محمد مهدی تندگویان: بسیاری از اصول شهرسازی در تمدن ایران، همچون معماری این زادبوم پیش از پذیرش دین اسلام شکل گرفت و در ساخت شهرها تأثیر گذاشته است.

محمدمهدی تندگویان

شهرهاي دوران ماد و هخامنشيان كه عموماً با رويكرد سياسي ـ اداري احداث مي‌شدند، بستر تجلي حكومت به‌حساب مي‌آمدند. بر اين اساس اصول معماري اقليمي در شهرسازي اين دوره چندان به چشم نمي‌خورد. در نگاهي اجمالي، اوج شكوفايي شهر و شهرنشيني ايران را مي‌توان در دوران سلوكيان مشاهده كرد. در اين دوران در راستاي تثبيت حاكميت، شهرهاي بسياري با هدف ادغام فرهنگ ايراني ـ يوناني شكل گرفت يا بازسازي شدند. پس از آن گسترش شهرها و افزايش نقش اقتصادي آنان و لزوم ارتباط شهرها با يكديگر در قالب شبكه‌اي منسجم در دوران پارتيان، سبب شكل‌گيري كاروانسراها و جاده‌هاي بين شهري شد.

با استناد به نام شهر در تمدن باستان - «خشتر» به‌معناي آرمانشهري كه مفهومي دنيوي يافته است ـ مي‌توان دريافت اين شهرها همواره بستر حضور پروردگار و سلطنت مينويي بوده‌اند. اما تسلط حكومت، شكل‌گيري نظام طبقاتي مبني بر اقتصاد و نوع معيشت را سبب شده بود.

بر اين اساس مي‌توان يكي از نخستين نمودهاي اسلام در شهرنشيني ايران را، شكست نظام طبقاتي موجود و شكل‌گيري محلات براساس تفاوت‌هاي قومي و فرهنگي دانست. همچنين ساختار فضايي شهرهاي پيش از اسلام در قالب كهن‌دژ، شارستان و سواد (حومه) به تبعيت از شكست نظام طبقاتي دچار تغييراتي گشت. ربض و حومه كه محل سكونت عامه مردم به‌حساب مي‌آمد، گسترش يافته و به‌تدريج با شارستان ادغام شد يا آن را از رونق انداخت. ميادين كه پيش از اسلام نقشي حكومتي داشته و بستر نمايان تسلط مقتدرانه حكومت به شمار مي‌آمدند، رنگ و بوي اجتماعي به‌خود گرفته و به مراكز حضور جمعي بدل گشتند.

با ساخت مساجد يا تغيير آتشكده‌ها به مسجد و جايگزيني مدارس ديني با مدارس موجود در اطراف اين ميادين به‌تدريج مراكز شهري رنگ و بويي اسلامي به‌خود گرفت و در بسياري از شهرها به محل برگزاري مراسم و آيين‌هاي مذهبي اسلام بدل گشتند. حفظ حرايم فضايي برگرفته از اصول اسلامي با سنت شهرسازي اقليمي ايران درهم آميخته و شكل‌گيري فضاهاي نيمه خصوصي و كوچه‌هاي بن بست اختصاصي براي چند بنا را به همراه آورد. محلات توسط گذرهاي پر پيچ و خم به بازار شهر متصل شدند، بدين طريق همچنان كه ارتباط خود را با نبض اقتصادي شهر برقرار مي‌نمودند، از هياهوي آن دور بوده و آرامش را به فضاهاي مسكوني مي‌بخشيدند. اما، با گذشت زمان، تغيير دستگاه‌هاي حاكم و نقش شهرها، تغييراتي در شهرها و شهرسازي ايراني-اسلامي ايجاد گشت؛ تغييراتي كه در قالب روندي نه چندان منسجم، شهرهاي امروزي ما را شكل دادند.

کد خبر 288079

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.

دیدگاه خوانندگان

آخرین خبرهای بازار