدنه سینمای این کشور هنوز آن‌قدر ضعیف بود که تا چند سال نتوانست تولیدات خاصی داشته باشد.

آذربایجان با حدود ۸۶ هزار کیلومتر مربع وسعت و حدود ۹ میلیون نفر جمعیت، تولیدات سینمایی کمی دارد، اما با این حال تولیدات دیگر کشورها، به‌ویژه آثار هالیوودی و بالیوودی، در آن اکران می‌شود. در حال حاضر تولیدات سینمایی آذربایجان حدود ۱۸ فیلم در سال است و طبق اعلام سال ۲۰۱۳، تعداد سینماروهای این کشور در سال تقریباً ۸۰۰ هزار نفر بوده است.

از فیلم‌های شاخص سال‌های اخیر سینمای جمهوری آذربایجان می‌توان به این آثار اشاره کرد: «۴۰» ساخته السین موسااوغلو، محصول ۲۰۰۹؛ «بمب ملی» ساخته واقف مصطفی‌اف، محصول ۲۰۰۴؛ «استیپ من» ساخته شمیل علیف، محصول ۲۰۱۲؛ «بوتا» ساخته ایگار نجف، محصول ۲۰۱۱؛ و «محوطه» ساخته ایگار سافات، محصول ۲۰۱۰.

سینمای اردن

نقد و بررسی تاریخ سینمای پنج قاره تالیف مهدی تهرانی | سفری به دنیای هنرهفتم به‌روایت ملت‌ها (۱)
در سال ۱۹۶۰ دیوید لین فقید؛ فیلمساز برجسته‌ی انگلیسی؛ فیلم تاریخی لورنس عربستان را
در خاک اردن و در شهرزیبای پترا ساخت.

هرچند سینمای اردن در میان کشورهای دارای این صنعت وزنی ندارد، کمتر کسی می‌داند فیلم‌های بزرگی در خاک این کشور تولید شده‌اند. از سال ۱۹۶۱، که نخستین بار دوربین فیلمبرداری به اردن وارد شد، تا سال ۲۰۰۷، که نخستین فیلم محصول بدنه سینمایی این کشور تولید شد، فاصله‌ای حدود نیم قرن وجود دارد.

در سال ۱۹۶۱ دیوید لین فقید، فیلمساز برجسته انگلیسی، فیلم تاریخی «لورنس عربستان» را در خاک اردن و در بیابان‌های زیبای وادی رم ساخت. این نخستین بار بود که مردم آن دیار با سینما آشنا شدند. پس از آن، خاک اردن محل ساخت آثار تاریخی و حتی اکشن شد. به

فهرست زیر نگاهی بیندازید؛ این‌ها فیلم‌هایی هستند که از سال ۱۹۶۱ تا همین اواخر در اردن تولید شده‌اند و شهرها و حومه بیابانی آن لوکیشن اصلی این آثار بوده‌اند:
• «لورنس عربستان»، ساخته دیوید لین، محصول ۱۹۶۲، محل فیلمبرداری: وادی رم
• «ایندیانا جونز: آخرین جنگ صلیبی»، ساخته استیون اسپیلبرگ، محصول ۱۹۸۹، محل فیلمبرداری: شهر پترا
• «بیانیه»، ساخته برایان دی پالما، محصول ۲۰۰۷
• «جنگ برای حدیثه»، ساخته نیک برومفیلد، محصول ۲۰۰۷
• «میدان بلا (قفسه درد)»، ساخته کاترین بیگلو، محصول ۲۰۰۸
• «ترانسفورمرز: انتقام شکست‌خوردگان»، ساخته مایکل بی، محصول ۲۰۰۹
• «بازی منصفانه»، ساخته داگ لیمن، محصول ۲۰۱۰

طبق آمار سال ۲۰۱۳ انجمن سلطنتی فیلم اردن، شمار تولیدات سینمایی این کشور ۲۴ فیلم در سال است که البته عمده آن‌ها مستند یا فیلم کوتاه‌اند. همچنین طبق اعلام همین انجمن، تعداد سینماروهای اردنی ۵۰۰ هزار نفر در سال است.

در سال ۲۰۰۸ نیز مدرسه هنر و سینمای اردن افتتاح شد که در قالب یک انستیتو فعالیت می‌کند و جالب اینکه به فارغ‌التحصیلانش مدرک کارشناسی ارشد می‌دهد. جشنواره فیلم در اردن وجود ندارد، اما همین آثار کوتاه سینمای اردن با جدیت در جشنواره‌های فیلم کشورهای عربی شرکت می‌کنند.

سینمای ارمنستان

نقد و بررسی تاریخ سینمای پنج قاره تالیف مهدی تهرانی | سفری به دنیای هنرهفتم به‌روایت ملت‌ها (۱)
نمایی از یادبود سرگئی پاراجانف با تمرکز بر مهمترین ساخته‌اش رنگ انار

سینمای کشورهای جزو شوروی سابق، اگرچه از بودجه فرهنگی عمومی برخوردار بود، به دلیل فضای بسته و اختناق مرسوم دولت کمونیستی چندان پیشرو و پیشگام نبود.

با این حال ارمنستان نسبت به دیگر جمهوری‌های شوروی سابق از دو منظر در زمینه سینما رشد داشته است: نخست اینکه استودیوهای دولتی برای ساخت آثار سینمایی بسیار زود در این سرزمین سر و شکل گرفت، و دیگر آنکه استعدادهای نابی از دل سینمای ارمنستان قد علم کردند که تا پایان حکومت کمونیستی توانستند به کار ادامه دهند.

بعد از فروپاشی این حکومت نیز جمهوری ارمنستان روند تولید فیلم را ادامه داد، اما متأسفانه اوضاع نابسامان مالی دولت باعث شده است تعداد تولیدات سینمایی بسیار کم باشد.

نخستین استودیوی سینمایی دولتی در سال ۱۹۲۴ در ایروان، پایتخت ارمنستان، پایه‌گذاری شد و در ماه مارس همان سال با نام «آرمن فیلم» به بهره‌برداری رسید؛ هرچند عمده تولیدات آن فیلم‌های چندحلقه‌ای خبری یا گزارشی بود.

با این حال ظهور کارگردانی ارمنی به نام هامو بیک نظریان (۱۸۹۱–۱۹۶۵) در آن سال‌ها باعث شد این استودیو جانی بگیرد و سرانجام در سال ۱۹۲۵ نخستین فیلم صامت و سیاه‌وسفید ارمنی به نام «ناموس» را او تولید و کارگردانی کرد.

ده سال پس از آن، در سال ۱۹۳۵، بیک نظریان نخستین فیلم ناطق تاریخ سینمای ارمنستان را ساخت. این فیلم، «پپو»، دریچه‌ای گشود تا استعدادهای دیگر سینمای ارمنستان به خودباوری برسند.

بین سال‌های ۱۹۴۰ تا ۱۹۵۰ خبری از تولید فیلم داستانی نبود، اما با پایان گرفتن جنگ جهانی دوم کم‌کم آثاری مستند و گزارشی توسط «آرمن فیلم» ساخته شد.

در دهه ۱۹۶۰ اما با ظهور سرگئی پاراجانف (۱۹۲۴–۱۹۹۰)، سینمای ارمنستان نه‌تنها جانی تازه گرفت، بلکه آثار او سینمای این کشور را جهانی کرد.

آنچه پاراجانف در سال‌های ۱۹۶۴ تا ۱۹۸۸ کارگردانی کرد، دست‌کم به سبب نام و امضای او اجازه شرکت در هر جشنواره‌ای را داشت. پاراجانف که تقریباً پیرو اصول فیلمسازی کارگردانانی چون تارکوفسکی و پازولینی بود، به همین شیوه آثارش را در سینمای هنری و شاعرانه دنبال می‌کرد، تا جایی که ساخته ماندگار او «رنگ انار» (۱۹۶۸) به نوعی شناسنامه سینمای ارمنستان تاکنون شناخته می‌شود.

از هم‌نسلان سرگئی پاراجانف که به نوعی سینمای ارمنستان را بین دهه‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۸۰ راهبری می‌کردند، هنریک مالیان (۱۹۲۵–۱۹۸۸) و فرونزه دوفلاتیان (۱۹۲۷–۱۹۹۷) و از نسل بعدی افرادی مانند آرتاواز پلشیان و ادموند کسایان قابل ذکرند. در حال حاضر مهم‌ترین و معروف‌ترین فیلمساز ارمنی‌تبار آتوم آگویان است.

سینمای کنونی ارمنستان سالانه حدود ۵ فیلم بلند سینمایی تولید می‌کند و تقریباً دو برابر همین مقدار نیز به آثار کوتاه داستانی اختصاص دارد.

سینمای ازبکستان

تاریخ سینمای ازبکستان را می‌توان به دو دوره تقسیم کرد: فعالیت‌های محدود در سال‌های ۱۹۲۰ تا ۱۹۲۵، زمانی که در ازبکستان جمهوری شورایی خلق بخارا برقرار بود، و سال‌های ۱۹۲۶ تا ۱۹۹۱، که ازبکستان با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به استقلال رسید. فیلم‌های دوره شوروی به زبان روسی یا ازبکی ساخته می‌شد و چندین فیلم هنری نیز در این بازه زمانی تولید شد. فیلم‌هایی مانند «خوشحالم با تو» (۱۹۵۸)، «حرف‌های همسایه» (۱۹۶۰) و مهم‌تر از همه «پسر بازیگوش» (۱۹۷۷)، به نویسندگی و تهیه‌کنندگی شهرت عباسوف، از این جمله‌اند.
بین سال‌های ۱۹۲۴ تا ۱۹۲۶ چندین استودیوی فیلمسازی به‌صورت شعبه‌ای از برخی جمهوری‌های دیگر شوروی در بخارا ایجاد شد که بزرگ‌ترین آن‌ها «سوزاپکینو» بود. یکی از مهم‌ترین فیلم‌های این استودیو «مناره مرگ» (۱۹۲۵) بود که در سراسر اتحاد جماهیر شوروی با استقبال روبه‌رو شد و کمابیش در خارج از شوروی نیز اکران شد. در ژوئیه ۱۹۲۵ استودیوهای کوچک با هم ادغام شدند و استودیوی «ازبک فیلم» سر و شکل گرفت. ازبک فیلم اما در حقیقت سازمانی فرهنگی ـ سینمایی تابع حزب کمونیست ازبکستان بود که بیشتر در پی اهداف ضداسلام بود و تولید مستند، فیلم خبری و فیلم بلند در دستور کارش قرار داشت.

در دوران پاکسازی استالین تنها به تعداد انگشتان یک دست از کارگردانان ازبک از این تصفیه جان سالم به در بردند که نبی گانیف و سلیمان خودجایف مهم‌ترین آن‌ها بودند. اگرچه نبی گانیف استعداد خود را در نویسندگی و کارگردانی سینما پیش از آن نیز نشان داده بود، پس از دوران پاکسازی بزرگ جز فیلم سفارشی نساخت. با این‌همه سلیمان خودجایف با فیلم «قبل از طلوع» (۱۹۳۳) که به ظاهر در نکوهش خاندان رومانف بود اما در اصل به تقبیح دیکتاتوری می‌پرداخت، قربانی شد. از این پس تا جنگ جهانی دوم و تا زمان استقلال در سال ۱۹۹۱، سینمای ازبکستان اثر خاصی ارائه نکرد، اگرچه استودیوی ازبک فیلم همواره در حال ساخت فیلم‌های سفارشی بود.

سینمای کنونی ازبکستان از نظر تعداد تولید فیلم بلند در سال به عدد باورنکردنی ۵۰ اثر رسیده است، اما عمده این آثار کیفیت بسیار پایینی دارند. برخی از منتقدان سینمایی بر این باورند که سینمای ازبکستان به نوعی بالیوود آسیای میانه است که بسته به بضاعت خود تولید بالا اما بسیار کم‌کیفیتی دارد. «روزی که رفتند و هرگز بازنگشتند» (۱۹۸۶)، «نان داغ» (۲۰۱۸) و «اسکورپیون» (۲۰۱۸) از مهم‌ترین تولیدات اخیر سینمایی ازبکستان به شمار می‌آیند.

سینمای افغانستان

نقد و بررسی تاریخ سینمای پنج قاره تالیف مهدی تهرانی | سفری به دنیای هنرهفتم به‌روایت ملت‌ها (۱)
نمایی از فیلم اسامه ساخته صدیق برمک محصول ۲۰۰۳

سینما در اوایل قرن بیستم وارد افغانستان شد. به دلیل وضعیت سیاسی کشور، صنعت سینما نتوانست توسعه بیشتری یابد. با این حال، در طول قرن بیستم فیلم‌های متعددی به زبان‌های پشتو و دری، چه در داخل و چه در خارج از افغانستان، تولید شدند. در سال ۲۰۰۱ سینمای افغانستان وارد مرحله جدیدی شد.

به مانند عمده امور فرهنگی و هنری، ظهور و بروز سینما نیز در افغانستان همواره با چالش‌های فراوانی روبه‌رو بوده است. افغانستان به سبب مخاطرات سیاسی و فرهنگی، جنگ‌هایی که از سر گذرانده و منازعات داخلی، هرگز نتوانسته است پدیده‌های فرهنگی ذاتی خود را پدید آورد. در تمام این سال‌ها اگر جرقه‌ای در پهنه فرهنگی این کشور روی داده، به سبب فعالیت هنرمندان این کشور خارج از مرزهای افغانستان بوده است.

سینما در دوران سلطنت امیرحبیب‌الله‌خان (۱۹۰۱–۱۹۱۹) وارد افغانستان شد، هرچند در ابتدا تنها در دسترس دربار سلطنتی بود. در سال‌های ۱۹۲۳ و ۱۹۲۴ نخستین دستگاه نمایش فیلم، که «جعبه جادو» یا «مجیک لنترن» (فانوس جادویی) نامیده می‌شد، برای نمایش نخستین فیلم صامت برای عموم مردم در پغمان به کار گرفته شد. در همان سال ۱۹۲۳ شاه امان‌الله یک پروژکتور شخصی وارد این کشور کرد که سرمنشأ ایجاد یک سینمای کوچک شد. این سینما که در سال ۱۹۳۴ با نام «بهزاد» تأسیس شده بود، سرانجام تعطیل شد؛ چون شرایط فرهنگی به گونه‌ای بود که قاطبه مردم با این پدیده مخالفت نشان می‌دادند.

نخستین فیلم افغانی با عنوان «عشق و دوستی» در سال ۱۹۴۶ تولید شد. در زمان حکومت ظاهرشاه سینمای بهزاد دوباره گشایش یافت و در کنار آن دو یا سه سینمای کوچک دیگر نیز در کابل، قندهار و هرات گشایش یافتند که عمده نمایش آن‌ها فیلم‌های هندی بود. کم‌کم تعداد سالن‌های سینما بین سال‌های ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۲ به ۵۴ رسید.

در سال ۱۹۶۸ شرکت فیلمسازی «افغان‌فیلم» تأسیس شد. این شرکت به تولید فیلم‌های مستند و فیلم‌های خبری (اخبار سینمایی) می‌پرداخت که پیش از نمایش فیلم‌های بلند سینمایی در سینماها اکران می‌شدند. نخستین فیلم بلندی که توسط «افغان‌فیلم» در کابل و با حضور هنرمندان افغان ساخته شد «مانند عقاب» (۱۹۶۴) نام داشت که در آن ظاهر هویدا و دختر جوانی به نام ناجیه ایفای نقش می‌کردند.

اندکی پس از آن «افغان‌فیلم» فیلمی سه‌گانه (اپیزودیک) با عنوان «روزگاران» تولید کرد که شامل بخش‌های «طلبگار»، «قاچاق‌بران» و «شب جمعه» بود. از دیگر فیلم‌های این دوره می‌توان به «نواهای روستایی» و «روزهای دشوار» اشاره کرد. تمامی این فیلم‌ها سیاه‌وسفید فیلمبرداری شده بودند. از سینماگران برجسته این دوران می‌توان به خان‌آقا سرور، عبدالقیوم بسید، رفیق صادق، عزیزالله هدف، مشعل هنریار و پروین صنعتگر اشاره کرد.

با این‌همه سینمای افغانستان بین سال‌های ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۰، در حالی که می‌توانست به ظهور و حتی به بلوغ برسد، به دلیل منازعات سیاسی یکباره بی‌فروغ شد. جنگ با شوروی سابق و پس از آن درگیری‌های داخلی و همچنین پیدایش طالبان همگی باعث شد سینما در افغانستان هیچ رشدی نداشته باشد.
در اواخر دهه ۱۹۶۰ و دهه ۱۹۷۰ حمایت‌های شوروی به اشکال گوناگونی صورت می‌گرفت که یکی از آن‌ها آموزش دانشجویان از طریق اعطای بورسیه‌های تحصیلی بود. از آنجا که هیچ مدرسه سینمایی اختصاصی‌ای در افغانستان وجود نداشت، فیلمسازان مشتاق ناچار بودند آموزش‌های خود را «حین کار»، یعنی از طریق تجربه مستقیم و عملی، کسب کنند.

بعد از روی کار آمدن حکومت کمونیستی، اگرچه تعداد سینماها بیشتر نشد، نمایش فیلم‌ها به‌شدت تحت سانسور قرار گرفت. از جمله نخستین فیلم‌های رنگی که در اوایل دهه ۱۹۸۰ توسط «افغان‌فیلم» تولید شدند، می‌توان به «فرار»، «حماسه عشق»، «صبور سرباز»، «خاکستر»، «آخرین آرزو» و «پرنده مهاجر» اشاره کرد. اگرچه این فیلم‌ها از نظر فنی با تولیدات خارجی برابری نمی‌کردند، پیوندی عمیق با زندگی اکثر افغان‌ها برقرار کردند، چرا که بازتاب‌دهنده تجربیات زیسته خود آنان بودند. با این حال سینما همچنان تنها برای ساکنان مراکز شهری بزرگ قابل دسترسی بود.

با گسترش جنگ و ورود نیروهای شوروی سابق و پس از آن با شدت‌گرفتن درگیری‌های داخلی و ظهور طالبان، قریب به ۱۰۰ درصد سالن‌های سینما تخریب شدند. جنگ‌های داخلی دهه ۱۹۹۰ فضایی مناسب برای فعالیت‌های خلاقانه فراهم نمی‌کرد و بسیاری از کسانی که پیش‌تر در صنعت سینمای افغانستان فعال بودند به ایران یا پاکستان گریختند.

پس از به قدرت رسیدن طالبان در سال ۱۹۹۶ به سینماها حمله شد و بسیاری از فیلم‌ها به آتش کشیده شدند. طالبان تلویزیون و نمایش فیلم را ممنوع کردند؛ سینماها تعطیل و به چای‌خانه یا رستوران تبدیل شدند. حبیب‌الله علی، از کارکنان «افغان‌فیلم»، هزاران حلقه فیلم را پنهان کرد، و حتی برخی را در زمین دفن نمود، تا آن‌ها را از نابودی به دست طالبان نجات دهد.

در ۱۹ نوامبر ۲۰۰۱ سینما باختر به نخستین سینمایی تبدیل شد که پس از آن دوران درهای خود را بازگشایی کرد و همان روز پذیرای هزاران تماشاگر شد. فیلم «اشک‌ها» (۲۰۰۲) نخستین اثری بود که پس از دوران حکومت طالبان پدید آمد و نخستین فیلمی محسوب می‌شد که پس از فیلم «صعود» (۱۹۹۵) به نمایش درآمد.

به هر روی پس از پایان دوران طالبان، و از حدود سال ۲۰۰۲ به این‌سو، به کمک سازمان‌های فرهنگی بین‌المللی و مساعدت‌های فرهنگی ایران، اوضاع سینمایی افغانستان کمی بهبود یافته است. با این حال در حال حاضر تنها ۱۷ سالن نمایش فیلم در افغانستان وجود دارد و عمده ساخت‌وسازهای محدود سینماگران افغان نیز در آن سوی مرزها انجام می‌گیرد.

در بین سینماگران افغان، صدیق برمک احتمالاً سرشناس‌ترین است. مهم‌ترین فیلم او، «اسامه»، که در سال ۲۰۰۳ ساخته شد، فرصت اکران بین‌المللی پیدا کرد و جوایز مهمی از جشنواره‌های معتبر کسب کرد. داستان این فیلم درباره دختربچه‌ای است که اگرچه در زمان طالبان زندگی می‌کند، با پوشیدن لباس پسرانه در اجتماع حضور پیدا می‌کند.

خالد حسینی نیز نویسنده‌ای افغان‌تبار و آمریکایی است که رمان «بادبادک‌باز» او به فیلمی به همین نام (۲۰۰۷) به کارگردانی مارک فورستر تبدیل شد.
در سال‌های اخیر سرزمین افغانستان محل تردد فیلمسازان و مستندسازان زیادی بوده است. با این‌همه به دلیل نبود امنیت کافی هنوز نمی‌توان با اطمینان خاطر در این کشور به سینما پرداخت. به نظر می‌رسد طبیعت بکر و همچنین موقعیت جغرافیایی این کشور به گونه‌ای باشد که در آینده نزدیک، اگر آرامش در این کشور حکمفرما شود، زمینه‌ای برای ساخت‌وسازهای سینمایی در آن فراهم گردد.

سینمای امارات متحده عربی

نقد و بررسی تاریخ سینمای پنج قاره تالیف مهدی تهرانی | سفری به دنیای هنرهفتم به‌روایت ملت‌ها (۱)
تام کروز نمایی از فیلم اکشن ماموریت غیرممکن؛ پروتکل شبح محصول ۲۰۱۰

سینمای امارات متحده عربی را باید با توجه به جمعیت، وسعت و جغرافیای آن بررسی کرد. کشور کوچک امارات متحده عربی، با حدود ۴ میلیون نفر جمعیت که فقط ۱۳ درصد آن بومی‌اند و ۸۳ هزار کیلومتر مربع وسعت، در زمینه فرهنگ و سینما عمدتاً کشوری مصرف‌کننده و واسطه است.

در حقیقت چه از سال ۱۹۷۱، که این کشور از انگلستان مستقل شد، و چه پس از آن، سینما هیچ ظهور و بروزی در این سرزمین نداشت. از سال ۱۹۹۰، که دوبی به‌عنوان یک منطقه آزاد رونق اقتصادی گرفت و دیگر امارت‌ها نیز توسعه و پیشرفت نشان دادند، سینما نیز در این کشور توسعه یافت.

در حال حاضر ۲۵۰ سالن سینمای فراتر از استاندارد در این کشور وجود دارد. این سالن‌ها که عمدتاً چندمنظوره‌اند و به‌صورت پردیس نیز نگهداری می‌شوند، اکران فیلم‌های روز دنیا، آثار سینمای آمریکا و فیلم‌های هالیوودی و همچنین فیلم‌های سینمای جهان عرب یا بالیوود را در دستور کار دارند.

جشنواره بین‌المللی فیلم دوبی نیز که از سال ۲۰۰۴ افتتاح شده است، هر سال در ماه دسامبر میزبان فیلم‌هایی از سراسر جهان است. در واقع سینماهای امارات و جشنواره‌هایی مانند جشنواره فیلم دوبی محلی برای میزبانی از تماشاگران و سینماگران خارجی‌اند.
سالیانه حدود ۱۲ میلیون نفر از این سالن‌ها استفاده می‌کنند که تنها ۱۰ درصد این جمعیت بومی هستند. این آمار حقیقتاً شگفت‌آور است. جمعیت ۸۷ درصدی خارجیان مقیم این کشور نیز جزو این آمار است.

با این‌همه جغرافیای امارات متحده عربی در این سال‌ها محلی برای تولیدات خارجی نیز بوده است. از ۱۹۹۷ بسیاری از شرکت‌های فیلمسازی آسیایی، اروپایی و آمریکایی در این کشور فیلم تهیه کرده‌اند. فیلم‌های بالیوودی و آسیایی به دلایل اقتصادی از این سرزمین برای تولیدات سینمایی‌شان استفاده می‌کنند.

فیلم‌های هالیوودی نیز جای خود را در امارات باز کرده‌اند. از مهم‌ترین فیلم‌های هالیوودی که در امارات ساخته شده‌اند می‌توان به «سیریانا» ساخته استیفن گاگان (۲۰۰۵)، «قلمرو پادشاهی» ساخته پیتر برگ (۲۰۰۷) و «ماموریت غیرممکن: پروتکل شبح» با بازی تام کروز (۲۰۱۱) اشاره کرد.

با این‌همه تلاش‌هایی نیز برای ساخت فیلم بومی در امارات شکل گرفته است. فیلم‌های کوتاه زیادی در ۵ سال اخیر در امارات تولید شده‌اند، اما نخستین فیلم داستانی بلند محصول این کشور «حلقه» ساخته نواف الجناحی (۲۰۰۷) بود.

سینمای اندونزی

نقد و بررسی تاریخ سینمای پنج قاره تالیف مهدی تهرانی | سفری به دنیای هنرهفتم به‌روایت ملت‌ها (۱)
نمایی از فیلم جوئت نجا دین؛ مهمترین فیلم تاریخ سینمای اندونزی محصول ۱۹۸۸

سینما در اندونزی در سال ۱۹۰۰ پدید آمد و در دو دهه نخست قرن بیستم عمدتاً فیلم‌های کوتاه خبری تولید شد.

در سال ۱۹۲۶ نخستین فیلم بومی اندونزی با نام «لوتونگ کاسارونگ» به کارگردانی یک فیلمساز هلندی به نام هیو ولدورپ ساخته شد. نکته مهم و تاریخی این فیلم حضور بازیگران بومی اندونزیایی است.

سینمای اندونزی، همچون دیگر هنرهای این کشور، به دلیل استعمار و اشغال این سرزمین توسط هلند و ژاپن در طی قرن‌ها از نظر فرهنگی از این کشورها تأثیر پذیرفته بود. تا دهه ۱۹۲۰ فیلمسازان هلندی و آلمانی در اندونزی کار می‌کردند و ژاپنی‌ها نیز تا ۱۹۴۵ در این کشور فعالیت سینمایی داشتند. نقطه عطف سینمای اندونزی آغاز جشنواره فیلم اندونزی در سال ۱۹۵۵ بود. پس از آن، در دهه ۱۹۶۰، که بیش از یک دهه از استقلال اندونزی می‌گذشت، چند فیلمساز اندونزیایی ساخت آثار بومی را آغاز کردند که اسمار اسماعیل بیش از دیگران چهره شد. «مبارزان راه آزادی» (۱۹۶۱) به کارگردانی او، که در آن استقلال اندونزی را روایت کرد، در چندین جشنواره معتبر خارجی شرکت داشت.

در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ سینمای اندونزی مدرن شد و با تأسیس جشنواره بین‌المللی فیلم جاکارتا، بومی‌سازی و در کنار آن تعامل با دیگر کشورهای صاحب سینما به نقطه مثبتی رسید.

از سال ۲۰۰۰ به این‌سو سیاست فرهنگی دولت در زمینه سینما، به‌ویژه برای آثاری که به قصد اکران در آسیای جنوب شرقی، هند و پاکستان ساخته می‌شوند، تغییر کرد و برای این‌گونه تولیدات کمک‌های زیادی از سوی دولت به بخش خصوصی در نظر گرفته شد.
تعداد فیلم‌های بلند سینمایی اندونزی در حال حاضر حدود ۷۸ فیلم در سال است و مخاطبان سینمای این کشور سالانه حدود ۳۲ میلیون نفر برآورد شده‌اند. تعداد سینماها نیز ۷۷۷ سالن گزارش شده است.

سینمای ایران

نقد و بررسی تاریخ سینمای پنج قاره تالیف مهدی تهرانی | سفری به دنیای هنرهفتم به‌روایت ملت‌ها (۱)
عزت الله انتظامی در نمایی از فیلم گاو ساخته داریوش مهرجویی

تاریخچه صنعت سینما در ایران به سال ۱۹۰۰ (۱۲۷۹) بازمی‌گردد؛ سالی که دستگاه سینماتوگراف توسط دربار سلطنتی از فرانسه به ایران آورده شد. در طول قرن بیستم، سنتی سینمایی در ایران شکل گرفت که متمایز و منحصربه‌فرد بود. ظهور «موج نوی سینمای ایران» (سینمایی متفاوت با جریان رایج «فیلم‌فارسی») در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ (حدود دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ شمسی)، و همچنین وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۹۷۹ (۱۳۵۷)، نقاط عطفی کلیدی در تاریخ سینمای ایران به شمار می‌روند. پس از استقرار جمهوری اسلامی، محدودیت‌های جدیدی برای کارگردانان اعمال شد که مسیر حرکت سینمای ایران را در سراسر دهه ۱۹۸۰ (دهه ۱۳۶۰) شکل داد. از دهه ۱۹۹۰ (دهه ۱۳۷۰) به بعد، سینمای ایران بیش از پیش مورد توجه و تحسین جهانیان قرار گرفت؛ فیلم‌های ایرانی به‌طور پیوسته در جشنواره‌های بین‌المللی جوایزی کسب کردند و جشنواره‌هایی اختصاصی برای نمایش آثار سینمای ایران به‌طور منظم در سراسر جهان برگزار شدند.

آغاز سینما در ایران

پیش از ورود سینما به ایران، سرگرمی کالایی لوکس محسوب می‌شد که تنها در دسترس طبقات مرفه جامعه بود. در ۸ ژوئن ۱۹۰۰ (۱۲۷۹)، مظفرالدین‌شاه پادشاه وقت ایران در جریان سفر خود به اروپا، در شهر کنترکسویل فرانسه به تماشای فیلم نشست. به دنبال این رویداد، او به عکاس‌باشیِ (عکاسِ) مخصوص خود، میرزا ابراهیم‌خان، دستور داد تا یک دستگاه دوربین فیلم‌برداری «گومون» (Gaumont) تهیه کند.

فیلمی که در جریان یک جشنواره‌ی گل در شهر اوستنده ضبط شده، احتمالاً قدیمی‌ترین اثری است که توسط یک فیلم‌ساز ایرانی ثبت شده است. نخستین فیلم‌های تولیدشده در ایران به سفارش شاه ساخته شدند؛ این آثار که شامل تصاویری از حیوانات باغ‌وحش، دسته‌های عزاداری محرم و جشن‌های گوناگون بود همگی توسط «عکاس‌باشی» فیلم‌برداری شده و در دربار سلطنتی به نمایش درآمدند.

نخستین سالن سینما در نوامبر ۱۹۰۴ (۱۲۸۳) توسط میرزا ابراهیم صحاف‌باشی افتتاح شد. او که به خارج از کشور سفر کرده بود، به مدت یک ماه به نمایش فیلم‌های کوتاه کمدی و مجموعه‌ای از فیلم‌های خبری که عمدتاً از شهرهای اودسا و روستوف-نا-دونو تهیه شده بودند پرداخت. مهدی روسی‌خان، که تباری انگلیسی-روسی داشت، پیش‌تر به‌عنوان عکاس در دربار محمدعلی‌شاه فعالیت می‌کرد.

در حدود سال ۱۹۰۷ (۱۲۸۶)، او یک دستگاه پروژکتور و پانزده حلقه فیلم از شرکت پاته (Pathé) خریداری کرد تا در دربار سلطنتی، فیلم‌هایی را به نمایش بگذارد. او بعدها مکانی را در مرکز تهران با گنجایش حدود دویست صندلی تأسیس کرد و در آنجا هر بعدازظهر، کمدی‌های فرانسوی و فیلم‌های خبری را نمایش می‌داد.

در ژانویه ۱۹۰۹ (۱۲۸۷)، روسی‌خان حدود ۸۰ متر فیلم از مراسم عزاداری محرم ضبط کرد؛ این تصاویر در روسیه به نمایش درآمدند، اما هرگز در ایران اکران نشدند. از آنجا که روسی‌خان به‌عنوان حامی شاه شناخته می‌شد و با «بریگاد قزاق» ارتباط داشت، سینمای او در جریان انقلاب مشروطه (در سال ۱۹۰۹) مورد غارت قرار گرفت. مهدی روسی‌خان پیش از رفتن به تبعید، تجهیزات خود را به فردی سپرد که بعدها به برگزاری نمایش‌های سیار فیلم در شهرستان‌ها پرداخت. اردشیر باتمانقلیچ که به نام اردشیرخان نیز شناخته می‌شد پیش از آنکه دستگاه‌های سینماتوگراف، فونوگراف و دوچرخه را به ایران بیاورد، سال‌ها در پاریس برای شرکت پاته (Pathé) کار کرده بود. او در سال ۱۹۱۳ (۱۲۹۲) سینمایی در تهران تأسیس کرد که در آن، نمایش فیلم‌ها گاه با نوای پیانو یا ویولن همراه بود و از تماشاگران با خوراکی‌ها و نوشیدنی‌های فصلی پذیرایی می‌شد. از سال ۱۹۲۰ (۱۲۹۹) به بعد، شمار سینماها هم در تهران و هم در سایر شهرستان‌ها رو به افزایش نهاد. در سال ۱۹۲۵ (۱۳۰۴)، «گراند سینما» با گنجایش پانصد صندلی در محل «گراند هتل» تهران، واقع در خیابان لاله‌زار، افتتاح شد.

در ایران، سینما در ابتدا مختص مردان بود. در سال ۱۹۲۸ (۱۳۰۷)، سینماهایی ویژهٔ زنان افتتاح شد؛ اما از آنجا که این مکان‌ها سودآور نبودند، به‌زودی تعطیل شدند. در همان سال، سینماهای مختلط نیز پدید آمدند؛ در این فضاها، مردان و زنان از ورودی‌های جداگانه وارد می‌شدند و در دو سویِ راهرویی مرکزی می‌نشستند. کارکنان و مأموران پلیس نیز وظیفه داشتند از ورود «زنان غیراخلاقی» و «جوانان فاسد» جلوگیری کنند.

قدیمی‌ترین فیلم‌های ایرانیِ باقی‌مانده، آثار «خان‌بابا معتضدی» هستند که پیش‌تر به‌عنوان فیلم‌بردار برای شرکت فرانسوی گومون (Gaumont) کار می‌کرد. او در سال ۱۳۰۴ (۱۹۲۵) از جریان «مجلس مؤسسان» فیلم‌برداری کرد و در سال ۱۳۰۵ (۱۹۲۶) مراسم تاج‌گذاری رضاخان را به تصویر کشید. معتضدی در این فیلم‌های صامت، استفاده از میان‌نویس‌هایی به زبان فارسی را باب کرد.

در آن دوران، نمایش فیلم‌های صامت معمولاً با «توضیحات شفاهی» همراه بود که توسط فردی (مرد یا زن) در سالن سینما برای تماشاگران بیان می‌شد. در سال ۱۳۰۹ (۱۹۳۰)، «آوانس اوگانیانس» پس از گذراندن دوره‌های آموزشی در صنعت سینمای روسیه، وارد ایران شد. او مدرسه‌ای برای علاقه‌مندان به بازیگری سینما با نام «مدرسهٔ آرتیستی سینما» تأسیس کرد که هم مردان و هم زنان جوان می‌توانستند در آن ثبت‌نام کنند. در سال ۱۳۱۰ (۱۹۳۱)، او با همکاری هنرجویانش، نخستین فیلم بلند داستانی سینمای ایران به نام «آبی و رابی» را کارگردانی کرد؛ فیلمی کمدی که از یک مجموعه دانمارکی (با بازی هارالد مادسن و کارل شنستروم) الهام گرفته شده بود. این فیلم که اثری پویا بود و از جلوه‌های ویژه نیز بهره می‌برد، با موفقیت روبرو شد. دومین فیلم اوگانیانس، «حاجی‌آقا آکتور سینما» محصول ۱۳۱۳ (۱۹۳۴)، به‌ویژه به دلیل صحنه‌های داخلی‌اش حائز اهمیت است، چرا که نمایی از سیمای تهران در آن دوره را به نمایش می‌گذارد.

«ابراهیم مرادی» چهره‌ی پیشگام دیگری در سینمای ایران است. گفته می‌شود که او با شرکت فیلم‌سازی شوروی، مژراب‌پوم (Mezhrabpom)، همکاری داشته و در سال ۱۳۰۹ (۱۹۳۰) فیلم‌برداری نخستین فیلم بلند خود با عنوان «انتقام برادر» را آغاز کرده است؛ با این حال، این پروژه ناتمام ماند. پس از آن، او در مدرسه‌ی سینمایی که توسط اوگانیانس تأسیس شده بود ثبت‌نام کرد و در سال ۱۳۱۳ (۱۹۳۴) فیلم «بوالهوس» را کارگردانی نمود. اگرچه این فیلم به همان سطح از موفقیت تجاریِ فیلم «دخترِ لُر» دست نیافت، اما الگویی روایی را پایه‌گذاری کرد که در سینمای ایران ماندگار شد: تضاد میان روستاییِ سخت‌کوش و شهرنشینِ فاسد و بدنام.

سینمای ناطق

در سال ۱۳۱۲ (۱۹۳۳)، عبدالحسین سپنتا که پدر سینمای ناطق ایران محسوب می‌شود نخستین فیلم ناطق ایرانی، یعنی «دخترِ لُر»، را ساخت. سپنتا خود فیلم‌نامه را نوشت و نقش اصلی را نیز ایفا کرد. این فیلم در هند و توسط کارگردانی پارسی‌تبار به نام اردشیر ایرانی، با یاری تکنسین‌های محلی، فیلم‌برداری شد. سپنتا با انتخاب هند به‌عنوان محل فیلم‌برداری، توانست از زیرساخت‌های پیشرفته‌ترِ صنعت سینمای هند بهره ببرد. به درخواست وزارت معارف ایران، سپنتا فیلم «فردوسی» را کارگردانی کرد؛ درامی تاریخی که بر اساس زندگی این شاعر نامدار ساخته شده بود. او بین سال‌های ۱۳۱۴ تا ۱۳۱۶ (۱۹۳۵ تا ۱۹۳۷)، چندین فیلم دیگر نیز تولید کرد، از جمله «شیرین و فرهاد» (برگرفته از داستانی عاشقانه و کلاسیک در ادبیات ایران)، «چشمان سیاه» (که به لشکرکشی نادرشاه به هند می‌پردازد) و «لیلی و مجنون».

موفقیت چشمگیر «دخترِ لُر» در سینماهای ایران، توزیع‌کنندگان فیلم‌های خارجی که در آن زمان به‌طور گسترده اکران می‌شدند را نگران کرد و آنان را بر آن داشت تا برای کارشکنی در فعالیت‌های سپنتا در ایران دست به اقدام بزنند. تا سال ۱۳۲۷ (۱۹۴۸)، هیچ فیلم بلند دیگری در ایران ساخته نشد.

اسماعیل کوشان نخستین فیلم ناطق تولیدشده در داخل ایران، «طوفان زندگی»، را در ۶ اردیبهشت ۱۳۲۷ به کارگردانی علی دریابیگی، که در آلمان تحصیل کرده بود، تولید و اکران کرد. این فیلم موفقیتی کسب نکرد، اما کوشان، «پارس فیلم» را تأسیس کرد که تا سال ۱۹۷۹ (۱۳۵۷) به یکی از استودیوهای پیشرو فیلم‌سازی ایران تبدیل شده بود. کوشان که یک کارآفرین با تحصیلات دانشگاهی و دارای مدرک اقتصاد از اروپا بود، فیلم‌های خارجی دوبله شده به فارسی و همچنین آگهی‌های بازرگانی ایرانی تولید می‌کرد. او همچنین فیلم‌های محبوبی با کیفیت نسبتاً متوسط مانند «شرمسار» (۱۳۲۹ / ۱۹۵۰) و «مادر» (۱۳۳۱ / ۱۹۵۲) را کارگردانی کرد. او همچنین فیلم‌های دیگری از جمله «ولگرد» (۱۳۳۱) به کارگردانی مهدی رئیس‌فیروز، «آقا محمدخان قاجار» (۱۳۳۳ / ۱۹۵۴) به کارگردانی نصرت‌الله محتشم، «امیر ارسلان نامدار» (۱۳۳۴ / ۱۹۵۵) به کارگردانی شاپور یاسمی و «هفده روز به اعدام» (۱۳۳۵ / ۱۹۵۶) به کارگردانی هوشنگ کاوشی را تهیه کرد.

دهه ۱۳۳۰ و شکل‌گیری صنعت سینما

در دهه ۱۳۳۰ (دهه ۱۹۵۰) بود که صنعت سینمای ایران شروع به شکل‌گیری کرد؛ بین سال‌های ۱۳۲۸ تا ۱۳۳۴ (۱۹۴۹ تا ۱۹۵۵)، ۵۸ فیلم در ایران تولید شد. تا سال ۱۳۳۷ (۱۹۵۸)، بیست و دو شرکت فیلم‌سازی در کشور فعال بودند. در این دوره، رویکرد غالب در سینمای تجاری، تقلید از آثار تولیدشده در ترکیه، مصر و به‌ویژه هند بود. این فیلم‌ها اغلب شامل صحنه‌های آواز و رقص بودند و گاهی حتی به‌صورت رنگی ساخته می‌شدند. آثار خلق‌شده در این دوران منجر به پیدایش یک گونه سینمایی بومی و متمایز به نام «فیلم‌فارسی» شد؛ گونه‌ای که «آنیس دوویکتور» آن را چنین توصیف می‌کند: «نوعی ملودرام عامه‌پسند که در آن آواز، رقص و صحنه‌های زد و خورد با نسبت‌های گوناگون در هم آمیخته‌اند و در نهایت، خیر همواره بر شر پیروز می‌شود».

دوره پس از جنگ جهانی دوم همچنین شاهد تأسیس نخستین جشنواره فیلم در ایران بود. در پاییز ۱۳۲۸، «کانون ملی فیلم» پایه‌گذاری شد؛ این کانون که در محل موزه ملی ایران مستقر بود، به‌عنوان باشگاه و کتابخانه‌ای برای علاقه‌مندان به سینما فعالیت می‌کرد. اعضای این کانون نخستین جشنواره فیلم کشور را سازمان‌دهی کردند که در سال ۱۳۲۹ (۱۹۵۰) به نمایش فیلم‌های بریتانیایی و در سال ۱۳۳۰ (۱۹۵۱) به نمایش فیلم‌های فرانسوی اختصاص داشت. کانون ملی فیلم، بستر را برای ظهور نوعی دیگر از سینما در ایران فراهم کرد که ماهیتی غیرتجاری داشت. این کانون در سال ۱۳۳۷ به نام آرشیو فیلم ایران تغییر نام داد.

فرخ غفاری یکی دیگر از چهره‌های پیشگام در توسعه سینمای ایران پس از جنگ جهانی دوم بود. او به‌ویژه به‌عنوان دستیار «آنری لانگلوآ» در «سینماتک فرانسه» بین سال‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۵ (۱۹۵۱ تا ۱۹۵۶)فعالیت کرد. در سال ۱۳۲۹، او با نام مستعار «م. مبارک» شروع به نوشتن نقد فیلم برای مطبوعات کرد. در سال ۱۳۳۰، غفاری همچنین نخستین مقالاتی را که به تاریخ سینمای ایران اختصاص داشت، به رشته تحریر درآورد. نقش او در سینمای ایران نقشی محوری بود، چرا که او از نخستین کسانی بود که فیلم‌هایی با کیفیتی فراتر از آثار معمولِ آن دوران ساخت. در سال ۱۳۳۷، غفاری فیلم «جنوب شهر» را کارگردانی کرد؛ فیلمی که زندگی مردم عادی در محله‌های کارگرنشین جنوب تهران را به تصویر می‌کشید. این اثر که از مکتب نئورئالیسم الهام گرفته بود، بعدها توسط دستگاه سانسور توقیف شد.
در سال ۱۳۴۳ (۱۹۶۴)، غفاری با فیلم «شب قوزی» که اقتباسی از یکی از داستان‌های «هزار و یک شب» بود کمدی‌ای را ارائه کرد که به موضوع ترس در میان اقشار گوناگون اجتماعی تهران می‌پرداخت؛ این فیلم در جشنواره فیلم کن به نمایش درآمد. اثر قابل‌توجه دیگر در این دوره فیلم تجربی «سیاوش در تخت‌جمشید» به کارگردانی فریدون رهنما در سال ۱۳۴۶ (۱۹۶۷) بود که به مفهوم زمان می‌پرداخت.

دیگر روشنفکران آن عصر نیز فیلم‌هایی ساختند که پایه‌های «موج نو سینمای ایران» را بنا نهاد. فروغ فرخزاد، شاعر، فیلم مستند «خانه سیاه است» (۱۳۴۱ / ۱۹۶۲) را کارگردانی کرد که بر زندگی مبتلایان به بیماری جذام تمرکز داشت؛ و ابراهیم گلستان، نویسنده، فیلم «خشت و آینه» (۱۳۴۴ / ۱۹۶۵) را خلق کرد؛ اثری که با واقع‌گرایی و ماهیت درون‌نگرانه‌اش شناخته می‌شود. اگرچه این فیلم‌ها در خارج از کشور به نمایش درآمدند، اما در ایران مخاطبی نیافتند.

فیلم‌فارسی

از سال ۱۳۲۶ (۱۹۴۷)، همزمان با موفقیت سینمای تجاری در ایران، گونه‌ای متمایز و مختص به ایران با عنوان «فیلم‌فارسی» پدیدار شد. اگرچه این اصطلاح در ابتدا برای تفکیک فیلم‌های تولید داخل از آثار خارجیِ دوبله‌شده به فارسی به کار می‌رفت، اما به‌تدریج به‌عنوانی برای اشاره به نوعی سینمای بسیار خاص تبدیل شد. این تولیدات سینمایی از نظر زیبایی‌شناختی «پیش‌پاافتاده» توصیف می‌شوند. به‌طور کلی، فیلم‌فارسی بر پایهٔ مؤلفه‌های تکرارشونده‌ای چون آواز، رقص و دعوا بنا شده است که در دل روایتی با محوریت یک مضمون اخلاقی جای گرفته‌اند و معمولاً به پایانی احساسی و خوش ختم می‌شوند. این الگو تا زمان وقوع انقلاب اسلامی، قالب غالب در سینمای ایران باقی ماند.

با این حال، فیلم‌فارسی را نمی‌توان یک «ژانر» مستقل دانست، چرا که فاقد انسجام درونی است. در واقع، ترکیبی خاص از عناصر یادشده در قالب ساختارهای رواییِ تثبیت‌شده است که باعث می‌شود اثری در دستهٔ فیلم‌فارسی طبقه‌بندی شود. به‌مرور زمان، زیرگونه‌های گوناگونی در این دسته پدید آمدند. برای نمونه، «فیلم‌های روستایی» بر پاکی و معصومیت زندگی روستایی تأکید می‌ورزند و آن را در تقابل با فسادِ رایج در شهرهای بزرگ قرار می‌دهند. از نمونه‌های شاخص این زیرگونه می‌توان به آثار مجید محسنی اشاره کرد؛ فیلم‌هایی نظیر بلبل مزرعه (۱۳۳۶ / ۱۹۵۷)، آهنگ دهکده (۱۳۴۰ / ۱۹۶۱) و پرستوها به لانه بازمی‌گردند (۱۳۴۲ / ۱۹۶۳) از آن جمله‌اند.

از دهه ۱۳۴۰ (دهه ۱۹۶۰)، گونه‌ای جدید در دل سنت «فیلم‌فارسی» پدیدار شد؛ آثاری که حول محور شخصیتی به نام «جاهل» یا دقیق‌تر بگوییم، «جاهلِ کلاه‌مخملی» شکل می‌گرفتند. این شخصیتِ تیپیکال، مردی تنومند نوعی رهبر محلی یا «بزن‌بهادر» است که قلبی مهربان و اصولی اخلاقی و استوار دارد. او معمولاً کلاه‌مخملی بزرگ و نرمی بر سر می‌گذارد و کت‌وشلواری به سبک غربی می‌پوشد که یک سایز برایش بزرگ است. پیرنگ این فیلم‌ها اغلب از الگویی ثابت پیروی می‌کند: یک «جاهل» قهرمانی سرسخت و آب‌دیده در کوچه و خیابان با اراذل و اوباش درگیر می‌شود و همزمان رابطه‌ای عاشقانه را با زنی آغاز می‌کند که پاک‌دامنی‌اش زیر سؤال رفته است؛ اما در نهایت آشکار می‌شود که آن زن صرفاً قربانی شرایط بوده است. در پایان، قهرمان، زن را نجات می‌دهد، زمینه رستگاری او را فراهم می‌سازد و او

را به سوی توبه سوق می‌دهد. این گونهٔ سینمایی جدید با فیلم لات جوانمرد (۱۳۳۷ / ۱۹۵۸) به کارگردانی مجید محسنی آغاز شد. یکی از نمادین‌ترین بازیگران سینمای تجاری ایران در این دوره، محمدعلی فردین است.

دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ و موج نو

تولید فیلم‌های بلند داستانی بین سال‌های ۱۳۳۸ تا ۱۳۴۵ (۱۹۵۹ تا ۱۹۶۶) دو برابر شد و سینمای ایران دستخوش تحولات تازه‌ای گردید. در پاییز سال ۱۳۴۳ (۱۹۶۴)، با تأسیس «اداره کل امور سینمایی» در وزارت فرهنگ و هنر، دولت موفق شد تمامی امور مربوط به صنعت سینما و سانسور را در یک نهاد اداری واحد متمرکز کند. در همین دوران، نهادهای گوناگونی در فضای سینمایی ایران پدید آمدند که «مدرسه عالی تلویزیون و سینما»، «اتحادیه صنایع فیلم ایران» و «فیلم‌خانه ملی ایران» قابل اشاره هستند.

«جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان تهران» در سال ۱۳۴۵ تأسیس شد. از سال ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۶ (۱۹۶۶ تا ۱۹۷۷)، «جشنواره هنر شیراز» نیز بخشی را به سینما اختصاص داد تا مکمل برنامه‌هایی باشد که عمدتاً بر تئاتر و موسیقی تمرکز داشتند. در سال ۱۳۴۸ (۱۹۶۹)، «جشنواره ملی فیلم» (سپاس) بنیان نهاده شد. با این حال، در همین دوران، سینما با انتقاداتی از سوی برخی روشنفکران ایرانی نیز مواجه بود.

سال ۱۳۴۸ نقطه عطفی در تاریخ سینمای ایران به شمار می‌رود. در آن سال، دو کارگردان پس از تلاش‌های پیشین و کم‌موفق‌تر تقریباً به‌طور همزمان دومین فیلم‌های بلند خود را عرضه کردند. مسعود کیمیایی فیلم «قیصر» را کارگردانی کرد؛ اثری که به موفقیت تجاری چشمگیری دست یافت و پایانِ سلطه «فیلم‌فارسی» را رقم زد. در همان سال، داریوش مهرجویی فیلم «گاو» را ساخت؛ فیلمی که داستان روستایی فقیری را روایت می‌کند که چنان با گاو خود یکی می‌شود که گویی هویتش به‌شکلی جدایی‌ناپذیر با این حیوان پیوند خورده است. رویکرد این کارگردان به پیدایش سبکی کاملاً ایرانی و مضامینی منحصربه‌فرد انجامید؛ به‌طوری که در نظرسنجی‌های انجام‌شده میان منتقدان ایرانی در سال‌های ۱۳۵۱ و ۱۳۷۷ (۱۹۷۲ و ۱۹۹۸)، این اثر به‌عنوان «بهترین فیلم تاریخ سینمای ایران» برگزیده شد. «گاو» همچنین سینمای مؤلف ایران را به عرصه‌ی بین‌المللی معرفی کرد؛ این فیلم در جشنواره‌های متعددی در سراسر جهان به نمایش درآمد و در سال ۱۳۵۰ (۱۹۷۱) موفق به کسب جوایزی از جشنواره‌های فیلم ونیز و شیکاگو شد. افزون بر این، سال ۱۳۴۸ سرآغاز تأثیرگذاریِ موج نوی سینمای ایران بر فیلم‌سازی تجاری بود. دهه‌ی ۱۳۵۰ (دهه ۱۹۷۰) با اقتباس‌های ادبی و تأثیرپذیری از سینمای مدرن شناخته می‌شود. برخی کارگردانان به اقتباس از آثار ادبی خارجی روی آوردند؛ برای نمونه، فیلم بلند «تپلی» (۱۳۵۱) به کارگردانی رضا میرلوحی، اقتباسی از رمان «موش‌ها و آدم‌ها» اثر جان اشتاین‌بک است. تأثیر نئورئالیسم و «موج نو» به‌ویژه در این سبک سینماییِ متمایز مشهود است.

اکران این آثار به سلطه‌ی سینمای صرفاً تجاری پایان داد و موجب شکل‌گیری جریانی شد که هم کارگردانان جوان و آینده‌دار و هم چهره‌های برجسته‌ی ادبی آن دوران را به خود جذب کرد. در سال ۱۳۵۲ (۱۹۷۳)، گروهی از فیلم‌سازان با فاصله گرفتن از اتحادیه‌ی رسمی کارگردانان «گروه فیلم‌سازان پیشرو» را تشکیل دادند. این «موج نو» در سینمای ایران، کارگردانانی صاحب‌بینش را گرد هم آورد که مضامین تجاری را برنمی‌تابیدند و ترجیح می‌دادند خارج از چارچوب‌های متعارف و تثبیت‌شده فعالیت کنند. از میان نامدارترین فیلم‌سازان این دوره می‌توان به داریوش مهرجویی، سهراب شهیدثالث، بهرام بیضایی، پرویز کیمیاوی، عباس کیارستمی، ابراهیم گلستان، فرخ غفاری، بهمن فرمان‌آرا، آربی اوانسیان و ناصر تقوایی اشاره کرد.

انقلاب اسلامی و سینما

در ایران، چهره‌های مذهبی به‌طور سنتی سینما را نوعی تأثیر غربی می‌دانستند و آن را «فاسدکننده» و «مغایر با اخلاق عمومی» تلقی می‌کردند. با این حال، در حوالی زمان انقلاب اسلامی، برخی از رهبران مذهبی سینما را پذیرفتند؛ مشروط بر اینکه از هدف درست خود منحرف نشود. این نکته‌ای است که امام خمینی در سخنرانی خود پس از بازگشت از تبعید در سال ۱۳۵۷ (۱۹۷۹) به آن اشاره کرد.

تاریخ سینما در ایرانِ پس از انقلاب، بازتاب‌دهنده مراحل اجتماعی-سیاسی‌ای است که دولت ایران پشت سر گذاشته است. در مرحله نخست، زمانی که انقلابیون و کنشگران رادیکال قدرت را در دست داشتند، نظام حاکم به دنبال اسلامی‌سازی جامعه بود. تأسیس «وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی» با هدف قرار دادن تمامی اشکال هنر و فعالیت‌های فرهنگی در چارچوبی اسلامی صورت گرفت؛ در این بستر، دولت به‌طور فعال توسعه یک «سینمای اسلامی» را تشویق می‌کرد.

شهرت جهانی

شهرت جهانی در سال ۱۹۹۷ (۱۳۷۶) رقم خورد؛ زمانی که فیلم «طعم گیلاس» به کارگردانی عباس کیارستمی، موفق به دریافت جایزه نخل طلای جشنواره فیلم کن شد. در همان سال، فیلم «بچه‌های آسمان» به کارگردانی مجید مجیدی، جایزه بهترین فیلم بلند را در جشنواره جهانی فیلم مونترال از آن خود کرد و نامزد دریافت جایزه اسکار در بخش بهترین فیلم خارجی‌زبان شد. در پی این رویدادها، نسل جدیدی از فیلم‌سازان در کنار این موج ظهور کردند و آثارشان به موفقیت‌های بین‌المللی دست یافت؛ برای نمونه، در سال ۲۰۰۰ (۱۳۷۹)، بهمن قبادی برای نخستین فیلم بلند خود، «زمانی برای مستی اسب‌ها»، جایزه دوربین طلایی (Caméra d’Or) را دریافت کرد.

فیلم‌های ایرانی به‌طور مرتب برای حضور در معتبرترین جشنواره‌های بین‌المللی فیلم انتخاب می‌شوند. این آثار بارها موفق به کسب جوایز بسیار معتبری در این رویدادها شده‌اند: شیر طلایی جشنواره فیلم ونیز برای فیلم «دایره» به کارگردانی جعفر پناهی در سال ۲۰۰۰، نخل طلای جشنواره فیلم کن برای «طعم گیلاس» به کارگردانی عباس کیارستمی در سال ۱۹۹۷، و جایزه اسکار بهترین فیلم خارجی‌زبان برای «جدایی نادر از سیمین» (۲۰۱۱ / ۱۳۹۰) ساخته اصغر فرهادی. فرهادی همین جایزه را برای «فروشنده» (۲۰۱۶ / ۱۳۹۵) نیز دریافت کرد.

سینما پس از انقلاب: سالن‌ها و نهادها

در دو سال منتهی به انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷ (۱۹۷۹)، حدود ۲۵۰ سالن سینما یا به آتش کشیده شدند و یا تعطیل گردیدند. شمار سینماها در ایران از ۴۵۳ سالن در سال ۱۳۵۴ (۱۹۷۵) به ۱۹۸ سالن در سال ۱۳۵۷ کاهش یافت. از بهمن ۱۳۵۷ (فوریه ۱۹۷۹)، فیلم‌های کشورهای سوسیالیستی بر پرده‌های سینمای ایران مسلط شدند؛ روندی که ناشی از عوامل سیاسی و اقتصادی (از جمله هزینه پایین‌تر این آثار) بود. بین سال‌های ۱۳۵۷ و ۱۳۵۹ (۱۹۷۹ و ۱۹۸۰)، سینماداران کوشیدند با تکیه بر فیلم‌های وارداتی به فعالیت خود ادامه دهند، اما دیری نپایید که این آثار نیز مشمول سانسورهای سخت‌گیرانه شدند. از سال ۱۳۶۱ (۱۹۸۲) به بعد، با تأسیس «وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی»، دولت با اتخاذ سیاست‌هایی در جهت ترویج نوعی سینمای «ملی» که به‌عنوان سینمایی «پاک، عاری از هرگونه ابتذال و به دور از وابستگی به غرب» توصیف می‌شد تعهد خود را به حمایت از صنعت سینمای ملی نشان داد.

در سال ۱۳۶۲ (۱۹۸۳)، «بنیاد سینمایی فارابی» علاوه بر واردات فیلم‌های خارجی، مسئولیت تولید و صادرات فیلم‌های ایرانی را نیز بر عهده گرفت. همزمان، «بنیاد مستضعفان» مدیریت ۱۳۷ سالن سینما را در سراسر کشور در اختیار گرفت.
در سال ۱۳۶۵ (۱۹۸۶)، ایران دارای ۲۴۷ سالن سینما (۶۸ سالن در تهران) با ظرفیت کلی ۱۵۶ هزار صندلی بود. در سال های اولیه پس از انقلاب، سینما با کاهش تعداد تماشاگران مواجه شد. مسائل مربوط به موقعیت مکانی، وضعیت فیزیکی و شرایط تجهیزات نمایش آن‌ها؛ و همچنین کیفیت فیلم‌ها در این امر دخیل بودند.

نخستین نهاد دولتی که وظیفهٔ پرورش سینمای ایران را بر عهده داشت، «معاونت سینمایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی» بود که در سال ۱۳۶۱ (۱۹۸۲ میلادی) تأسیس شد. اندکی پس از آن، جشنوارهٔ فیلم فجر با هدف ترویج سینمای انقلابی ایران پایه‌گذاری گردید.
«سازمان تبلیغات اسلامی» مسئولیت‌هایی را در طیف گسترده‌ای از حوزه‌ها از امور اجرایی و نظارتی و روابط خارجی گرفته تا فرهنگ، هنر، نشر و آموزش بر عهده داشت. «حوزه هنری» تا دهه ۱۳۷۰ (دهه ۱۹۹۰) نقش مهمی در صنعت سینمای ایران ایفا کرد. این مرکز بین سال‌های ۱۳۶۰ تا ۱۳۷۷ (۱۹۸۱ تا ۱۹۹۸)، زمینه تولید پنجاه فیلم بلند و چهارصد فیلم کوتاه را فراهم آورد. در طول دهه ۱۳۶۰ (دهه ۱۹۸۰)، تمرکز اصلی این نهاد بر تولید فیلم‌های جنگی یا آثاری با ابعاد سیاسی و ایدئولوژیکِ پررنگ بود.

تلویزیون ایران که رسماً با نام «سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران» شناخته می‌شود یکی دیگر از بازیگران کلیدی در عرصه سینمای ایران است. سازمان صدا و سیما به خودی خود یک شرکت تولید فیلم نیست؛ بلکه زیرمجموعه‌ی آن، یعنی «سیمافیلم»، وظیفه تولید آثار داستانی را بر عهده دارد که هدف از آن‌ها تأمین محتوا برای شبکه‌های تلویزیونی گوناگون این سازمان است. فیلم‌هایی که بدین شیوه تولید می‌شوند، عمدتاً در ژانرهای کمدی یا درام اجتماعی جای می‌گیرند.

«کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان» که نهادی هنری، نسبتاً مستقل و پویاست از دوران انقلاب اسلامی به سلامت عبور کرد. فیلم‌سازان «روشن‌فکر» پس از انقلاب نیز به همکاری با این سازمان ادامه دادند؛ در واقع، نخستین فیلم‌های ایرانی که به شهرت و اعتبار بین‌المللی دست یافتند، در بستر همین نهاد شکل گرفتند؛ آثاری همچون «دونده» (۱۳۶۴ / ۱۹۸۵) ساخته امیر نادری، «کلید» (۱۳۶۴) ساخته ابراهیم فروزش، «خانه دوست کجاست؟» (۱۳۶۵) ساخته عباس کیارستمی، و «باشو، غریبه کوچک» (تولید ۱۳۶۴ و اکران ۱۳۶۸؛ ۱۹۸۵ و ۱۹۸۹) ساخته بهرام بیضایی از این جمله آثارند.

سینمای ایران و مخاطب پس از انقلاب اسلامی (سال‌های نخست)

آن‌چه که بین سال‌های ۱۳۵۸ (۱۹۷۹) تا سال ۱۳۶۳ (۱۹۸۴) و به‌عنوان شش سال اول عمر سینمای پس از انقلاب، منشأ تولید آثار سینمایی شد، در مضمون، ماهیت و محتوا تفاوت‌های اساسی با یکدیگر داشتند. جدا از شاخصه‌ی حساس کیفیت، در کمیت نیز این سال‌ها دارای چالش اساسی بودند. سینمای نوپای پس از انقلاب در مرحله‌ی «هویت‌یابی» بود. بدین معنی که در سال ۱۳۵۸ سهم تولیدات سینمایی ۳۱ فیلم، در سال ۱۳۵۹ (۱۹۸۰) تعداد فیلم‌های ساخته شده ۱۸ اثر و در سال ۱۳۶۰ (۱۹۸۱) این تعداد به ۱۹ فیلم رسید.

در سال ۱۳۶۱ (۱۹۸۲) نسبت به سال پیش تعداد فیلم‌های ساخته شده از همیشه کمتر و به ۱۵ فیلم رسید. اما دوباره در سال‌های بعدی این تعداد روبه افزایش گذاشت، یعنی ۲۶ فیلم سهم سال ۱۳۶۲ (۱۹۸۳) و ۲۷ فیلم آمار فیلم‌های تولید شده در سال ۱۳۶۳ است.

یعنی در مجموع این شش سال از سال ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۳، در مجموع ۱۳۶ فیلم ساخته شده است که به‌طور متوسط سهم هر سال حدود ۲۳ فیلم می‌شود.

طبیعی است که با این تعداد کم تولید فیلم، در آن سال‌ها، مخاطب توانایی آن‌چنان و آزادی عمل برای قدرت انتخاب نداشت، که البته تمام این کاستی‌ها به کمی تولید و البته به دلیل شرایط خاص کشور در آن سال‌ها برمی‌گشت؛ به‌ویژه این‌که از این شش سال، دست کم دو سال اولیه (سال‌های ۱۳۵۷ و ۱۳۵۸ / ۱۹۷۸ و ۱۹۷۹) که در مجموع چهل و نه فیلم را شامل می‌شد باید آثاری دانست که هنوز مخاطب خود را نمی‌شناختند.

برای نمونه فیلم‌هایی مانند «حکم تیر»، «به دادم برس رفیق»، «روزهای بی‌خبری»، «نفس‌گیر»، «لبه‌ی تیغ»، «تکیه بر باد» و چند فیلم دیگر در شرایطی در سال ۱۳۵۸ اکران شدند که گویی سازندگانش هنوز در حال و هوای سینمای قبل از سال ۱۳۵۷ بودند. ضمن این‌که در کنار این فیلم‌ها آثاری چون «ساخت ایران» و «سایه‌های بلند باد» در کنار مستندهای خوبی مانند «لیله القدر»، «حماسه قرآن» و «تپش تاریخ» نیز ساخته شدند که نشان می‌دادند که در واقع از زمره آثاری می‌توانند باشند که به هر حال مخاطب جدید سینمای ایران را شناخته‌اند.
در سال ۱۳۵۹ نیز فیلم‌هایی مانند «خونبارش» به شناسایی مخاطب جدید همت گماشتند که تمام این آثار گفته شده در میان آن رقم چهل و نه تایی تولیدات سینمایی در خلال سال‌های ۱۳۵۸ و ۱۳۵۹، تعدادی اندک به نظر می‌آید.

در سال‌های ۶۱ تا ۶۳ تا حدودی سنگ‌بنای اصلی سینمای نوپای ایران بنا نهاده شد. درحالی‌که در سال ۱۳۶۰ نیز فیلم‌هایی مانند آفتاب‌نشین‌ها و برنج خونین توانسته بودند نظر مخاطب را به خود جلب کنند. در سال ۱۳۶۱ فیلم سفیر در ژانر تاریخی به نوعی پیشتاز به حساب می‌آید، فیلمی که با امکانات آن زمان توانست مخاطب جدید سینمای ایران را به داستان و ساختار خود جلب کند. اشباح نیز فیلمی بود که در ژانر تریلر و تعقی و گریز، نمادی دیگر از این‌گونه‌ی سینمایی به مخاطب ارائه داد و در این راه موفق نیز بود و پخش تلویزیونی هر دو فیلم سبب شد مخاطبان بیشتری جذب این آثار شوند.

در سال ۱۳۶۲، حوزه‌ی هنری سازمان تبلیغات اسلامی نیز به شکل حرفه‌ای به سینمای نوپای پس از انقلاب پیوست و اثری مانند توبه نصوح را تولید کرد، که این روند در همان سال با ساخت استعاذه و دو چشم بی‌سو ادامه یافت. سال ۱۳۶۲ از سویی دیگر، زمانی بود که مخاطب سینمای جدید ایران این فرصت را یافت که در ژانرهای بیشتری فیلم ببینند و حتی هرچند محدود، قدرت انتخاب داشته باشد.

فیلم‌هایی مانند جایزه، نقطه ضعف، عبور از میدان مین، شیلات، مرگ سفید و خانه‌ی عنکبوت به تعبیری در ژانرهای مستقل و کمتر وابسته، تولید و اکران شدند. در واقع، بیست و شش فیلمی که در این سال ساخته شدند به تماشاگر و مخاطب آن سال‌ها این فرصت را دادند که حق انتخاب نیز داشته باشد.

هرچند این گزینش به هر حال به دلیل این مقدار کم تولید دست و پاگیر به نظر می‌رسید، اما در جای خود موفقیتی بزرگ به شمار می‌آمد. سینمای ایران توانسته بود قدر افراشته کند و به خود ببالد.

در این سال‌ها از ژانر جنگی نیز می‌توان به‌عنوان یک مولود جدید یاد کرد. مولودی که به دلیل روی دادن جنگ تحمیلی در شهریور ۱۳۵۹، جای کار بسیار مناسبی داشت و مخاطب قطعاً و بی‌صبرانه منتظر تولیدات این چنینی و در این‌گونه‌ی سینمایی بود.

در سال ۱۳۶۳ نیز این روند پی‌گیری شد. اما آن‌چه باعث شگفتی شد؛ دستمایه قرار دادن قابل توجیه و حتی موفق ژانر قصه‌گو و خانوادگی بود که به تعبیری از آن‌ها «درام‌های اجتماعی» یا «ملودرام‌های جامعه شناختی» تولید شد، برای نمونه فیلم مترسک، گل‌های داوودی و راه دوم از این دسته آثار موفق بودند. مخاطب ایرانی که همواره ژانر «درام اجتماعی» برایش قابل توجه بود، در این سال‌ها توانست با ارائه‌ی فیلم‌هایی نظیر آن‌چه که در بالا به آن‌ها اشاره شد، طعم خوش فیلم‌هایی سالم از این دست را بچشد، و باور کند که در سینمای نوپای پس از انقلاب در این ژانر می‌تواند آثاری مثبت و دارای پیام‌های خاص و عام را نیز شاهد باشد.

در سال ۱۳۶۳ فیلم‌هایی که به هر حال در ژانر جنگی (نظیر سرباز کوچک، عقود، پایگاه جهنمی و پرچمدار) ساخته شدند، این نوید را به مخاطب پی‌گیر این‌گونه‌ی سینمایی دادند و در سال‌های بعد فیلم‌هایی جدی‌تر در این زمینه ساخته شدند.

اما با این همه در سال ۱۳۶۳، مخاطب سینما این شانس را داشت که در ژانر تاریخی نیز آثاری در خور توجه ببینند که از مهم‌ترین آن‌ها کمال الملک و سردار جنگل قابل ذکرند.

سال ۱۳۶۳ به تعبیری نقطه‌ی عطفی در تاریخ سینمای نوپای ایران است. زمانی که مخاطب توانست برای اولین‌بار سینمای پس از انقلاب را در مقیاسی بزرگ و تولیداتی در ژانرهای متفاوت و آثاری مربوط به واقعیت‌های حال حاضر (نظیر جنگ) یا واقعیت‌های قدیمی، ولی شدیداً تأثیرگذار مانند فیلم کمال الملک، ببیند، درک کند و احساس غرور کند.

سال ۱۳۶۴

سال ۱۳۶۴ (۱۹۸۵) نیز به تعبیری دنباله‌ی موفقیت‌آمیز سینمای ایران در پیدا کردن هویت جدید خویش می‌تواند باشد، و جالب توجه آن‌که در این سال حدود پنجاه فیلم فرصت اکران یافتند که در جای خود می‌تواند. برای آن دوره-یک رکورد باشد؛ و طبیعی است که به سبب افزایش تولید، ژانرهای متفاوت نیز بیشتر شده و مخاطب سینما از امتیاز گزینش فیلم‌ها برای دیدن نیز برخوردار بود؛ به‌طور قطع باید سال ۱۳۶۳ (۱۹۸۴) را پیش درآمدی برای موفقیت سال مورد بحث در نظر گرفت.

مخاطب سینما در سال ۱۳۶۳ سهم به سزایی در هویت‌بخشی به سینمای ایران داشت و این روند را در سال ۱۳۶۴ با قاطعیت و قدرت ادامه داد تا در این سال هویت سینمای نوپای ایران هرچه بیشتر تثبیت و معرفی شود.

چه دلیلی برای هویت‌بخشی از سوی مخاطب به سینمای ایران از این بالاتر که در سال ۱۳۶۴ تعدد ژانرها به قدری زیاد می‌شود که گونه‌ی سینمای‌کودک و نوجوان و ژانر کمدی نیز در این سال به شکلی در میان دیگر فیلم‌ها خودنمایی می‌کرد.

شهر موش‌ها -محصول بنیاد سینمایی فارابی- به‌عنوان نقطه عطفی در سینمای کودک و نوجوان در این سال اکران شد و استقبال فوق العاده از این فیلم از سوی مخاطب سینما دوست سبب شد سرفصل‌های جدیدی از این ژانر در سینمای ایران بازگردد. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نیز با ساخت فیلم اولی‌ها بر غنای ژانر کودک این سال افزود.

اما در سال ۱۳۶۴ یک اتفاق جالب توجه نیز در روند شکل‌گیری سینمای نوپای ایران به وجود آمد و آن هم ارائه‌ی فیلم‌هایی در ژانر کمدی نظیر مدرک جرم، کفش‌های میرزانوروز، مردی که موش شد، خط پایان و اتوبوس بود، و هر کدام از این فیلم‌های سینمایی کمدی در ژانری مکمل نیز عرضه می‌شدند.

برای نمونه کفش‌های میرزا نوروز در ژانر مکمل تاریخی و شرح حال، خط پایان، در ژانر ورزشی و اتوبوس در ژانر مکمل خانوادگی و اجتماعی عرضه شدند. این روند بر استقبال گسترده از این فیلم‌ها افزود. به هر حال، شرایط خاص آن روزهای کشور را نیز نباید فراموش کرد، درحالی‌که نزدیک پنج سال از شروع جنگ ایران و عراق می‌گذشت، تولید و اکران فیلم‌هایی سالم در ژانر کمدی باعث می‌شدند، که نه تنها این نوع سینما به ورطه‌ی ابتذال نیفتد، بلکه فضای شادی نیز بر جامعه هرچند برای کوتاه‌مدت حکمفرما شود.

ژانر جنگی نیز در سال ۱۳۶۴ مخاطبان عام و خاص و به تعبیری همه نوع قشر سینمارو را به خود جذب می‌کرد، این مهم به همان عرق ملی و اسلامی و اهمیت به ادامه‌ی دفاع مقدس و جنگ در جبهه‌ها تعبیر می‌شد.

در میان فیلم‌های جنگی بلمی به سوی ساحل محصول حوزه‌ی هنری سازمان تبلیغات اسلامی و عقاب‌ها به‌عنوان پرفروش‌ترین‌ها دست یافتند که خود نشانگر استقبال گسترده‌ی مخاطبان است. درام‌های خانوادگی نیز که در این پنج سال در سینمای جدید ایران کم‌کم جایگاه خود را و سهم مخاطبان عام و خاص خویش را یافته بودند، توانستند با موفقیت در اکران روبه‌رو شوند.

آثاری مانند آوار، پدربزرگ مادیان، جاده‌های سرد و تنوره دیو در این دسته درام‌های اجتماعی جای می‌گرفتند. یک نکته‌ی حائز اهمیت در تولیدات سال ۱۳۶۴، رویکردی است که سینمای نوپای ایران در آن سال به روستا و جامعه‌ی روستایی داشت، و عجیب آن‌که داستان این‌گونه فیلم‌ها نظیر (جاده‌های سرد، مادیان و تنوره دیو) با تعامل مخاطب و درک عمیق وی روبه‌رو شد.

همان مخاطب سینمای نوپای ایران به یاد داشت که سابق بر این سهم روستا در سینمای ایران عمدتاً رویکردی منفعل داشت و از روستایی جماعت نیز به‌عنوان عنصری برای تحقیر و توهین در یک داستان استفاده می‌شد، اما در این سینمای جدید و دارای عالی‌ترین مفاهیم «معناشناختی» و «جامعه‌شناختی» روستا و روستایی در حکم فرد و جامعه‌ای مساوی و همپای شهری و شهر محسوب می‌شد.

در سال ۱۳۶۴ همچنین نباید از سهم سینمای سیاسی غافل شد، به هر حال پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تزریق شم سیاسی در سینمای پس از انقلاب روندی دور از انتظار نبود، در این سال فیلم‌هایی چون توهم محصول شبکه‌ی دوم سیما و بایکوت محصول حوزه‌ی هنری سازمان تبلیغات اسلامی از فیلم‌های موفق ژانر سیاسی در سال ۱۳۶۴ به حساب می‌آیند.

در سال‌های ۱۳۶۳ و ۱۳۶۴ در پی همان شکل‌گیری و هویت‌یابی سینمای ایران، مخاطب سینما یعنی قشر عام و خاص سینمارو با استقبال یا نبود آن خط و مشی راه را به سینماگران نشان دادند، به تعبیری این دو سال چراغی را برای سال‌های بعدتر روشن ساختند که از آن همان «معناشناختی هویت سینمای ایران» مستفاد می‌شود. درحالی‌که در مرتبه‌ی نخست جایگاه «واقعیت» در سینمای آن سال‌ها محفوظ مانده بود.

آن‌چه از سینمای جنگ و از سینمای سیاسی بر پرده‌ی آبی به‌عنوان یک قصه‌ی تصویری جان می‌گرفت، مرتبط با واقعیت بود که در جبهه‌های جنگ شکل گرفته بود و آن‌چه در مورد سینمای سیاسی دستمایه‌ی یک فیلم قرار می‌گرفت، چیزی بود که مخاطب از دست کم شش-هفت سال پیش یعنی از یک سال پیش از پیروزی انقلاب در ذهن خود داشت.

در واقع سهم واقعیت جنگ و سیاست در این دو ژانر، برای مخاطب در هنگام دیدن این نوع فیلم‌ها به معنای واقعی کلمه از «ذهنیت» به «عینیت» می‌رسید؛ و این مهم همان تعامل طلایی، نام دارد، یعنی درک و شناسایی آن‌چه که در زیرساخت یک فیلم قرار دارد از سوی مخاطب، به گونه‌ای که او این داستان تصویری را به تعبیری، گوشه‌ای از زندگی واقعی‌اش در نظر بیاورد؛ و هم با داستان طرح‌شده و هم با کاراکترهای آن همذات پنداری کرده و پیوندهای عاطفی و احساس برقرار کند. بنابراین، سهم واقعیت در ژانرهای دیگر نیز به‌ویژه گونه‌ی خانوادگی و درام اجتماعی همواره محفوظ می‌ماند.

فیلم‌های خانوادگی به پردازش داستان‌هایی روی می‌آوردند که می‌تواند برای همیشه دستمایه‌ی تولید یک فیلم قرار بگیرد. موردهایی مانند انزوای مسن‌ترهای یک خانواده یا فامیل و نوع برخورد جوان‌ترها با آن‌ها، رفتارها و برخوردهای فرزندان یک خانواده با نامادری، به خانه‌ب بخت رفتن دختر یک خانواده و موردهای دیگر.

در سال ۱۳۶۵ (۱۹۸۶) نیز حدود پنجاه فیلم ساخته شدند که ژانرهای گوناگونی را در برمی‌گرفت.

در این سال ورود بازیگران تئاتری به سینمای نوپای ایران، فیلم‌سازی مجدد کارگردان‌های شناخته شده، و تهیه و تولید دولتی فیلم‌های سینمایی بسیاری از سوی نهادهایی مانند حوزه‌ی هنری سازمان تبلیغات اسلامی، بنیاد مستضعفان، مجتمع فرهنگ و هنر اسلامی، بنیاد سینمایی فارابی، جهاد دانشگاهی، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در کنار تولیدات سیمای جمهوری اسلامی ایران زمینه‌ای را به وجود آورد که در آن تولیدات عرضه شده به شکلی می‌توانست سلیقه‌ی قشرهای خاص و عام سینمارو را تأمین کند.

سال ۱۳۶۵

در سال ۱۳۶۵ (۱۹۸۶) تولیدات سینمای ایران شاید به تعبیری بهترین آثار خود را از بدو شکل‌گیری سینمای جدید، ارائه داد. در ژانر جنگی فیلم‌هایی مانند پلاک، گذرگاه، پرواز در شب توانستند تا حد امکان‌نظر مخاطب را جلب کنند. تماشاگری که سال گذشته عقاب‌ها و بلمی به سوی ساحل را دیده و در ژانر جنگی پسندیده بود، در سال ۱۳۶۵ توانست با سه فیلم یاد شده در بالا همذات‌پنداری کند.

در رده‌ی فیلم‌های خانوادگی و قصه‌گو آثاری چون زنجیرهای ابریشمی، گریز از شهر، سامان، کنار برکه‌ها، سراب، هوای تازه، روزهای انتظار، بگذار زندگی کنم، تصویر آخر، رابطه، خانه‌ی ابری و چند فیلم دیگر هرچند در مجموع تولیداتی مناسب نبودند و حتی تعدادی از آن‌ها واقعاً ضعیف و بی‌مایه ساخته شدند، اما به هر حال کثرت این فیلم‌ها در بستر موضوع‌های خانوادگی-دست کم در زمان خودش-یک امتیاز پرارزش محسوب می‌شد. در واقع پس از پیروزی انقلاب اسلامی و در روند شکل‌گیری سینمای نوپای ایران سال ۱۳۶۵، سالی بود که بیشترین فیلم‌های خانوادگی در آن سال ساخته و اکران شدند، و این مسأله به مخاطب قدرت انتخاب می‌داد.

اما ملودرام‌های اجتماعی نیز نظیر دزد و نویسنده، تیر باران، طلسم و دستفروش و چند فیلم دیگر به تعبیری شاید ارزنده‌ترین فیلم‌های اکران شده در سال ۱۳۶۵ نام گرفتند. حتی در مقایسه‌ای شاید بتوان اظهارنظر کرد که کارگردان‌های بعضی از فیلم‌های ذکر شده در فوق بعد از این فیلم هرگز در آثار بعدی‌شان نتوانستند همپای فیلم ساخته شده در سال ۱۳۶۵، اثری چنین سینمایی بیافرینند.

البته ساخت فیلم‌هایی متفاوت از کارگردان‌های شاخص چون فیلم اجاره‌نشین‌ها سطح توقع مخاطب خاص را از سینمای نوپای ایران بالا برد، که باید گفت البته این حق طبیعی مخاطب خاص در آن زمان بود. به هر حال هشت سال از پیروزی انقلاب و دست کم هفت سال از روند روبه رشد سینمای پویا و هویت پیدا کرده و مخاطب‌شناس ایران می‌گذشت. با اکران فیلم‌هایی موفق از کارگردان‌های شناخته شده و فیلم‌سازانی حرفه‌ای و جوان و جویای نام از بعد از این سال بود که تماشاگر خاص سینما و مخاطب اهل فکر دیگر به سادگی از کنار فیلم‌ها عبور نمی‌کرد و ساخت وساز آن‌ها را به چالش می‌طلبید.

در واقع سال ۱۳۶۵ سرفصلی برای سینمای ایران به شمار می‌آید که از آن می‌توان به حساب پس دادن در آینده تعبیر کرد. درست مانند کودکی که همه‌گونه موردهای تربیتی در موردش اعمال شده و حالا او که به سن «بالندگی» رسیده است باید هرگام و هر گفتارش متین و بهتر از گذشته باشد. این روندی است که برای سینمای نوپای ایران، اگرنه در پایان سال ۱۳۶۵، حد اکثر از اواسط سال ۱۳۶۶ (۱۹۸۷) برایس متصور بود؛ و به شدتی که دیگر مخاطب خاص هرگز زیر بار تولیدات سهل و ممتنع نمی‌رفت، به این موضوع باید توجه روزنامه‌ها و نشریات را در تعقیب و پی‌گیری جدی سینمای ایران اضافه کند و با توجه به این مهم که تنها نشریه‌ی ماهانه‌ی سینمای ایران نیز عمری سه چهار ساله پیدا کرده بود و سرانجام این‌که به تعبیری مطبوعات نیز در بالا بردن سطح توقعات به جای مخاطب خاص و حتی تا حدی «قشر عام سینمارو» از سینما دخالت داشتند.

در ضمن کم‌کم جشنواره‌ی بین المللی فیلم فجر حضورش را تثبیت کرده بود و فیلم‌های از ایران نیز به آن سوی آب‌ها و برای شرکت در جشنواره‌های خارجی ارسال شده بودند.

به دیگر سخن سال‌های طلایی ۱۳۶۵ و ۱۳۶۶ با وجود آن‌که اوج سینمای نوپای ایران محسوب می‌شد، زنگ خطری را نیز برای اهالی سینما به صدا درآورد: جدی‌تر از گذشته برای مخاطب از واقعیت‌ها بگویید.

در سال ۱۳۶۵ جدای از فیلم‌هایی که در ژانرهای مورد بحث از آن‌ها اسم برده شد، تولیداتی نظیر ناخدا خورشید، شیرسنگی، خانه‌ی دوست کجاست؟، تیغ و ابریشم و یکی دو ژانر در پایان سال پرونده‌ی حرفه‌ای سینمایی سال ۱۳۶۵ را به بهترین شکل بستند و بیش از پیش سطح انتظارهای آتی مخاطب خاص را از این سینمای نوپا بالا بردند

واقعیت‌های اجتماعی و آن‌چه که در زندگی مردم وجود دارد، عنصری است که بیان آن به صورت تصویر و در «شکل سینما» راهکار خودش را می‌خواهد، به این امر باید شرایط خاص فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و صد البته اقتصادی را اضافه کرد.

سال ۱۳۶۶ و آغاز فترت

در سال ۱۳۶۶ (۱۹۸۷) بسیاری از فیلم‌هایی که فرصت اکران یافتند، به‌طور غیرقابل باوری قصد داشتند که در قالب ژانر درام اجتماعی یا ژانر کمدی و حتی ژانر عاطفی به طرح واقعیت‌ها بپردازند.

پیش از این در سال ۱۳۶۵ (۱۹۸۶) فیلم‌هایی اکران شد که طرح توقع مخاطب را بالا بردند و همچنان که پیش‌تر اشاره شد، این نوید به مخاطبان سینمای ایران و نوپایی شکل گرفته‌اش داده شد که سال‌های بعد احتمالاً وضعیت بهتر خواهد شد. اما آن‌چه در سال ۱۳۶۶ از فیلم‌های سینمایی رویت شد، به تعبیری ترس و التهاب را نزد مخاطب و منتقدان برانگیخت.

در این سال حدود ۵۰ فیلم اکران شدند، اما در مجموع نتیجه‌ی خوبی به دست نیامد و پویایی سال ۱۳۶۵ در سال ۱۳۶۶ دیده نمی‌شد.

مخاطبانی که در سال ۱۳۶۵ با فیلم‌هایی چون «طلسم»، «بگذار زندگی کنم»، «دستفروش»، «کلید»، «پرواز در شب»، «ناخدا خورشید»، «خانه‌ی دوست کجاست؟» و «اجاره‌نشین‌ها» ارتباط برقرار کرده بودند و به تعبیری از دیدن این‌گونه فیلم‌ها لذت برده بودند. این روند را در سال بعد مشاهده نکردند.

فیلم‌هایی مانند کلید و خانه‌ی دوست کجاست؟ به تعبیری آن‌چنان غوغایی برای مخاطبان عام و خاص بپا کردند که این‌گونه تماشاگران تصور می‌کردند از این پس آن‌چه در ژانر «کودک» ببینند؛ قطعاً دنباله‌روی آثار فوق بوده و چه بسا در بیان سینمایی و ارائه‌ی واقعیت‌های مربوط به دنیای کودکان حرف‌های جذاب‌تر و جدیدتر هم داشته باشند.

این مخاطبان کاراکترهای امیر محمد در فیلم «کلید»، نعمت‌زاده‌ها، در «خانه‌ی دوست کجاست؟» را بسیار واقعی پنداشتند که همین گونه نیز بود. زیرا که امثال این کودکان البته با شرایط و فضاهای متفاوت در میان اکثر خانواده‌های ایرانی به فراوانی قابل دسترسی و در نتیجه قابل همذات پنداری بود.

اثری مانند «ناخدا خورشید» نیز مخاطب را با سختی‌ها و آن‌چه که شرایط پیش‌بینی نشده در زندگی نام دارد بیش از پیش آشنا کرد. فیلم‌هایی مانند «طلسم» و «بگذار زندگی کنم» با وجود تفاوت‌های بنیادین در ساختارشان، آثاری بودند که با مخاطبان واقعاً روراستی داشتند. از این نظر از سوی تماشاگران پذیرفته شدند.

اما یکی از فیلم‌هایی که به معنای واقعی کلمه «واقعیت‌های اجتماعی» و آن هم واقعیت‌های ملموس و «در حال حاضر جامعه» را برای مخاطبان ارائه کرد، فیلم جالب توجه «اجاره‌نشین‌ها» نام داشت.

اثری در ژانر کمدی که یکی از تلخ‌ترین مشکلات اجتماعی را برای قشرهای مختلف جامعه بازگو می‌کرد. طبیعی به نظر می‌رسید که وقتی مخاطب با آثاری از این دست در سال ۱۳۶۵ روبه‌رو شد انتظارهای خاص برای سال‌های بعدی از سینمای ایران داشت. روندی که در سال‌های بعد کم‌رنگ و کم‌رنگ‌تر شد و به واقع از اواخر سال ۱۳۶۶ باز هم یک «درماندگی مقطعی» و یا یک فترت آغاز گردید.

در این سال فیلم‌هایی مانند «پرستار شب»، «آن سوی آتش»، «ایستگاه»، «پاییزان»، «پرنده‌ی کوچک خوشبختی»، «خارج از محدوده»، «سایه‌های غم»، «کانی مانگا» و «شاید وقتی دیگر»، هرکدام به نوعی توانستند تماشاگران را راضی کنند.
در ضمن طبق معمول آن سال‌ها، ژانر جنگی نیز یکی از اصلی‌ترین موضوع‌ها برای فیلم‌سازی بود. در این میان «پرستار شب» و «کانی مانگا» جزو فیلم‌های مورد توجه قرار گرفتند، و در ژانر خانوادگی آثاری چون «سایه‌های غم» و «ایستگاه»، درمرتبه‌ی نازل‌تر و فیلمی مانند «شاید وقتی دیگر» به‌عنوان اثری مطرح و جذاب سهم این ژانر را برای تماشاگر علاقه‌مند حفظ کردند.

ولی در مجموع سال ۱۳۶۶سالی نبود که انتظارها را برآورده کند؛ حتی دیدن فیلمی چون «آن سوی آتش» با آن همه نوآوری در مضمون و ساختار نتوانست یک تنه-و یا جمع آن با چند فیلم خوب دیگر-بار فیلم‌های ضعیف دیگر و فراری‌دهنده‌ی مخاطب را بر دوش بکشند.
در سال ۱۳۶۶ آن‌چه ارائه شد دیگر داستان‌هایی فراگیر نبودند. تماشاگر سینما عمدتاً معمولی زندگی می‌کند. سفره می‌اندازد و شب‌ها تلویزیون تماشا می‌کند. برای او کاراکترهای داستانی که ساده لباس بپوشند، سر سفره بنشینند و بی‌تکلف زندگی کنند، همیشه مقبول بوده است. فاصله گرفتن از این سادگی‌ها، به معنای طرد مخاطب است. در این رابطه فیلمی مانند خارج از محدوده به این سادگی‌ها و دلمشغولی‌ها تعلق داشت و فیلم‌های ژانر جنگی نیز که به‌طور کلی بی‌تکلف بودند.

این موضوع را نیز در نظر بگیرید که از نظر کمیت آمار تولیدات سینمایی در سال ۱۳۶۶ نسبت به شرایط حال حاضر خودش، قابل قبول به نظر می‌رسید؛ که در این سال پنجاه فیلم اکران شدند، به تعبیری گزینش‌گری و انتخاب فیلم نیز برای تماشاگر قابل دسترسی بود؛ و چه شد که مخاطب سینما به آن‌چه می‌خواست نرسید؟

برای مثال فیلمی مانند «مقاومت» را در نظر بگیرید. داستان این فیلم قرار است درباره‌ی جنگ و محاصره‌ی آبادان باشد و تلاش برای شکستن این حصر در سال ۱۳۵۹ (۱۹۸۰)، اما به تعبیری این فقط یک تمهید است و دیگر هیچ.

افرادی که برای شکستن حصر آبادان پیش می‌روند، به ناچار مجبورند از راه فرعی و دریا کمک بگیرند. توفانی عظیم ایجاد می‌شود و عده‌ای کشته، گم‌گشته و بقیه حیران و مستأصل باقی می‌مانند؛ و در این شرایط بحرانی روند شکل‌گیری قصه به ارزیابی هرکدام از این افراد سوق داده می‌شود. یعنی مقوله‌ی جنگ کنار گذاشته می‌شود، این در شرایطی است که مخاطب با اشتیاق هرچه تمامتر منتظر است تا صحنه‌های بسیار زیادی از رودررویی این افراد یعنی قهرمان‌های خود در مقابل عراقی‌ها ببیند. پس طبیعی است که این اتفاق نمی‌افتد و مخاطب در ژانر جنگی به حال خود رها می‌شود.
از این دست فیلم‌هایی که در ژانر خاصی ابتدا به ساکن تماشاگر را به سینما کشاندند و سپس فیلمی نازل و در ژانرهای مختلط به مخاطب ارائه دادند، در سال ۱۳۶۶ و پس از آن کم نبودند.
حال در نظر بگیرید که مخاطب سینما تا سال پیش در روند هویت‌یابی سینمای ایران نقش بسزایی ایفا کرده است و سینماگران نیز به هر حال روراستی خاص خودشان (که سرمنشأ در دوران و فضای خاص جامعه داشت) را در ارائه‌ی فیلمی با آثاری مرتبط با زندگی مردم نشان دادند.
در واقع سال ۱۳۶۶ سالی است که فیلم‌های سینمایی ساخته و اکران شده در آن، حد وسط ندارند، یا با ساختاری ضعیف برگرفته از فیلم‌نامه‌ای نازل روایت شدند و یا این‌که به‌طور معدود آثاری قابل اعتنا از کار درآمدند. در سال‌های قبل‌تر و به‌ویژه در سال ۱۳۶۵ آثار تولیدی از نظر کیفیت ساختاری در مجموعه‌ای یک دست قرار می‌گرفتند.

ژانر تریلر نیز که همواره دستمایه‌ی مناسبی برای خلق یک فیلم پرکشش به حساب می‌آید، در این سال جز روایت کلیشه‌ای کار دیگری نداشت. فیلم «ترن» از این دست فیلم‌هاست، و به آن آثاری مانند صعود، محموله و چند اثر دیگر را اضافه کنید.
به هر حال با جمع تمام آن‌چه در فوق گفته شد سینمای نوپای ایران پس از یک «پویایی دوره‌ای» در پایان سال ۱۳۶۶ و پس از گذشت ۹ سال از تولد هویت جدیدش وارد فترت (و یا همان اصطلاحی که در ابتدای نوشتار اشاره کردم) یعنی «درماندگی دوره‌ای» خود شد، و طبیعی بود که تا سینماگر و مخاطب و منتقد به خود آیند چند سالی نیز از این روند و فترت گذشت و بدبینی‌ها آغاز شد.

مخاطب خاص و مخاطب عام

در سالها ی اولیه پس از انقلاب بحث مخاطب خاص مقوله پیچیده‌ای جلوه‌گری می‌کند. در سالهای اخیر نیز اوضاع همینگونه بوده است. برحسب ظاهر دیگر ثابت شده که در سینمای پرمخاطب به هزار و یک دلیل مخاطب خاص می‌تواند وجود نداشته باشد، و مخاطب خاص کیست؟ کسی که تهیه‌کننده قطعاً به جیب او نظر نداشته است. تماشاگری که به جیب وی و امثال او به‌عنوان اصلی‌ترین مقوله‌ی اقتصادی، تهیه‌کننده یعنی صاحب فیلم نظر ندارد و در سینمای پرمخاطب نیز برای او محلی از اعراب موجود نیست. چه جایگاهی جدا از این ساختار یعنی در کل سینمای ایران می‌توان در نظر گرفت؟

مخاطب خاص سخت‌گیر است، حتی نسبت به کارگردان‌های شناخته شده و نیز آن‌هایی که به هر حال به گونه‌ای خود را تثبیت کرده‌اند، اغماض نمی‌کند؛ و ممکن است در امتیازدهی به آن‌ها دستش بلرزد و کارهای قبلی‌شان را که خوب از آب درآمده‌اند بهترین‌ها بداند و قبول نکند که بعدها نیز آن‌ها ممکن است فیلمی هم پای آن کار قدیمی و حتی بهتر بسازند.

اما تمام این سخت‌گیری‌ها و حتی بدبینی‌ها به سبب عشق او به سینماست، و مخاطب خاص بر این مبنا اگر بدبینی نیز داشته باشد؛ خیرخواهانه است. تمام این عنصرهای موجود در مخاطب خاص می‌تواند نشانگر این باشد که وجود او در سینما کاربردی خاص و عملی خواهد داشت. او می‌تواند قطب‌نما و جهت‌یاب سینما باشد، و سمت و سویی را که به اعتلا منجر می‌شود؛ اعلام کند.

در سینمای ایران مخاطب خاص دست کم گرفته می‌شود یا این‌که فرصت پرداخت به او از سوی بسیاری از تهیه‌کنندگان فراهم نیست. اما در مقابل مخاطب «خاص» برای قشر خاصی از سینماگران و کارگردان‌ها در حکم شاخصی اعتباری است، و با نظری قداست گونه به او نگاه کرده و یا از او یاد می‌کنند؛ ولی پرسش اساسی این است که آیا از قهر و آشتی این قطب‌نمای سینمای ایران با فیلم‌ها بهره‌برداری مناسب می‌شود یا این‌که این روند سرانجام روزی به دست خواهد آمد؟

پاسخی برای این پرسش نمی‌توان یافت. همچنان که هرگز کاربرد مثبت و وجود او را نمی‌توان دست کم گرفت. مخاطب خاص زودتر از بقیه آغاز فترت سینما در اواخر ۱۳۶۶ (۱۹۸۷) را حدس می‌زد، و چه بسا این خطر را در سطح جامعه (بسته به محافل خصوصی و عمومی که در آن شرکت می‌کرد) نیز اعلام می‌کرد، اما این هشدارها و زینهار دادن‌ها به جایی نرسید.

اما قشر عام سینما رو چه می‌کند؟ او به سینمای پرمخاطب تعلق دارد. به دیدن شاید وقتی دیگر در سال ۱۳۶۶ ممکن است آن‌چنان رغبت نشان داده باشد که هنگام تماشای مزدوران یا سازمان ۴، یا ممکن است دیدن فیلمی مانند تاراج برای او بسی لذت‌بخش‌تر از فیلم ناخدا خورشید بوده باشد. هرچه باشد او دوست دارد وقتی فیلمی را می‌بیند با اما و اگر روبه‌رو نشود، یک داستان سرراست ببیند و در همان سالن تاریک سینما با کاراکتر همذات پنداری کرده و به قول خودش، وجودش را به جای قهرمان یا ضد قهرمان فیلم احساس کند.

او شدیداً علاقه‌مند است سینما برایش ایستگاه نداشته باشد. بدین منظور که او سینما را اتوبوسی فرض می‌کند که برحسب اتفاق فقط دوازده ایستگاه دارد. در ایستگاه مبدأ سوار می‌شود و در ایستگاه مقصد خارج، او سینما را این‌گونه می‌خواهد. چالش، طرح پرسش و ایجاد اما واگرها را در طی دیدن فیلم برنمی‌تابد.

حال با این توصیف‌ها، سینمای پرمخاطب معلوم است که دینی عظیم بر گردن دارد. این سینما شدیداً به جیب این‌گونه مخاطب وابسته است. مخاطب عام در واقع مهم‌ترین حلقه‌زنجیر متصل با تهیه‌کننده‌ی سینمای ایران و حلقه‌ای وابسته‌ی دیگر است. در یک کلام، اقتصاد سینما وابسته به مخاطب عام است. توقع او، ذهنیت‌های او، جوشش‌های درونی و دغدغه‌های وی به‌عنوان سینماگر عام، یا قشر عام سینمارو عنصرهایی است که از سوی تهیه‌کنندگان خاصی (که تعدادشان نیز هرگز کم نبوده و کم نیست و کم هم نخواهد بود.) همواره موردنظر است.
از این‌رو فیلمی مثل کلاه قرمزی و پسرخاله پرفروش‌ترین فیلم تاریخ سینما می‌شود. یعنی از دو عروسک تلویزیونی که تمام حرف و حدیث خود را در ماجراهای تلویزیونی‌شان گفته‌اند، فیلمی ساخته می‌شود که از دیدن و یا یادآوری صف‌های طویل روبه‌روی در ورودی سینماها از قبل می‌شد نسبت به فروش سرسام‌آور آن نظر قطعی ابراز داشت.

یادآوری این صف‌ها آن «صدای خاص» را در زمان یکی دیگر از «دوران فترت» و یک دوران «درماندگی دوره‌ای» دیگر باز هم در گوش طنین می‌اندازد.

سینمای پرمخاطب ما، به خودی خود می‌تواند یا می‌توانست سینمایی راستین باشد. به تعبیری اصطلاح سینمای پرمخاطب و معنی آن و هویت واقعی‌اش دارای قداست است، حتی به سینمای واقعی می‌توان این کلمه را اطلاق کرد. یعنی اثری که آن‌قدر هویت سینمایی دارد و آن‌قدر زیرساخت تصویری دارد که توانسته است قشرهای مختلف مردم و نظر این همه سلیقه‌های متفاوت را تأمین کند و همذات‌پنداری‌های مجموعه‌های کلان را شامل شود. اما متأسفانه این تعریف حقیقی مدت‌هاست که محلی از اعراب ندارد. سینمای پرمخاطب ما فعلا همان کلاه قرمزی و پسرخاله بود.

واقعیت‌های انقلاب و جنگ در سینما

آن‌چه که در پیشینه‌ی تاریخی کشور ما وجود دارد، رخدادهایی نیستند که به سادگی بتوان از آن‌ها عبور کرد. این مملکت از سده‌ها پیش همواره آبستن تحولات بوده است. چه آن زمان که کشور به شکل ملوک الطوایفی اداره می‌شد و یا زمانی که مغولان به ایران حمله کردند؛ چه زمانی که سلسله‌های گوناگون پادشاهی سرکار می‌آمدند و در آخرین آن‌ها سلسله‌ی قاجاریه و بعد رژیم پهلوی برسر کار بودند، جریان‌های خاصی رخ دادند که همگی در شکل بسیار کلان توانایی تصویری داشتند

این بضاعت به سبب واقعی‌بودن و حماسی و ملی و اسلامی و دینی بودن آن‌هاست، همچنان که واقعیت‌های دیگر زندگی دست کم در این بیست و پنج ساله، جدای از مقوله‌ی انقلاب و جنگ شامل مسائل اقتصادی و رخدادهای خاص مرتبط با آن. موردهای آموزشی، اجتماعی و معیشتی نیز می‌شود که هرکدام در این بیست و پنج سال دارای رخدادهای خاصی شدند؛ اما بهره‌برداری سینمایی از این واقعیت‌ها واقعاً چقدر انجام گرفته است، حتی موضوع اسرای ایرانی در زمان جنگ و رهایی این آزادگان از مرداد ۱۳۶۹ (۱۹۹۰) تاکنون چقدر در رسانه‌ی سینما مورد بهره‌برداری قرار گرفته است؟

برحسب اتفاق موردهایی که برشمرده شد متعلق به ژانرهایی است که در تعامل با مخاطب خود همواره پاسخگو بوده است، و مردم علاقه‌مندی خود را به آن‌ها اثبات کرده‌اند. یعنی واقعیت‌هایی که از دم‌دست‌ترین سوژه‌ها به حساب می‌آید، اما بهره‌برداری از آن‌ها در قالب تصویری بسیار دوردست می‌نماید.

سهم مخاطب سینما، از این‌گونه فیلم‌ها مقوله‌ای خاص است. تماشاگر در هر اثری که به این رخداد بپردازد خود را به‌گونه‌ای واقعی جزو عوامل داستان می‌پندارد و این به فراگیری انقلاب و عظمت آن ارتباط تام دارد. در این راستا حتی اگر رخدادی مرتبط با یک کاراکتر خاص نیز باشد باز هم تماشاگر حال در یک شکل محدودتر خود را به جای آن شخصیت قرار می‌دهد. اما میزان ساخت چنین فیلم‌هایی چقدر بوده است تا بعدها سهم مخاطب نیز ادا شود؟

از این واقعیت اصیل و این رخداد جهانی تاکنون آن ساخت و سازهای کلان که هیچ، حتی نمی‌توان ده فیلم را به سرعت در ذهن به یاد آورد و گفت، یعنی یکی از همان دم‌دست‌ترین واقعیت‌ها، در بیان سینمایی و در ارائه‌ی رسانه‌ی سینمایی، استفاده‌ی قالب توجهی نشده است و این عجیب و مایه‌ی تأسف است.

در سال ۱۳۶۵ (۱۹۸۶) و در همان پویایی دوره‌ای سینمای ایران، حوزه‌ی هنری سازمان تبلیغات اسلامی فیلمی به نام تیرباران ساخت که داستانش در مورد یکی از ارزنده‌ترین شخصیت‌های انقلابی اسلامی بود که پیش از پیروزی انقلاب به شهادت رسید. شخصیت روحانی مبارز شهید «سید علی اندرزگو» در قالب این فیلم سینمایی هرچند نه به تمام معنی، اما جنبه‌های برجسته‌ی زندگی وی را تصویر می‌کرد.

تیرباران که از تلویزیون نیز بارها پخش شد، توانست در زمانی خاص با بینندگان و مخاطبان بیشتری ارتباط و تعامل برقرار کند؛ و اتفاقاً فیلمی موفق هم نام بگیرد. اما جدای از شخصیت «سید علی اندرزگو» صدها نفر که نام بعضی از آن‌ها کمتر هم به گوش رسیده است. دارای سرگذشت‌هایی بوده‌اند که سینما آن توانایی را دارد که یان رخدادها را به صورت تصویری به مخاطبان ارائه کند، ولی تاکنون این کار انجام شده است؟

سینمای جنگ

به سبب جنگ‌های فراوانی که همیشه (در سده‌ی بیستم و در چند سالی که از سده‌ی جدید میلادی می‌گذرد) وجود داشته‌اند، سینما نیز همواره به این مقوله‌ی واقعی پرداخته است. از رخداد تلخ جنگ جهانی اول و دوم بارها فیلم‌های سینمایی متفاوت و مختلف ساخته شده است و هرگز نیز گویا قرار نیست پرونده‌ی ژانر جنگی به‌ویژه در ارتباط با جنگ جهانی دوم بسته شود. بهترین شاهد مثلاً فیلم نجات سرباز رایان است. (۸۹۹۱، استیون اسپیلبرگ).

به هر حال جنگ حقیقتی ملموس و تلخ است، اما کشورهایی که به نوعی درگیر جنگ شده‌اند؛ در شکل سینمایی به‌عنوان‌های مختلف به طرح موضوع‌های متفاوتی در این رابطه پرداخته‌اند. مسائل پیرامون جنگ و پیامدهای بعدی آن نیز هرچند دیگر فیلمی به‌طور مستقیم در ارتباط با این رخداد به دست نمی‌دهد، ولی به هر حال متعلق به این ژانر است. حتی ممکن است در صحنه‌های نبرد، کاراکتری محور فیلم قرار بگیرد و رفتارها و کنش‌های وی بستر اساسی داستان شود که اسلحه به دست ندارد. (جدیدترین نوع این کاراکتر فیلم پیانیست ساخته‌ی رومن پولانسکی محصول سال ۲۰۰۲ استکه آدریان برادی در نقش اول آن یعنی ولادیسلاو ژیپلمن بازی می‌کرد.)

در هشت سال دفاع مقدس و جنگ تحمیلی حماسه‌های خاص و جالب توجهی روی داد. بسیاری از آن‌ها به‌طور مستند با دوربین‌های هشت و شانزده میلی متری از سوی کسانی ثبت و ضبط شد که بعدها خود سردمدار اصلی و از سازندگان فیلم‌های جنگی بودند. در حقیقت از همان یکی، دو سال شروع جنگ ثبت و ضبط آن نیز آغاز شد.

یکی از نخستین این آثار یا زهرا نام داشت که در سال ۱۳۶۱ (۱۹۸۲) سازمان تبلیغات آن را تولید کرد و البته بیشتر به جنبه‌های کمک‌رسانی و امداد در پشت جبهه‌ها می‌پرداخت. در همین سال نیز فیلم جانبازان با داستانی مغشوش به جنگ می‌پرداخت و شرح حال دو برادر را در میدان جنگ تصویر می‌کرد که بیش از هرچیز به خلق و خوی آن‌ها و تعامل آن‌ها توجه نشان می‌داد. آوای غیب محصول سیمای جمهوری اسلامی در سال ۱۳۶۲ (۱۹۸۳) تولید شد که باوجوداین‌که زیرساخت اصلی در محل جنگ می‌گذشت بازهم روایت، بازگویی حالت‌های رزمنده‌ای است که در بازگشت به خط، از بقیه دور می‌ماند و با امداد غیبی و مدد خداوند آن‌چنان حجاب‌ها از او زایل می‌شود که می‌تواند حتی با چشم دل نیز ببیند.

فیلم نینوا محصول همین سال نیز به امداد غیبی می‌پردازد، و همچنین نیروی ایمان و صلابت رزمندگان را تصویر می‌کند. بازداشتگاه که در اواخر سال ۱۳۶۲ اکران شد داستانی در ارتباط با اسرای ایرانی داشت که از دست بعثی‌های مزدور می‌گریزند و به خطوط رزمندگان برمی‌گردند. از آن‌چه ذکر شد مشخص می‌شود که با وجود پردازش زیرساخت‌های خاص و مقدسی مانند صلابت رزمندگان، ایمان آن‌ها و اعتقاد به دفاع از میهن اسلامی و درصدد آن‌ها بیان امدادهای غیبی از سوی خداوند تبارک و تعالی، آن‌چه که مربوط به جنگ و تقابل و رویارویی واقعی باشد آن‌چنان در داستان‌ها موجود نیست، که صد البته این مهم علاوه بر عدم تسلط یا آشنایی با امکانات فنی، به تازه بودن این ژانر نیز سینماگران ایرانی نیز مربوط می‌شود.

فیلم‌های جنگی دیگر سال ۱۳۶۲ نظیر کیلومتر پنج، پل آزادی، عبور از میدان، رهایی، دو چشم بی‌سو و دیار عاشقان نیز هرچند گاهی دارای صحنه‌ای مرتبط با جنگ نیز بودند، اما به‌طور کلی با همان روندی که در بالا اشاره شد، ساخته شدند.

اما در سال ۱۳۶۴ (۱۹۸۵)، با ساخته‌شدن فیلم عقاب‌ها به تعبیری نخستین فیلم ژانر جنگی که رنگ و بوی تا حدودی حرفه‌ای داشت، اکران شد. در عقاب‌ها هرچند عناصر معنوی نظیر آن‌چه که در ساخته‌های پیش‌تر اشاره شده، تبلور نیافته بود، اما به هر حال موضوع دفاع و حملات جنگنده‌های ایرانی تازگی و جذابیت‌های خاص خود را داشت. در واقع اگر فیلم‌هایی که پیش‌تر توضیح داده شده تا حدی مهجور ماندند نه به دلیل نداشتن جذابیت، بلکه فقط به علت ساختار نه چندان حرفه‌ای‌شان آن‌چنان در اذهان نماندند، وگرنه بسیاری از این تولیدات در ارائه‌ی روحیات معنوی رزمندگان حرف‌های اساسی را به صورت تصویر بیان کرده بودند و بعدها بسیاری از این فیلم‌سازان که در سال‌های ۱۳۶۱، ۱۳۶۲، ۱۳۶۳ (۱۹۸۴) فیلم‌های آماتوری از جنگ ساختند بعدها از برجسته‌ترین کارگردان‌های این ژانر شدند.

همچنان که اکران بلمی به سوی ساحل در اواخر همان سال نشان داد که فیلم‌سازان نسل جدید کم‌کم می‌توانند به صورتی حرفه‌ای تولیدات جنگی را رهبری کنند. به تعبیری بلمی به سوی ساحل احتمالاً اولین فیلم ژانر جنگی سینمای ایران است که در آن جنگ و سینمای مختص آن (یعنی پرداختن به تقابل دو نیروی روبه‌روی هم و تصویر کردن چگونگی این تقابل) زیرساخت اصلی بوده است. سال‌های ۱۳۶۵ و ۱۳۶۶ (۱۹۸۶ و ۱۹۸۷) نیز با ساخته شدن فیلم‌هایی مانند پلاک، گذرگاه، پرواز در شب، هویت و کانی مانگا تولید در ژانر جنگی ادامه یافت.

منابع

سینمای آذربایجان
"Table ۸: Cinema Infrastructure - Capacity". UNESCO Institute for Statistics. Archived from the original on ۲۴ December ۲۰۱۸. Retrieved ۵ November ۲۰۱۳.
Azerbaijan Cinematographers Union Archived ۲۰۰۷-۰۹-۲۷ at the Wayback Machine Confederation of Cinematographers Unions
Presentation of the Azerbaijan cinema on Eurochannel website
Prof. Nicole Brenez (November ۱۹, ۲۰۰۸). Nicole Brenez on By the Bluest of Seas (video) (in French). Also Like Life. Event occurs at ۰:۳۰. Archived from the original on ۲۰۲۱-۱۲-۱۵. Retrieved August ۱۷, ۲۰۱۵.
"Azerbaijani cinema in ۱۹۲۰-۱۹۳۵: Silent films". OCAZ.eu.
سینمای اردن
"Table ۸: Cinema Infrastructure - Capacity". UNESCO Institute for Statistics. Archived from the original on ۵ November ۲۰۱۳. Retrieved ۵ November ۲۰۱۳.
Christian Science Monitor «Hollywood in Baghdad». Дата обращения: ۲ августа ۲۰۱۶. Архивировано ۴ августа ۲۰۰۹ года.
السینما الأردنیة لا تزال فی بدایتها نسخة محفوظة ۲۰۲۰-۰۶-۰۵ علی موقع وای باک مشین
اکتشاف أقدم سینما فی الأردن بالصفاوی - صحیفة الرأی نشر بتاریخ ۲۷-۵-۲۰۱۹ ولوج بتاریخ ۵-۱۰-۲۰۱۹ نسخة محفوظة ۲۷ مایو ۲۰۱۹ علی موقع وای باک مشین
سینمای ارمنستان
https://parajanov.com/armeniancinema/
(ფრანგული) Jean Radvanyi, Le cinéma arménien, Centre Georges Pompidou, Paris ۱۹۹۳
Armenian Cinema ۱۰۰, by Artsvi Bakhchinyan, Yerevan, ۲۰۱۲, pp. ۱۱۱-۱۱۲
Smith, Ian Hayden (۲۰۱۲). International Film Guide ۲۰۱۲. p. ۶۰. ISBN ۹۷۸-۱۹۰۸۲۱۵۰۱۷.
"ABOUT FESTIVAL". Sose International Film Festival - Armenia, Yerevan. ۱۸ April ۲۰۱۴. Retrieved ۲۳ August ۲۰۲۲.
https://ncca.am/en/international-relations
سینمای ازبکستان
"O'zbekiston Kinematografiya agentligi". Telegram. Retrieved ۱۰ March ۲۰۲۵.
Cloé Drieu, "Cinema, Local Power and the Central State: Agencies in Early Anti-Religious Propaganda in Uzbekistan," Die Welt des Islams ۵۰ (۲۰۱۰), ۵۳۲-۵۶۳.
Cloé Drieu, Cinema, Nation, and Empire in Uzbekistan, ۱۹۱۹-۱۹۳۷, Bloomington and Indianapolis: Indiana University Press, ۲۰۱۹.
"PF-۶۲۰۲-сон ۰۷.۰۴.۲۰۲۱. Kino san'ati va sanoatini yangi bosqichga olib chiqish, sohani davlat tomonidan qo'llab-quvvatlash tizimini yanada takomillashtirish to'g'risida". lex.uz. Retrieved ۴ December ۲۰۲۳.
Musayev, Rashid (۲۶ December ۲۰۰۹). "Uzbek Cinema is Reviving". Central Asia Online (in Russian). Retrieved ۱۸ April ۲۰۱۳.
سینمای افغانستان
نژاد، سیروس علی (۹ May ۲۰۰۹). "تم، مجله سینمایی افغانستان". BBC Persian. Retrieved ۲۲ April ۲۰۱۸.
"Kabuliwood shines a light on old cinema". ۳ September ۲۰۱۳.
"Kabul's silver screen". Reuters.
"First Afghan Feature Film Premiered in Kabul Nandarey". The Kabul Times. ۲۷ Aug ۱۹۷۰. pp. ۱–۴.
Kuhn, Annette; Westwell, Guy, eds. (۲۰۱۲). A Dictionary of Film Studies (۱st ed.). Oxford: Oxford University Press. pp. ۷–۸. ISBN ۹۷۸۰۱۹۹۵۸۷۲۶۱.
سینمای امارات متحده عربی
"Table ۸: Cinema Infrastructure - Capacity". UNESCO Institute for Statistics. Archived from the original on ۲۶ December ۲۰۱۸. Retrieved ۵ November ۲۰۱۳.
Cowie, Winston (۲۰۲۱-۰۲-۱۷), Wild Abu Dhabi: The Turtles of Al Dhafra (Short), Hind Al Ameri, Ibrahim Bugla, Winston Cowie, Maitha Mohamed Al Hameli, Environment Agency - Abu Dhabi, Mile Studios, retrieved ۲۰۲۱-۰۶-۱۲
"Wild Abu Dhabi The Turtles of Al Dhafra". National Geographic - Videos, TV Shows & Photos - Middle East - English. Retrieved ۲۰۲۱-۰۶-۱۲.
سینمای اندونزی
Biran, Misbach Yusa (۲۰۰۹). Sejarah Film ۱۹۰۰–۱۹۵۰: Bikin Film di Jawa [History of Film ۱۹۰۰–۱۹۵۰: Making Films in Java] (in Indonesian). Jakarta: Komunitas Bamboo working with the Jakarta Art Council. ISBN ۹۷۸-۹۷۹-۳۷۳۱-۵۸-۲.
Kristanto, JB (۲۰۰۵). Katalog Film Indonesia ۱۹۲۶–۲۰۰۵ (in Indonesian). Jakarta: Nalar bekerjasama dengan Fakultas Film dan Televisi, Institut Kesenian Jakarta [dan] Sinematek Indonesia. ISBN ۹۷۸۹۷۹۹۹۳۹۵۳۱.
"Albert Balink". Encyclopedia of Jakarta (in Indonesian). Jakarta City Government. Archived from the original on ۱۷ October ۲۰۱۲. Retrieved ۲۴ July ۲۰۱۲.
Woodrich, Chris (۲۰۱۴). Ekranisasi Awal: Adapting Films to the Silver Screen in the Dutch East Indies (Master of Arts thesis). Gadjah Mada University.
سینمای ایران
Morteza Ravandi, Tarikh Ejtemaie Iran (Histoire sociale de l'Iran), Vol. ۳, cité par Hamid Sho'aie, Sedaye Pa, Gilan Press, Téhéran, ۱۹۷۳, p. ۷.
Farrokh Ghaffari, « ۲۰ ans de cinéma en Iran (۱۹۶۹-۱۹۸۹) » [archive], Civilisations, vol. ۳۸, n°۲, Regards sur l'Iran (۱۹۸۸), pp. ۱۷۹-۱۹۵.
Shahin Parami, « Iranian Cinema: Before the Revolution [archive] », www.offscreen.com, décembre ۱۹۹۹ (consulté le ۲۰ décembre ۲۰۰۷)
Encyclopaedia Iranica, p. ۵۸۴
Shahin Parami, « Iranian Cinema: Before the Revolution [archive] », www.offscreen.com, décembre ۱۹۹۹ (consulté le ۲۰ décembre ۲۰۰۷)
https://www.hamshahrionline.ir/news/۲۷۹۱۶۴ مجله تاریخچه سینمای پس از انقلاب‌ اسلامی‌ ایران، مهدی تهرانی
Tehrani, Mehdi (۲۰۰۳). "Cinema and the Audience: Iranian Cinema and Its Audience: Periodic Dynamism and Periodic Helplessness of Iranian Cinema". Farabi Cinema Quarterly. ۵۰ (۴): ۳۳–۶۰. ISSN ۱۰۲۲-۳۱۲۶.[۲۴]
Tehrani, Mehdi. "مفاهیم: تکه پازل‌های نقدنویسی در روزنامه‌ها، رسانه‌های آنلاین و شبکه‌های اجتماعی ایران چیست؟ " [Concepts: What are the pieces of the puzzle of film criticism in Iranian newspapers, online media, and social networks?]. Hamshahri Online (in Persian). Retrieved ۲۰۲۶-۰۷-۲۳.
Thompson, Kristin; Bordwell, David (۲۰۱۰). Film History: An Introduction (۳rd ed.). New York: McGraw-Hill. p. ۶۰۸. ISBN ۹۷۸-۰-۰۷-۳۳۸۶۱۳-۳.
"The history of Iranian cinema, Part I by Masoud Mehrabi". Archived from the original on ۲۰۱۸-۰۶-۲۳. Retrieved ۲۰۰۷-۰۱-۳۰.
Omid, Jamal. The History of Iranian Cinema ۱۹۰۰–۱۹۷۸. Tehran: Rozaneh Publication, ۱۹۹۵, ۱۱۷۴ pgs (Persian).
https://www.bbc.com/persian/iran-features-۴۷۱۹۲۴۴۵
https://www.hamshahrionline.ir/news/۲۷۹۱۶۵

کد خبر 1083837
منبع: همشهری آنلاین

برچسب‌ها

پر بیننده‌ترین اخبار سینما

دیدگاه خوانندگان امروز

پر بیننده‌ترین خبر امروز

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha