همشهری آنلاین- راحله عبدالحسینی: شایفول بن شاهیدان در این مدت، علاوه بر معماری پلکانی شهر، شواهد صنعت باستانی آهن و پیوند آن با تاریخ و معیشت مردم را بررسی کرد. ارزیابی میدانی این پرونده، مرحله‌ای مهم در روند ثبت جهانی ماسوله در استان گیلان به شمار می‌رود؛ پرونده‌ای که نتیجه آن در سال ۲۰۲۷ مشخص خواهد شد.
بازدید ارزیاب از بازار تاریخی ماسوله
یکی از حامیان ثبت جهانی ماسوله به همشهری آنلاین می‌گوید: «ارزیاب اعزامی یونسکو در روز اول از مسجد تاریخی قنبرآباد بازدید کرد و بعد راهی بازار تاریخی ماسوله شد. او در این بازدید با کسبه فروشگاه صنایع‌دستی، چاقوسازی و آهنگری گپ و گفت داشت. در روز دوم هم از سایت تاریخی ارتفاعات (کهنه ماسوله) در ۶ کیلومتری شرق و سر راه ماسوله ـ خلخال، همچنین پایه‌های سازه‌های مسکونی و آثار کوره‌های تاریخی مخروبه یا بازسازی‌شده بازدید کرد. او در این بازدید نحوه عملکرد سازه‌های حرارتی (کوره‌های فلزکاری و ساختارهای حرارتی مرتبط با ذوب و فرآوری سنگ‌آهن خام) را بر اساس شواهد میدانی و لایه‌نگاری محوطه‌ها را ارزیابی کرد.»
ارزیاب ایکوموس در جریان این بازدید، درباره چگونگی سازوکار حرارتی سازه‌های کشف‌شده، تکنیک‌های استحصال فلز و پیوند این نظام‌های تولیدی با اقتصاد و معیشت مردم ماسوله گفت‌وگو و تبادل نظر کرد.
علی شرفی با اشاره به اینکه ثبت جهانی این منطقه برای اهالی ماسوله اهمیت زیادی دارد، ادامه می‌دهد: «ثبت جهانی باعث می‌شود ماسوله به‌عنوان یک منطقه گردشگری جهانی شاهد ورود گردشگران خارجی باشد که در ماسوله شب‌مانی داشته باشند. گردشگران خارجی از غذاهای محلی می‌خورند و صنایع دستی با خود سوغات می‌برند که به رونق اقتصاد جامعه محلی کمک می‌کند.»
ارزیاب پرونده ثبت جهانی ماسوله در جریان پایش میدانی خود در روز پنجشنبه با حضور در محوطه باستانی مالمون در منطقه گیلوندرود، ابعاد دیگری از فناوری کهن استحصال آهن و زنجیره صنعتی وابسته به آن را بررسی کرد، شواهد باستان‌شناختی منحصربه‌فردی که به عنوان حلقه‌ای کلیدی، ارزش‌های تکنولوژیک مؤثر بر اقتصاد این شهر تاریخی را در مسیر ارزیابی‌های یونسکو تبیین می‌کند.
معرفی داشته‌های ماسوله از سوی کسبه
حضور ارزیاب یونسکو در بازار تاریخی ماسوله، فرصتی برای طرح مطالبات جامعه محلی درباره ثبت جهانی این شهر و معرفی داشته‌های تاریخی، معماری و صنایع‌دستی آن بود. عطار قدیمی بازار ماسوله که سابقه فعالیت حدود سه‌دهه‌ای در این بازار دارد، درباره حضور ارزیاب یونسکو در بازار به همشهری آنلاین می‌گوید: «هر یک از کسبه که میزبان ارزیاب یونسکو می‌شد متناسب با شناخت و توان خود، پیشینه ماسوله، صنایع‌دستی، تولیدات و ویژگی‌های معماری این شهر را برای ارزیاب یونسکو توضیح داد. درباره آداب و رسوم و فرهنگ‌های منسوخ‌شده یا در حال انجام این منطقه صحبت کردیم. ایشان هم با دقت گوش می‌داد و نکاتی را یادداشت می‌کرد.»
طاهر حنیفه‌زاد می‌افزاید: «مردم محلی هم خواسته خود را با ایشان در میان گذاشتند. خواسته ما این است که ماسوله در فهرست میراث جهانی ثبت شود تا داشته‌های این شهر به دنیا معرفی شود. ماسوله ظرفیت‌های تاریخی، معماری و صنایع‌دستی ویژه‌ای دارد که حتماً برای مخاطبان و گردشگران دیگر کشورها نیز جذاب خواهد بود.»
او یکی از ارکان مهم در رونق گردشگری ماسوله را حضور راهنمایان گردشگری آگاه و مسلط به تاریخ ماسوله می‌داند و ادامه می‌دهد: «رونق گردشگری و بهره‌مندی جامعه محلی از آن، به حضور راهنمایان آگاه و آشنا با ویژگی‌های هر منطقه نیز نیاز دارد. راهنمای گردشگری باید شناخت کافی از تاریخ، فرهنگ و ویژگی‌های منطقه داشته باشد تا بتواند آن را به‌درستی به گردشگران معرفی کند.»
پیشه‌های قدیمی بازار ماسوله
بازار تاریخی ماسوله هنوز ردپای پیشه‌هایی را در خود دارد که بخشی از هویت و زندگی اقتصادی این شهر را شکل داده‌اند؛ از آهنگری و چاقوسازی تا چموش‌دوزی و آسیاب قدیمی. یک چموش‌دوز بازار می‌گوید ارزیاب یونسکو در جریان بازدید از بازار به سراغ شماری از این پیشه‌های قدیمی رفت و کسبه نیز درباره شیوه کار و سابقه فعالیت خود توضیح دادند.
مجید فرنیا ماسوله به همشهری آنلاین می‌گوید: «در جریان این بازدید، درباره پیشینه چموش‌دوزی و شیوه ساخت این پاپوش سنتی برای ارزیاب توضیحاتی دادم که این حرفه در زندگی اقتصادی بازار ماسوله چه ارزش و جایگاهی داشته است. استاد علی‌اکبر فرنیا، پدربزرگم نیز چموش‌دوز ماسوله بود.» او در جریان بازدید، یک جفت چموش به ارزیاب یونسکو هدیه داد.
فرنیا ماسوله با اشاره به علاقه مردم به ثبت جهانی ماسوله می‌گوید: «پیشه‌های سنتی بخشی از هویت این شهرند. این پیشه‌ها در کنار معماری و ارزش‌های تاریخی دیگر ماسوله، مهارت‌های زندگی نسل‌های گذشته را نشان می‌دهد.»
امین قربانی، یکی از کسبه جوان بازار ماسوله، می‌گوید: «بازاریان بالای ۵۰ سال با ارزیاب صحبت کردند و کسب و کار خودشان را توضیح دادند. من هم به نمایندگی از جوانان زیر ۳۰ سال با ارزیاب صحبت کردم و از اهمیت این شهر تاریخی گفتم تا در ارزیابی خود بداند که ما مشتاق معرفی ماسوله به دنیا و میزبان گردشگران خارجی هستیم. ماسوله کم جایی نیست.»
چرا پرونده قبلی پذیرفته نشد؟
پرونده در ارزیابی سال ۲۰۲۳ به ثبت نرسید و برای اصلاح و تکمیل به ایران بازگردانده شد. گزارش‌های منتشرشده نیز از استدلال ناکافی برای اثبات ارزش جهانی برجسته، ضرورت بازنگری در دامنه و چارچوب پرونده، مشارکت جامعه محلی در مدیریت و مدیریت گردشگری و پیامدهای اقتصادی آن روایت دارند.
حالا سه روز است که ارزیاب یونسکو برای بررسی محدوده عرصه و حریم اثر، اصالت و یکپارچگی منظر فرهنگی، وضعیت حفاظت و نظام مدیریت، مشارکت جامعه محلی در حفاظت و تصمیم‌گیری، پیوند تاریخی میان انسان، معماری و طبیعت و محوطه‌های باستانی مرتبط با ذوب فلز و آهنگری در ماسوله حضور دارد.
مشاور معاونت میراث فرهنگی و مدیر پرونده ثبت جهانی ماسوله، برجستگی تاریخ صنعت باستانی آهن را محور اصلی پرونده جدید عنوان می‌کند و به همشهری می‌گوید: «در گزارش‌های تاریخی باقی مانده از سیاحان برای مثل در دوره صفویه آمده که ماسوله دارای بهترین معادن آهن ایران است. گزارش‌های زیادی در این باره طی چند سال گذشته جمع‌آوری شد که همه تاییدی هستند که شکل‌گیری و توسعه منظر فرهنگی ماسوله متاثر از صنعت باستانی آهن است. شهر تاریخی پلکانی، ویژگی‌های طبیعی منظر، میراث ناملموس این شهر و همچنین زندگی به شیوه رمه‌داری در بخش‌های مختلف منظر فرهنگی ماسوله وجود دارد که همگی ارزشمند هستند.»
مصطفی پورعلی ادامه می‌دهد: «بعد از ارزیابی نهایی و جمع‌بندی گزارش ارزیاب اعزامی، در اجلاس ۲۰۲۷ در استانبول نتیجه مشخص می‌شود که امیدواریم به ثبت جهانی این اثر در قالب سی و یکمین اثر میراث جهانی ایران در یونسکو بینجامد.»
علیرضا ایزدی، رئیس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث فرهنگی و طبیعی، به همشهری می‌گوید: «روز جمعه (۸ آبان) به ماسوله خواهم رفت و با ارزیاب یونسکو جلساتی خواهیم داشت. نتیجه کاوش‌ها و بررسی‌های ارزیاب بعد از تدوین به کمیته جهانی ارسال می‌شود و ما سال آینده از نتیجه نهایی این ارزیابی با خبر می‌شویم.»
چرا ثبت جهانی ماسوله مهم است؟
شهر تاریخی ماسوله با قدمتی بیش از هزار سال، از سال ۱۳۵۴ به‌عنوان اولین شهر تاریخی زنده کشور، به‌صورت یک مجموعه کامل در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. اهمیت پرونده ثبت جهانی «منظر فرهنگی ماسوله و سایت‌های آهنگری باستانی آن» در این است که ارزش این محدوده فقط در شکل معماری بناها یا چشم‌انداز طبیعی آن خلاصه نمی‌شود. این پرونده تلاش دارد رابطه تاریخی میان انسان و محیط کوهستانی را در قالب یک مجموعه فرهنگی توضیح دهد؛ رابطه‌ای که معماری، دانش بومی، معیشت و شواهد تولید و فلزگری از اجزای آن هستند.
یوسف سلمان‌خواه، مدیر اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گیلان می‌گوید: «تلاش ما بر آن است که با بهره‌گیری از رویکردهای علمی، از جمله حفاظت مبتنی بر ارزش‌ها، مشارکت جامعه محلی و مدیریت یکپارچه میراث، زمینه حفاظت مسئولانه از این منظر فرهنگی ارزشمند را برای نسل‌های آینده فراهم کنیم.»
تایم‌لاین | پرونده منظر فرهنگی ماسوله
- ۱۳۸۵ ورود به فهرست موقت یونسکو
- ۱۴۰۰ ارسال پرونده به دبیرخانه مرکز میراث جهانی یونسکو
- ۱۴۰۱ اعزام کارشناس ایکوموس برای بازدید میدانی از ماسوله
- ۱۴۰۲ تعویق بررسی پرونده برای بازنگری و رفع ایرادات
- ۱۴۰۴ تکمیل پرونده جدید با عنوان «منظر فرهنگی ماسوله و محوطه‌های فلزکاری مرتبط با آن»
- ۱۴۰۵ آغاز ارزیابی میدانی مجدد از سوی ارزیاب یونسکو
نظر شما