الگوریتم‌ها تا کجا می‌توانند انسان را بشناسند؟ | پیش‌بینی رفتار انسان، شناخت او نیست

همشهری‌آنلاین- علی‌الله سلیمی: پیش‌بینی رفتار انسان با شناخت او یکی نیست. الگوریتم‌ها می‌توانند از ردپای دیجیتال ما، علایق و حتی احتمال تصمیم‌های آینده‌مان را حدس بزنند، اما آیا این به معنای شناخت واقعی انسان است؟ این پرسش در نشست رونمایی از کتاب «حاکمان ذهن؛ دانش پیش‌بینی و تغییر رفتار انسان» نوشته ساندرا متس، با ترجمه عباس نتاج، در مؤسسه همشهری مطرح شد؛ نشستی که در آن کارشناسان از نسبت داده‌های دیجیتال، فرهنگ و قدرت در دنیای امروز سخن گفتند. در این نشست عباس نتاج، مترجم کتاب، کامبیز بنی‌هاشمی، عضو هیئت علمی و رئیس آزمایشگاه علوم شناختی دانشگاه علامه طباطبایی و لیلا اردبیلی، عضو هیئت علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی و انسان‌شناس، درباره ابعاد مختلف کتاب و پیامدهای گسترش فناوری‌های پیش‌بینی‌کننده رفتار انسان گفت‌وگو کردند.

• از ردپای دیجیتال تا حریم خصوصی

در ابتدای نشست، عباس نتاج در معرفی کتاب «حاکمان ذهن» گفت: این اثر به حوزه‌های مختلفی از جمله روان‌شناسی، علوم شناختی، علوم داده و هوش مصنوعی می‌پردازد و از این نظر، کتابی میان‌رشته‌ای است. او یکی از موضوعات مهم کتاب را چگونگی حفاظت از داده‌های شخصی در عصر هوش مصنوعی و داده‌های بزرگ دانست و افزود: اطلاعاتی که کاربران در شبکه‌های اجتماعی به جا می‌گذارند، از جمله مکث کردن روی یک مطلب، خبر یا ویدئو، می‌تواند نشانه‌هایی از علایق، اولویت‌ها و ویژگی‌های شخصیتی آنها در اختیار شرکت‌های بزرگ قرار دهد. به گفته نتاج، کتاب با طرح این موضوع، بر ضرورت افزایش سواد دیجیتال و آگاهی از پیامدهای به‌اشتراک‌گذاری اطلاعات شخصی تأکید می‌کند. او همچنین به راهکارهایی مانند تشکیل اتحادیه‌ها و ایجاد چارچوب‌های نظارتی برای جلوگیری از سوءاستفاده از داده‌ها اشاره کرد. مترجم کتاب با بیان اینکه «حاکمان ذهن» بر پایه پژوهش‌های چندساله نویسنده و همکارانش نوشته شده است، گفت: این اثر صرفاً مجموعه‌ای از مطالب کلی نیست و در حوزه‌هایی مانند پزشکی، آموزش و مسائل مالی، نمونه‌های کاربردی از استفاده از داده‌ها را مطرح می‌کند. او همچنین به ضرورت افزایش سواد رسانه‌ای و مالی اشاره کرد و گفت: داده‌ها می‌توانند در کنار پیامدهای منفی، برای شناسایی نیازهای افراد و ارائه راهکارهایی به منظور بهبود وضعیت زندگی آنها نیز به کار گرفته شوند.

• پیش‌بینی رفتار، به معنای فهم انسان نیست

در ادامه نشست، لیلا اردبیلی بحث را از منظر انسان‌شناسی شناختی و نسبت داده‌های دیجیتال با فرهنگ بررسی کرد. او با اشاره به گسترش استفاده از هوش مصنوعی گفت: این کتاب فرصتی فراهم می‌کند تا درباره جنبه‌های کمتر دیده‌شده فناوری‌هایی که در زندگی روزمره به کار می‌گیریم، آگاهی بیشتری پیدا کنیم. اردبیلی با طرح این پرسش که آیا پیش‌بینی رفتار انسان به معنای شناخت اوست، گفت: الگوریتم‌ها با تکیه بر مجموعه‌ای از داده‌ها می‌توانند احتمال رفتار افراد را در موقعیت‌های مختلف پیش‌بینی کنند؛ برای مثال، احتمال خرید یک کالا یا واکنش به یک پیام سیاسی را برآورد کنند، اما این پیش‌بینی به معنای فهم معنای انتخاب انسان نیست.

او افزود: اینکه فردی کالایی را انتخاب می‌کند، لزوماً به این معنا نیست که الگوریتم می‌داند آن کالا در زندگی او چه معنایی دارد. موفقیت در پیش‌بینی رفتار را نباید با شناخت عمیق انسان اشتباه گرفت. این انسان‌شناس با تأکید بر نقش زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی در شکل‌گیری رفتارها، گفت: داده‌های دیجیتال در خلأ تولید نمی‌شوند. رفتارهایی مانند لایک کردن یا نکردن یک مطلب، تحت تأثیر موقعیت اجتماعی، فرهنگی و تجربه زیسته افراد قرار دارند و ممکن است یک رفتار مشابه در دو موقعیت فرهنگی، انگیزه‌های متفاوتی داشته باشد.

اردبیلی با اشاره به اینکه بخش مهمی از پژوهش‌های مربوط به پیش‌بینی رفتار در جوامع صنعتی و از جمله آمریکا انجام شده است، این پرسش را مطرح کرد که آیا الگوهای به‌دست‌آمده از این جوامع می‌توانند رفتار انسان در فرهنگ‌های دیگر را نیز به‌درستی توضیح دهند؟ او همچنین با اشاره به تفاوت میان پیش‌بینی رفتار و فهم معنای آن، تأکید کرد که الگوریتم‌ها ممکن است از همبستگی‌های آماری برای پیش‌بینی رفتار استفاده کنند، اما این امر به معنای درک انگیزه‌ها و زمینه‌های فرهنگی انتخاب‌های انسان نیست.

• رفتار انسان؛ پیچیده‌تر از الگوهای الگوریتمی

سخنران بعدی نشست، کامبیز بنی‌هاشمی بود که او هم در بررسی کتاب، به نقش عوامل ژنتیکی و محیطی در شکل‌گیری رفتار انسان پرداخت و گفت: رفتار و ویژگی‌های شناختی انسان تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار دارند و شرایط محیطی می‌توانند بر نحوه بروز ویژگی‌های فردی تأثیر بگذارند. او با اشاره به اینکه رفتار انسان در موقعیت‌های مختلف ممکن است تغییر کند، گفت: فردی که در یک شرایط خاص رفتاری از خود نشان می‌دهد، لزوماً در موقعیتی دیگر همان رفتار را تکرار نمی‌کند. از این رو، پیش‌بینی رفتار انسان نیازمند توجه به مجموعه‌ای از عوامل و شرایط است. بنی‌هاشمی با اشاره به ظرفیت الگوریتم‌ها برای تحلیل داده‌های گسترده گفت: هرچه اطلاعات بیشتری از رفتار افراد در اختیار این سامانه‌ها قرار گیرد، امکان پیش‌بینی رفتار آنها در موقعیت‌های مختلف افزایش می‌یابد؛ اما این موضوع پرسش‌هایی درباره هویت انسان و تأثیر چنین پیش‌بینی‌هایی بر زندگی او مطرح می‌کند. او در ادامه با اشاره به دو نگاه متفاوت به فناوری و زندگی انسان، بر ضرورت افزایش آگاهی و تقویت مهارت‌های شناختی تأکید کرد و گفت: لازم است افراد با شناخت و آگاهی بیشتری با فناوری‌های جدید مواجه شوند تا در دام نگاه‌های یک‌سویه به آینده و زندگی گرفتار نشوند.

• ضرورت پژوهش در زمینه فرهنگی ایران

در بخش دیگری از نشست، موضوع ضرورت انجام پژوهش‌های بومی در حوزه پیش‌بینی رفتار انسان مطرح شد. عباس نتاج با اشاره به اینکه بسیاری از پژوهش‌های این حوزه در جوامع دیگر انجام شده‌اند، این پرسش را مطرح کرد که آیا می‌توان از یافته‌های آنها برای شناخت جامعه ایران استفاده کرد و چه زمینه‌هایی برای انجام پژوهش‌های مشابه در کشور وجود دارد.

لیلا اردبیلی هم با تأکید بر ضرورت توجه به تفاوت‌های فرهنگی، گفت: در علوم اجتماعی ایران، سال‌هاست درباره این پرسش بحث می‌شود که هویت ایرانی چگونه شکل می‌گیرد و چه تفاوت‌هایی میان فرهنگ‌های مختلف وجود دارد. او با اشاره به دشواری تعریف یک الگوی واحد برای رفتار انسان‌ها، تأکید کرد که پژوهشگران ایرانی باید علاوه بر ترجمه آثار دیگران، در زمینه شناخت رفتار و فرهنگ جامعه خود نیز پژوهش کنند. در پایان نشست، مترجم کتاب با تأکید بر ضرورت افزایش آگاهی عمومی درباره داده‌های دیجیتال، از خوانندگان خواست هنگام ثبت‌نام در اپلیکیشن‌ها و استفاده از شبکه‌های اجتماعی، درباره اطلاعاتی که در اختیار پلتفرم‌ها قرار می‌دهند، با دقت بیشتری تصمیم بگیرند.