همشهری آنلاین -یکتا فراهانی: چرا گاهی چند دقیقه قبل از زنگ ساعت بیدار میشویم؟ چرا شبها در ساعت مشخصی احساس خوابآلودگی میکنیم؟ پاسخ این پرسشها در یک سیستم پیچیده زمانسنجی در مغز انسان پنهان شده است؛ سیستمی که دانشمندان هنوز در حال کشف جزئیات آن هستند.
اسرار اساسیترین نیاز بدن
خواب یکی از اساسیترین نیازهای بدن انسان است، اما برخلاف تصور بسیاری، مغز در زمان خواب خاموش نمیشود. در طول شب، شبکهای پیچیده از سلولهای عصبی، هورمونها و پیامهای شیمیایی فعال است تا بدن را برای استراحت، ترمیم و سپس بیدارشدن آماده کند.
دانشمندان سالهاست تلاش میکنند بفهمند مغز چگونه زمان مناسب برای خوابیدن و بیدارشدن را تشخیص میدهد. تحقیقات جدید نشان میدهد این فرآیند به مجموعهای از تغییرات دقیق در سلولهای مغزی وابسته است که مانند یک ساعت داخلی عمل میکنند.
بیشتر بخوانیم:
ساعت زیستی؛ زمانسنج پنهان بدن
بدن انسان دارای یک ساعت داخلی ۲۴ ساعته است که به آن ریتم شبانهروزی گفته میشود. این ساعت بسیاری از فرآیندهای بدن از جمله خواب، دمای بدن، فشارخون و ترشح هورمونها را تنظیم میکند.
مرکز اصلی این ساعت در بخشی کوچک از مغز قرار دارد که اطلاعات مربوط به نور محیط را دریافت میکند. به همین دلیل، نور صبح میتواند به مغز پیام دهد که زمان آغاز فعالیت روزانه فرارسیده است.
چرا خواب ما با تغییر ساعت به هم میریزد؟
وقتی افراد به مناطق زمانی مختلف سفر میکنند یا برنامه خوابشان به طور ناگهانی تغییر میکند، ساعت داخلی بدن با محیط جدید هماهنگ نیست. نتیجه آن همان حالتی است که بسیاری پس از سفرهای طولانی تجربه میکنند: خستگی، بیخوابی یا خوابآلودگی در زمان نامناسب.
دانشمندان معتقدند شناخت دقیقتر سازوکار ساعت زیستی میتواند به روشهای بهتر برای تنظیم خواب کمک کند.
مغز چگونه زمان بیدارشدن را پیشبینی میکند؟
یکی از جالبترین ویژگیهای ساعت زیستی این است که مغز فقط به زنگ ساعت یا عوامل بیرونی وابسته نیست. اگر فرد هر روز در زمان مشخصی بیدار شود، بدن بهتدریج این الگو را یاد میگیرد.
تغییرات فعالیت سلولهای عصبی و مواد شیمیایی مغز به بدن کمک میکند برای زمان بیداری آماده شود؛ به همین دلیل بعضی افراد حتی بدون هشدار تلفن همراه، تقریباً در ساعت مشخصی از خواب بیدار میشوند. 
امید تازه برای درمان اختلالات خواب
اختلال خواب فقط باعث خستگی روزانه نمیشود؛ کمبود خواب و بینظمی ساعت زیستی میتواند با مشکلاتی مانند کاهش تمرکز، اختلال حافظه و افزایش خطر برخی بیماریها مرتبط باشد.
پژوهشگران امیدوارند با شناخت دقیقتر مدارهای مغزی و پیامرسانهای شیمیایی مرتبط با خواب، درمانهای مؤثرتری برای بیخوابی و اختلالات ساعت زیستی طراحی شود.
خواب؛ هنوز یکی از بزرگترین اسرار مغز
باوجود پیشرفتهای علمی، خواب همچنان یکی از پیچیدهترین عملکردهای مغز انسان است. هر کشف تازه درباره ساعت زیستی نشان میدهد حتی کاری ساده مانند خوابیدن و بیدارشدن، نتیجه هماهنگی میلیونها سلول در بدن است.
شاید در آینده دانشمندان بتوانند ساعت خواب هر فرد را دقیقتر تنظیم کنند؛ اما فعلاً یک نکته روشن است: مغز ما یک زمانسنج شگفتانگیز درون خود دارد که هنوز همه رازهایش آشکار نشده است.
نظر شما