همشهری آنلاین - مریم سرخوش: پلتفرم «ققنوس» در همایش علمی - تخصصی پیشگیری از خودکشی در محل دانشگاه علوم پزشکی ایران به شکل رسمی افتتاح شد، سامانه‌ای که قرار است کاملا محرمانه راه نجاتی برای کسانی باشد که می‌خواهند دیگر نباشند!
مدت‌هاست که متولیان و سیاستگذاران کشور به حوزه پیشگیری از خودکشی ورود جدی کرده‌اند و به گفته علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزارت بهداشت، همین حالا ایران یکی از بی‌نظیرترین کمیته‌های پیشگیری از خودکشی و شبکه نجات در منطقه را ایجاد کرده است. اقداماتی که مورد تقدیر سازمان بهداشت جهانی هم قرار گرفته و برخی از طرح‌های آن از جمله راه‌اندازی مراکز سراج به تازگی در برخی کشورهای اروپایی آغاز شده است.
رئیسی به عنوان رئیس کمیته پیشگیری کاهش و کنترل خودکشی در همایش تخصصی پیشگیری از خودکشی و رونمایی از پلتفرم ققنوس درباره اهمیت دسترسی به این سامانه بیان کرد: رونمایی از این پلتفرم در این شرایط حساس اقدام خوبی است و هدف اصلی هم اجرای مداخلات مؤثر و عملی است؛ مداخلاتی که نتیجه آنها مستقیماً در اختیار مردم و گروه‌های هدف قرار بگیرد.
تشکیل کمیته ملی با حضور دستگاه‌های مختلف
معاون بهداشت وزارت بهداشت، ورود وزارت کشور و همکاری قوه قضاییه را از نقاط قوت برنامه ملی پیشگیری از خودکشی عنوان کرد و گفت: ذیل کارگروه اجتماعی، کمیته ملی پیشگیری، کاهش و کنترل خودکشی نیز تشکیل شده و جلسات آن به شکل منظم برگزار می‌شود. این کمیته با مشارکت دستگاه‌ها و نهادهای مختلف از جمله وزارت کشور، قوه قضاییه، نیروی انتظامی، وزارت اطلاعات، آموزش و پرورش، سازمان بهزیستی و دانشگاه‌های علوم پزشکی فعالیت می‌کند. جامعه هدف این کمیته، جمعیت عمومی و مدارس هستند. در زیرمجموعه شبکه بهداشت و مراکز سراج نیز بررسی‌ها و غربالگری‌های مورد نیاز انجام می‌شود و در حوزه آموزش و پرورش هم طرح نماد را داریم.
ایران در گروه کشورهای با آمار پایین خودکشی
یکی از نکات مورد اشاره معاون بهداشت وزارت بهداشت، تفاوت میان تصور عمومی درباره وضعیت خودکشی در کشور و داده‌های موجود بود.
رئیسی در پاسخ به سوال همشهری درباره این که آیا اقدامات اخیر به دلیل روند افزایشی خودکشی در کشور انجام شده بیان کرد: ایران جزو معدود کشورهایی است که آمار خودکشی را اعلام می‌کند و این مسئله در بسیاری از کشورها اصلاً وجود ندارد. او با بیان اینکه حتی یک مورد خودکشی نیز اهمیت دارد، افزود: ایران جزو کشورهای با آمار پایین خودکشی است از میانگین کشوری و دنیا هم پایین‌تر است. با این حال، به گفته او، وضعیت در همه نقاط کشور یکسان نیست و برخی مناطق، آمار بالاتری از میانگین کشوری دارند. همین مسئله باعث شده در برنامه‌های پیشگیری، مداخلات متناسب با شرایط هر منطقه مورد توجه قرار گیرد.
نسخه واحد برای همه استان‌ها وجود ندارد
رئیسی تأکید کرد که یکی از ضرورت‌های برنامه ملی، توسعه الگوهای موفق به سایر استان‌هاست، اما این توسعه نباید به معنای اجرای یک نسخه یکسان در همه نقاط کشور باشد: الگویی که اکنون درباره آن در سطح استان تهران صحبت می‌شود، باید در سطح استان‌های دیگر هم توسعه پیدا کند؛ اما بر اساس شرایط منطقه، مداخلات مؤثر همان نقطه انجام شود. به گفته معاون بهداشت وزارت بهداشت، در بررسی وضعیت مناطق مختلف، فقط عوامل روان‌شناختی مورد توجه نیست و عوامل اقتصادی، اجتماعی و سایر شرایطی که می‌توانند در اقدام به خودکشی یک فرد نقش داشته باشند نیز باید بررسی شوند.
سند ملی پیشگیری در حال بازنگری است
معاون بهداشت وزارت بهداشت همچنین از بازنگری سند ملی مدیریت و پیشگیری از خودکشی خبر داد و گفت این فرایند در حال انجام است و پس از بازنگری، سند در سطح ملی ابلاغ خواهد شد.
او این اقدام را یکی از بخش‌های مهم برنامه ملی دانست و تأکید کرد که سیاستگذاری در این حوزه باید متناسب با شواهد و تجربه‌های به‌دست‌آمده از اجرای برنامه‌ها به‌روز شود.
ققنوس، برای دسترسی آسان‌تر به کمک
رئیسی درباره اهمیت راه‌اندازی سامانه‌ها و پلتفرم‌هایی مانند ققنوس هم بیان کرد: افزایش دسترسی مردم به خدمات و ارتقای سواد سلامت و خودمراقبتی اهمیت زیادی دارد. ممکن است افرادی برای دریافت مشاوره به روانپزشک یا روانشناس مراجعه نکنند به همین دلیل ایجاد یک محیط امن و محرمانه برای دریافت راهنمایی می‌تواند به این افراد کمک کند. البته معاون وزیر بهداشت تاکید می‌کند که پیشگیری از خودکشی صرفاً وظیفه روانپزشک و روانشناس نیست و در برخی موقعیت‌ها حتی یک دوست صمیمی نیز می‌تواند در کمک به فرد نقش داشته باشد.
نباید خودکشی را امنیتی کرد
رئیسی یکی دیگر از نکات مهم در مواجهه با خودکشی را پرهیز از امنیتی کردن این مسئله دانست و گفت: موضوع و مسئله خودکشی امنیتی نیست و علمی، روانی و اجتماعی است. متخصصان این حوزه باید همه ابعاد مسئله را در نظر بگیرند و نباید تصور کرد که با بروز یک معضل اجتماعی، تنها یک نهاد باید مسئولیت آن را برعهده بگیرد. او به مساله «سرایت‌پذیری» خودکشی هم اشاره کرد و گفت: در بعضی نقاط کشور این الگو مشاهده می‌شود که شکل خودکشی یکسان وجود دارد و باید ظرافت‌های مربوط به آن در برنامه‌های پیشگیری مورد توجه قرار گیرد.
مراکز سراج؛ یکی از محورهای شبکه سلامت روان
رئیسی با اشاره به اقدامات انجام‌شده در حوزه سلامت روان، مراکز سراج را یکی از شاخص‌ترین اقدامات در این حوزه دانست و گفت خدمات این مراکز در زمینه سلامت روان در حال ارائه است.
او با اشاره به شکل‌گیری کمیته‌های مختلف در کارگروه اجتماعی کشور افزود: «در حال حاضر یکی از بی‌نظیرترین کارگروه‌ها در سطح منطقه در کشور ما تشکیل شده است.»
به گفته رئیسی، مجموعه این اقدامات با هدف نزدیک شدن به یک شبکه منسجم پیشگیری انجام می‌شود؛ شبکه‌ای که قرار است از شناسایی افراد در معرض خطر و غربالگری تا مداخله و ارائه خدمات حمایتی را پوشش دهد.
خودکشی فقط مسئله پزشکی نیست
دکتر نادر توکلی، رئیس دانشگاه علوم پزشکی ایران هم در همایش تخصصی پیشگیری از خودکشی با تأکید بر اینکه این پدیده صرفاً یک موضوع پزشکی نیست، گفت: خودکشی جنبه‌های اجتماعی و شناختی هم دارد و پیش از آنکه یک عدد در آمارها باشد، یک زندگی، یک انسان، یک خانواده و مجموعه‌ای از ارتباطات است. خودکشی داستانی از رنج است که اگر زودتر دیده شود، جدی‌تر گرفته شود، دسترسی فرد به حمایت‌های اجتماعی آسان‌تر باشد و نظام‌های حمایتی هماهنگ‌تر عمل کنند، می‌توان به‌موقع در آن مداخله کرد.
توکلی با تأکید بر اینکه خودکشی قابل پیشگیری است، بیان کرد: پیشگیری از خودکشی نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ در سطوح مختلف است. باید خط قرمزها و نشانه‌های خطر را در جامعه، فرد و خانواده شناسایی کنیم.
رئیس دانشگاه علوم پزشکی ایران به این نکته هم تاکید کرد که مسئولیت پیشگیری از خودکشی فقط بر عهده پزشک، روانپزشک یا روانشناس نیست، بلکه موضوعی چندبخشی است و به همین دلیل باید به شکل قرارگاهی و شبکه‌ای دنبال شود. بر این اساس دانشگاه علوم پزشکی ایران هم صرفاً متولی آموزش و ارائه خدمات نیست و در قبال جامعه نیز مسئولیت اجتماعی دارد.
توکلی تأکید کرد: باید بین دانش و سیاست، پژوهش و عمل و متخصصان و دستگاه‌های اجرایی شبکه ایجاد کنیم. دانشگاه نباید فقط درباره خودکشی مقاله تولید کند، بلکه باید دانش تولیدشده را به برنامه عملی تبدیل کند و داده‌ها نیز به‌موقع در اختیار سیاستگذاران قرار بگیرد.
از جزیره‌های جدا به یک شبکه پیشگیری
رئیس دانشگاه علوم پزشکی تهران درباره اقدامات انجام‌شده در این دانشگاه برای پیشگیری از خودکشی گفت: ایجاد یک شبکه ارتباطی در این حوزه در قالب قرارگاهی ذیل کمیته سلامت پیگیری شده و استاندار و وزیر بهداشت نیز در این مسیر مداخله و حمایت داشته‌اند. حدود یک سال از فعالیت این قرارگاه می‌گذرد و در این مدت جلسات ماهانه و فصلی برگزار شده و هدف اصلی آن ایجاد فضای مشترک برای گفت‌وگو میان حوزه‌های مختلف بوده است.
او افزود: در این مدت، نشست‌های تخصصی و برنامه‌های آموزشی متعددی برگزار و محتواهای تخصصی در اختیار گروه‌های مختلف قرار گرفته است. همچنین آموزش‌های تخصصی به محتوایی قابل استفاده برای دستگاه‌های مختلف تبدیل شده تا دانش تخصصی بتواند در میدان عمل مورد استفاده قرار گیرد.
توکلی تأکید کرد: ما نیازمند شبکه هستیم، نه مجموعه‌ای از جزایر. این قرارگاه توانسته بخشی از این شبکه را شکل دهد.
او با اشاره به محدودیت منابع مالی گفت: بخش قابل توجهی از فعالیت‌های یک سال گذشته با استفاده از ظرفیت‌ها و منابع دانشگاه و بدون حمایت مالی سازمان‌های بیرونی انجام شده است. ما به حمایت دستگاه‌ها نیاز داریم و مسیر پیشگیری از خودکشی بدون حمایت نهادهای مختلف محقق نخواهد شد. در یک سال اخیر نشان دادیم که ظرفیت موجود می‌تواند فعالیت کند، بدون اینکه همه امکانات از ابتدا آماده باشد. قدم اول را برداشته‌ایم و این مسیر به تدریج توسعه پیدا می‌کند.
ققنوس؛ دسترسی مردم به دانش و حمایت
توکلی درباره پلتفرم ققنوس هم بیان کرد: این پلتفرم قرار است ظرفیت بیشتری را در حوزه منابع و آموزش ایجاد کند و اطلاعات معتبر و قابل فهم درباره خودکشی و نحوه حمایت از افراد در معرض خطر را در اختیار مردم قرار دهد. منابع علمی، راهنماهای بالینی، پروتکل‌های درمانی، مقالات و تجربه‌های برنامه‌های پیشگیری نیز در اختیار متخصصان قرار گرفته است تا دانش تخصصی پیشگیری از خودکشی در اختیار جامعه علمی قرار گیرد.
او افزود: «ردی که نگران خودکشی یکی از اطرافیان خود است نیز باید بتواند از این پلتفرم کمک بگیرد. مدیر و سیاستگذار هم باید بتواند از شواهد برای تصمیم‌گیری استفاده کند. اقدامات این چنینی زمانی ارزشمند است که به برنامه تبدیل شود و آن برنامه بتواند در زندگی مردم تغییر ایجاد کند. اگر آموزش اثر خوبی نداشته باشد، در میدان عمل اتفاق خوبی محقق نخواهد شد.
پیشگیری فقط جلوگیری از مرگ نیست
رئیس دانشگاه علوم پزشکی ایران همچنین با اشاره به آثار گسترده خودکشی بر خانواده و جامعه بیان کرد: پیشگیری از خودکشی فقط جلوگیری از مرگ نیست. وقتی یک نفر به این دلیل جان خود را از دست می‌دهد، دوستان، خانواده و جامعه نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرند. باید تمام مسیر را در کنار این افراد باشیم؛ از پیشگیری و شناسایی خطر گرفته تا حمایت و درمان.
توکلی همچنین با اشاره به فعالیت کمیته سلامت روان دانشگاه گفت: این کمیته به شکل فعال در حال فعالیت است و در حوزه دانشجویان نیز بررسی‌ها و شناسایی افراد در معرض خطر انجام می‌شود. در حوزه درون دانشگاه نیز اقدامات خوبی انجام شده و در دو سال اخیر موردی از خودکشی منجر به مرگ نداشته‌ایم.
حمایت از جامعه علمی پیشگیری از خودکشی
رئیس دانشگاه علوم پزشکی تهران در بخش دیگری از استقرار انجمن علمی پیشگیری از خودکشی در این دانشگاه خبر داد و گفت: این انجمن به عنوان یک نهاد علمی مستقل، از استقلال حرفه‌ای و علمی برخوردار است.
به گفته توکلی، ایجاد چنین ساختارهایی می‌تواند به تقویت دانش تخصصی، توسعه پژوهش‌های کاربردی و ایجاد ارتباط مؤثرتر میان دانشگاه، سیاستگذاران و دستگاه‌های اجرایی کمک کند؛ ارتباطی که برای تبدیل دانش پیشگیری از خودکشی به مداخلات عملی و مؤثر در جامعه ضروری است.
فشار کاری و ترس از کمک خواستن؛ چالش سلامت روان دانشجویان پزشکی
مسعود حبیبی، معاون فرهنگی و دانشجویی وزیر بهداشت هم با اشاره به عوامل مؤثر بر خودکشی در میان دانشجویان و دستیاران پزشکی گفت: در مجموعه دانشجویان و دستیاران پزشکی عوامل مختلفی وجود دارد؛ از جمله فشار کاری زیاد، خستگی و بی‌خوابی ناشی از شیفت‌های متعدد. در حوزه دستیاری نیز سلسله‌مراتب وجود دارد و گاهی استاد مربوطه بر اساس تشخیص خود اقدام می‌کند.
او با اشاره به ترس از کمک خواستن و انگ دریافت خدمات روان‌شناختی در میان دانشجویان پزشکی افزود: کار کادر درمان سنگین است و تصمیم‌گیری برای روند درمان بیماران نیز دشوار است. اگر اتفاقی رخ دهد و بیماری فوت کند، می‌تواند مشکلات روانی برای دانشجو ایجاد کند. در کنار این عوامل، مشکلات عاطفی و اقتصادی نیز از جمله علل بروز خودکشی در میان دانشجویان هستند.
حبیبی همچنین مقایسه شدن دانشجویان با یکدیگر و ناامیدی از آینده شغلی را از دیگر عوامل مؤثر بر بروز اختلالات روانی و افکار خودکشی دانست و گفت: «باید شما متخصصان و صاحب‌نظران ما را در این زمینه کمک و یاری کنید.»
حمایت‌های رفاهی و صنفی از دستیاران
معاون فرهنگی و دانشجویی وزیر بهداشت با اشاره به برنامه‌های این وزارتخانه برای بهبود شرایط رفاهی دانشجویان و دستیاران گفت: در حوزه برنامه‌های معیشتی دستیاران اقداماتی انجام شده و مسائل صنفی، حقوقی و آموزشی آنها نیز مورد توجه و پیگیری قرار گرفته است.
او افزود: ظرفیتی ایجاد کرده‌ایم که وقتی دستیاران فارغ‌التحصیل می‌شوند، ۶۰ درصد کارانه آنها در همان ابتدای شروع کار پرداخت شود تا با مشکلات مالی کمتری مواجه باشند.
حبیبی همچنین از ایجاد خط مستقیم ارتباطی با معاونت آموزشی برای رسیدگی به مشکلات دستیاران پزشکی خبر داد و گفت سقف کاری آنها نیز ۹۰ ساعت در هفته تعیین شده است.
به گفته او، برای کاهش فشار کاری دانشجویان پزشکی، کشیک‌های مستمر رزیدنت‌ها و دستیاران نیز حذف شده است.
غربالگری دانشجویان برای شناسایی افراد در معرض خطر
معاون فرهنگی و دانشجویی وزیر بهداشت با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای شناسایی زودهنگام اختلالات روانی در دانشجویان گفت: «در مراکز مشاوره دانشگاه‌ها، غربالگری دانشجویان ورودی الزامی شده تا اختلالات روانی آنها شناسایی، پیگیری و درمان شود.»
او افزود: «کسانی که دچار اختلال روانی هستند، افکار خودکشی دارند، در خانواده‌شان سابقه خودکشی وجود داشته یا با افت تحصیلی مواجه شده‌اند، توسط ۱۱۷ تیم در سراسر کشور رصد و پیگیری می‌شوند.»
حبیبی با اشاره به اجرای طرح پایش روان دانشجویان علوم پزشکی نیز گفت: «۵۵ درصد کاهش در اقدام به خودکشی در دانشجویان داشته‌ایم و ۲۷ درصد بیشتر وارد روند درمان اختلالات روانی شده‌اند.»
حبیبی از تدوین برنامه آموزش مهارت‌های زندگی برای دانشجویان علوم پزشکی خبر داد و گفت ۱۱ کتاب در این زمینه نیز در دست تدوین و گردآوری است.
او در پایان با تأکید بر اهمیت حضور دانشجویان در فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی و تفریحی گفت: «هرچقدر دانشجو در فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی و تفریحی شرکت داشته باشد، افکار خودکشی در او کمتر است.» به گفته او، وزارت بهداشت نیز در همین زمینه برنامه‌هایی را در حال اجرا دارد.
نظر شما