مرجان حاجی رحیمی: «بازار تهران آتش گرفت.» این جمله‌ای است که در سال‌های گذشته بارها و بارها شنیده شده تا جایی که خیلی‌ها از شنیدن آن زیاد تعجب نمی‌کنند.

حتی آخرین آتش‌سوزی‌ها در بازار نیز که حدود یک ماه پیش در سرای حاج‌حسن و بازار طلافروشی‌ها رخ داد و باعث خسارات سنگین مالی شد امری عادی به‌نظر می‌رسید. هنوز مدت زیادی از این حادثه نگذشته بود که بازار تبریز نیز در حریقی شش ساعته سوخت.اما چرا با وجود تکرار چنین سوانحی از سال‌های بسیار دور تا‌کنون، هنوز هیچ تصمیمی برای پیشگیری از آتش سوزی در بازارها به نتیجه نرسیده است؟

بازار تهران در سال‌های اخیر کلاف سردرگمی شده که از طرفی می‌توان آن را قلب خرید و فروش کالاهای مصرفی مردم ایران نامید و از طرفی دیگر به‌دلیل داشتن ارزش‌های تاریخی که با وجود تغییرات و تخریب‌هایی که در آن صورت گرفته، هنوز هم در آن دیده می‌شود، در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده و محوطه 110‌هکتاری آن تحت نظارت سازمان میراث فرهنگی است که خیلی از گردشگران داخلی و خارجی به هنگام بازدید از تهران سری هم به آن می‌زنند.اما شاید بتوان نبود متولی واحد برای حفظ، نگهداری و مرمت‌ بازار را مهم‌ترین مشکل این محوطه قاجاری دانست تا جایی که وقوع هر نوع سانحه در بازار مصداق ضرب‌المثل قدیمی «کی بود، کی بود، من نبودم» شده است.

کارشناسان، فرسودگی بناها، تاسیسات و شبکه برق موجود در منطقه بازار را از عوامل اصلی وقوع حریق در این منطقه عنوان و تاکید می‌کنند که بازار تهران به‌شدت فرسوده شده و باید اقدامات جدی برای نوسازی شبکه برق و سایر تاسیسات آن آغاز شود. شبکه برق و تاسیسات بازار تهران در حال حاضر با وضعیت چند‌گانه و نابسامان مواجه است. از سویی بخش قابل توجهی از این تاسیسات به‌دلیل فرسودگی خطرآفرین شده‌اند و از سوی دیگر تاسیسات بناهای جدید و نوساز مطابق با استانداردهای موجود اجرا نشده و در نتیجه درصورت کوچک‌ترین بی‌توجهی آسیب‌ها و خسارت‌های جبران ناپذیری به بازار وارد می‌کنند. اگرچه کارشناسان هشدار داده‌اند برای جلوگیری از افزایش فضاهای ناامن در بازار و ساخت بناهای غیرمجاز با تاسیسات غیراستاندارد باید اقدامات دیگری غیر از طرح جامع اجرا شود و برای جلوگیری از افزایش معضلات در منطقه بازار نقشه‌های فنی در مورد تاسیسات بازار تهران و نحوه ایمن‌سازی‌ بناها نیز بررسی و اصلاح شود اما این گفته‌ها در حد هشدار باقی ماند.

بازار تهران به زلزله نیاز ندارد

هر گونه ساخت‌و‌ساز در محوطه بازار و اطراف آن‌که جزء حریم بازار به شمار می‌روند، طبق مقررات ثبت آثار تاریخی ممنوع است و فقط با نظارت کارشناسان سازمان میراث فرهنگی و گردشگری باید صورت گیرد اما این فقط قانونی است که مانند خیلی از قوانین دیگر ضمانت اجرایی چندانی ندارد. فقط کافی است سری به هزارتوهای بازار بزنید تا متوجه شوید که افراد سودجو حتی فضاهای کوچک یک و 2 متری را هم تجاری کرده‌اند. همچنین ساخت و سازهای بسیاری شبانه و به دور از چشم ناظران در بازار اتفاق می‌افتد که پس از اتمام ساخت و ساز با طرح در کمیسیون ماده 100 مجوز قانونی نیز می‌گیرند. در حقیقت می‌توان گفت ارزش اقتصادی املاک تجاری بازار به اندازه‌ای شده است که هیچ کس را یارای مقابله با رشد قارچی آن نیست.

دکتر اسکندر مختاری، مدیر محور تاریخی- فرهنگی تهران را می‌توان یکی از کارشناسان سازمان میراث فرهنگی و گردشگری معرفی کرد که بیش از بقیه از جزء به جزء اتفاقات در بازار خبر دارد و سال‌هاست که وقایع آن را رصد می‌کند. او سعی دارد با کمک قوه قانونی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری از تخریب‌های بیشتر بازار که هویت فرهنگی آن را زیر سؤال برده، جلوگیری کند. مختاری می‌گوید: «برای مدیریت بازار، فاقد یک دیدگاه جامع هستیم. آن تصوری که من راجع به بازار و بافت تاریخی شهر تهران دارم آن است که ساختار کالبدی قدیم هنوز هم در زندگی امروز کاربرد دارد اما ساختار اجتماعی تغییر کرده به‌طوری که نیازهای مردم امروز با نیازهای ساکنان گذشته تهران همخوانی ندارد و در مقابل ما به جای آنکه بخواهیم این ساختار کالبدی را به ساختار اجتماعی نزدیک کنیم، در عمل با اقداماتی که انجام داده‌ایم، باعث دورتر شدن این ساختارها از هم شده‌ایم که قادر به پاسخگویی نیازهای همدیگر نیستند.»

اما علاقه به توسعه تجاری در بازار نیز یکی از آسیب‌های دیگر این بافت تاریخی است که مختاری به آن اشاره می‌کند. «باید درنظر گرفت که میل به توسعه بی‌رویه تجاری بازار تهران بر همه سیاست‌های راهبردی مربوط به حفاظت بافت تاریخی سایه افکنده و هیچ اقدام حفاظتی در برابر فشار تقاضا و افزایش سرمایه بازار، توان مقاومت ندارد.»مختاری بر لزوم وجود طرح مدیریتی جامعی برای ساماندهی بازار تاکید می‌کند و می‌گوید: «این طرح مدیریتی باید براساس ضوابط ساخت و ساز در بازار تهران تعریف شود و شامل تعیین تکلیف باراندازها، چگونگی تاسیسات زیربنایی چون آب، برق، فاضلاب و شیرهای آتش‌نشانی، مشخص‌شدن متولی مرمت و حفاظت و همین طور جلوگیری از تراکم رو به رشد تجاری بازار شود. باید مشخص شود که هر ارگانی متولی کدام بخش از این طرح مدیریتی است و نقش کسبه و مردم در این میان چیست؟»

اولین طرح ساماندهی بازار در سال 1359 به تصویب دفتر آثار تاریخی وقت و شهرداری تهران رسید اما هیچ‌گاه اجرایی نشد. اخیرا هم مشاور منطقه بازار طرحی را برای بازار تایید کرد که هنوز تاییدیه سازمان میراث فرهنگی را نگرفته است. مختاری معتقد است که طرح‌هایی که تاکنون به تصویب رسیده‌اند همگی کالبدی بوده و به شکل و شمایل بازار مربوط می‌شوند و هیچ کدام روی طرح‌های مدیریتی و اساسی نفوذ ندارند. او می‌گوید: «برای ساماندهی بازار یک بسیج همگانی لازم است. انجمن اصناف، تشکل‌های مذهبی و فرهنگی بازار، شهرداری، مخابرات، سازمان آب و فاضلاب، برق و شرکت گاز، سازمان میراث فرهنگی و آتش‌نشانی و همین طور نیروهای انتظامی باید با کمک همدیگر ساختار مدیریتی مناسبی برای اداره بازار و نجات آن از این وضعیت ارائه دهند.»

مدیر محور تاریخی -  فرهنگی تهران همین طور معتقد است که بازار تهران برای تخریب هیچ نیازی به زلزله ندارد و به‌زودی فرو خواهد ریخت. «اتفاق تکان‌دهنده دیگری که
 به تازگی در بازار رخ داده است ساخت زیرزمین‌های غیرمجاز در بازار است. کسبه بستر ساختمان را دچار تغییر کرده و با خالی کردن زیر مغازه‌های خود بر پایه، باربر و بار روی پایه این ساختمان‌های قدیمی و فرسوده فشار می‌آورند به‌طوری که فروریختن مغازه‌های بازار هیچ نیازی به وقوع زلزله ندارد. جالب اینجاست که به راحتی برای این تخلفات خود سند محضری و ثبتی هم می‌گیرند. حتی آنها برای تجاری کردن معبرهای بازار هم سند گرفته‌اند.»

آتش زیر خاکستر

در تمام سال‌های گذشته، سازمانی که بیش از سایر ارگان‌ها به خاطر نبود مدیریت جامع بر بازار دچار خسران شده، سازمان آتش‌نشانی بوده است. این سازمان در مهرماه 32‌سال پیش، 6 نفر از آتش‌نشانان خود را در اطفای حریق بازار از دست داد و از آن سال تا‌کنون وجود ده‌ها مجروح تنها یادگاری‌هایی است که از آتش سوزی‌های پی در پی بازار برای سازمان آتش‌نشانی باقی مانده است. تراکم بالای مواد اشتعال زا در بازار، نبود ایمنی، متراکم شدن بافت تجاری بازار تهران به‌طوری که اکنون بیش از سه‌برابر ظرفیت اصلی بازار از این منطقه بهره‌برداری می‌شود، سیم کشی‌های زائد، استفاده نامعقول از برق، معابر باریک، عدم‌رعایت مسائل ایمنی، ترددهای زیاد و سنگین و عدم‌داشتن فرهنگ مناسب ایمنی از مشکلات اساسی در بازار است.

محمدرضا حاجی‌بیگی، مدیرعامل سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهرداری تهران، بازار را به آتش زیر خاکستر تشبیه می‌کند و معتقد است که هرلحظه امکان حادثه و بحرانی در بازار وجود دارد.او می‌گوید: «تاکنون هیچ‌گونه کار ایمنی در بازار صورت نگرفته است. هرچند طرحی برای بازار تهیه شده که 90‌درصد هم این کار پیشرفت داشته است اما تا انجام این کار لازم است همه بازاریان به نکات ایمنی توجه کنند و همچنین هرکدام خاموش‌کننده دستی داشته باشند تا بتوانند در مواقع حریق کمک رسانی کنند.»

حاجی بیگی با بیان اینکه آتش‌سوزی‌های بازار تهران به‌دلیل سهل انگاری کسبه و موقعیت خطرناک منطقه اتفاق می‌افتد، می‌گوید: «اگرچه شهرداری تهران طرح ایمنی بازار بزرگ را آغاز کرد ولی واقعیت این است که با چنین اقداماتی نمی‌توان جلوی بروز آتش سوزی در این منطقه را گرفت.» وجود مشاغل خطرناک در بازار چون ذوب طلا که به کپسول گاز نیاز دارد و مشاغل دیگری که مواد اشتعال‌زا همچون پتو، پارچه و مواد‌شیمیایی نگهداری می‌کنند نیز زنگ خطر دیگری است.

پس از آتش سوزی که در بازار زرگرها‌ رخ داد، اتحادیه صنف طلا، جواهر، نقره، سکه و صراف تهران با همکاری کلانتری 113 بازار به مغازه‌های ذوب طلا که در طبقه فوقانی بازار زرگرها هستند‌ اخطار داد تا کپسول‌های گاز خود را از این محل به جای دیگری منتقل کنند ‌یا عملیات ذوب طلا را با زغال که خطر کمتری دارد، انجام دهند. اغلب این مغازه‌ها بدون داشتن مجوز در فضاهای کمتر از 3متر و با چندین کپسول گاز که تنها یک جرقه نیاز دارند تا منفجر شوند، کار می‌کنند. وجود کپسول اطفای حریق در این مغازه‌های غیرمجاز دور از ذهن به‌نظر می‌رسد.

بازار اصفهان

بازار اصفهان نیز یکی از قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین بازارهای خاورمیانه است. ژان شاردن فرانسوی از «بازار قیصریه و بازار بزرگ اصفهان با سردر عالی و تزئینات آجرهای چینی ( کاشی‌کاری ) و سکوهای وسیع (از) سنگ یشم و سماق که ( بر آنها) جواهرفروشان و زرگران انواع و اقسام زیورآلات و جواهر‌آلات و سکه‌های کمیاب را به فروش می‌رساندند»، یاد کرده است. امتداد بازار بزرگ اصفهان به مسجد جامع و سپس به بازار عریان منتهی می‌شود. این بازار را به مناسبت مجاورت با گنبد نظام‌الملک و مسجد جامع، بازار نظامیه یا نظام‌الملکی نیز گفته‌اند و تا نیم قرن پیش رشته‌های طولانی و متعددی این بازار را به بازارهای دروازه طوقچی و بازار غاز و میدان وصل می‌‌کرده است.

از انشعابات دیگر آن، بازار ریسمان و مدرسه کاسه گران است. مجموعه آثار تاریخی دیگری مانند مدرسه ملا عبدالله، مسجد جارچی باشی، مدرسه صدر، مدرسه نیماورد و کاروانسراهایی از عهد صفویه و قاجاریه مانند کاروانسرای مخلص، گلشن و تیمچه ملک و بسیاری کاروانسراها و تیمچه‌های دیگر و حمام‌هایی از عصر صفویه بر اهمیت تاریخی مجموعه معماری بازار بزرگ اصفهان که از سر در قیصریه تا سر در مسجد اصفهان امتداد دارد، افزوده است.

بازار شیراز

بازار وکیل شهر شیراز یکی از مشهور‌ترین بازارهای سنتی و تاریخی ایران است. این بازار که به فرمان کریم خان زند (۱۱93 - ۱۱72 ه.ق) ساخته شده، اکنون در مرکز شهر شیراز (شرق میدان شهدا) قرار گرفته‌است.

بازار طویل خوش طرحی که از بهترین آثار کریم خان زند است و هنوز تقریباً سالم و پابرجای در شیراز باقیمانده، به‌نام «بازار وکیل» مشهور است و تصور می‌رود شهریار زند پس از ملاحظه بازار قدیمی لار (از آثار زمان شاه عباس) طرح آن‌را در شیراز ریخته‌است. این بازار از نزدیکی دروازه اصفهان تا مدخل بازارهای قدیم امتداد دارد و مشتمل بر حجره‌هایی با سکوی پهن در طرفین و ۷۴ دهانه طاق‌های بلند و خوش تناسب بوده‌است و چهار سوق بلندی در میان آن قرار داشته که بازارهای فرعی و غربی و شرقی آن‌را قطع می‌کرده‌است.

مصالح ساختمانی این بازارها گچ، آجر و آهک بوده که روی پایه‌هایی از تخته سنگ‌های تراشیده قرار گرفته‌است. سقف چهار سوق که از چهار طرف آن چهار بازار منشعب می‌شود بسیار بلند و با سبک ساختمانی دلپسندی بنا شده‌است.قسمت‌های مختلف این بازارها، بر اساس کارهای صنعتی که در آن انجام می‌گرفته به‌نام‌های مخصوص خوانده می‌شود، مانند‌ بازار بزرگ که انواع کالاها در آن یافت می‌شد. بازار وکیل در ردیف آثار تاریخی کشور به شماره ۹۲۴ به ثبت رسیده است.

بازار یزد

در امتداد مسیر مسجد جامع کبیر و از محلی به نام لب خندق، بازار قدیمی یزد شروع می‌شده و تا دروازه مهریز می‌رسیده است. آنگونه که در تاریخ جدید یزد آمده است بازارهای یزد در یک زمان ساخته نشده و با گذر چند خیابان از راسته‌های آن پاره پاره شده است.

بازار یزد با توجه به گرمای زیاد تابستان و سرمای سوزان زمستان مکانی سرپوشیده و مناسب برای داد وستد و عبور و مرور مردم بوده است. راسته اصلی این بازار که بخشی از آن هنوز سالم مانده است با بافت متراکم شهر کاملاً هماهنگ است و دارای یک مسیر تقریباً مستقیم نیست. اندازه حجره‎‌ها، ارتفاع و نوع مصالح به‌کار رفته در آن نیز جای تأمل و تعمق دارد.

مجموعه فضای بازار سنتی شهر یزد امروزه فضای بین خیابان امام خمینی(ره)  در شرق، خیابان ملا‌اسماعیل و محله لب خندق در غرب، دیوار تاریخی شهر و محله شاهزاده فاضل و محله دار‌الشفا در شمال و محله‌های گودال مصلی و هاشم خان در جنوب را پوشانده است. این مجموعه مانند اکثر بازارهای شرقی در قلب شهر امروزی واقع شده است. به هر حال بازار فعلی یزد دارای شکل نامنظم با راسته‌های کوتاه و مرتبط است که بخش اعظم آن قسمتی است که در جنوب خیابان قیام قرار دارد.

بازار تبریز

بازار تبریز از بزرگ‌ترین بازارهای سرپوشیده جهان و یکی از شاهکارهای معماری ایرانی است. این بازار در سال ۱۱۹۳ هجری قمری بر اثر زلزله با خاک یکسان شد‌ اما طولی نکشید که به همت مردم شهر بازسازی شد.

از تاریخ بنای اولیه مجموعه بازار تبریز اطلاعی در دست نیست اما بیشتر مورخان و جغرافی‌نویسان که از قرن چهارم هجری تا عهد قاجار از تبریز دیدن کرده‌اند اسناد مهم و مدارک ارزنده‌ای را درباره بازار و وضع بازرگانی تبریز ارائه داده‌اند. از مقدسی - یاقوت، مارکوپولو، ابن بطوطه، حمدالله مستوفی، کلاویخو، جان کارت رایت انگلیسی، شاردن، جملی کاردی جهانگرد ایتالیایی و ده‌ها سیاح و مورخ دیگر مطالب جالب توجهی به جای مانده که دال بر اهمیت مجموعه بازار در دوره‌های مختلف بوده‌است. وجود مدارس و مساجد تاریخی مهم و معروفی چون مسجد جامع، مدرسه حاج صفرعلی مدرسه صادقیه در این بازار نیز گواه بر پیشینه تاریخی این مجموعه بناست.

بازار تبریز هم‌اکنون به طول یک کیلومتر، بزرگ‌ترین مجموعه به هم پیوسته و مسقف دنیاست و در سال ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملی ثبت شده‌است. متأسفانه  مدتی پیش بود که بازار «ایکی قاپیلار» معروف‌ترین مرکز تجاری تبریز طعمه حریق شد. شعله‌های سرکش این حریق پس از 6ساعت و با تلاش 150 آتش‌نشان و امدادگر‌ مهار شد.

آسیب‌های واردشده به بخش‌های آتش‌گرفته در بازار تبریز به‌گونه‌ای نبوده‌اند که بر ثبت این بازار در فهرست میراث جهانی تأثیر بگذارند.رئیس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان آذربایجان شرقی در گفت‌وگوی خود با ایسنا، با تأکید بر این مطلب اظهار کرد: از 156 عنصر بازار 5/1عنصر یعنی زیر نیم‌درصد در بازار تبریز از آتش‌سوزی آسیب دیده‌اند.رئیس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان آذربایجان شرقی هفته گذشته از آغاز به کار مرمت خبر داده و اظهار کرده بود که با آماده شدن طرح مرمتی بازار تبریز، نخاله‌های ناشی از تخریب مناره‌ها توسط شهرداری تبریز در حال جمع‌آوری است.همچنین وی تأکید کرده بود که آتش‌سوزی در بازار تبریز خدشه‌ای برای ثبت جهانی بازار به‌وجود نیاورده است. محمدی از مرمت بخش‌های آسیب دیده در 2ماه آینده خبر داده بود.

کد خبر 96081

برچسب‌ها

دیدگاه خوانندگان

آخرین خبرهای بازار