به گزارش همشهری آنلاین، یک کارشناس حوزه انرژی و محقق تاریخ نفت در گفت و گو با همشهری آنلاین میگوید: «تاریخ کشف و بهرهبرداری از نفت در ایران به قرن اخیر محدود نمیشود. مردمان فلات ایران از دوران باستان از چشمههای طبیعی نفت برای مصارف مختلف بهره میبردند.»
رضا وثوقی با بیان اینکه در گذشته، نفت بیشتر به صورت طبیعی از زمین خارج میشد و کاربرد آن عمدتا در مصارف محلی از جمله قیراندود کردن و عایقسازی قایقها، بلمها و شناورهای رودخانهای به ویژه در مناطق خوزستان و حوزه رودخانه کارون بود، میافزاید: «در برخی موارد از نفت در طب سنتی استفاده میشد.»
او با بیان اینکه پیش از کشف نفت به شیوه صنعتی، بهرهبرداری از نفت در ایران محدود به همین چشمههای طبیعی بود، توضیح میدهد: «هیچ عملیات حفاری گستردهای برای استخراج از اعماق زمین انجام نمیشد. در برخی مناطق مانند اطراف شوشتر نیز خانوادههایی امتیاز بهرهبرداری از چشمههای طبیعی نفت و موم طبیعی را در اختیار داشتند.»
وثوقی با اشاره به تفاوت میان استفاده سنتی از نفت و آغاز صنعت مدرن نفت میگوید: «آنچه امروز از کشف نفت در مسجدسلیمان یاد میشود، مربوط به استخراج صنعتی و مدرن نفت از طریق حفاری است؛ موضوعی که از سال ۱۲۸۷ شمسی وارد مرحله جدیدی شد.»
پدر و پسرانی که پیش از دارسی نفت استخراج کردند
این محقق تاریخ نفت توضیح میدهد: «نخستین تلاشهای جدی برای کشف نفت در ایران حتی پیش از ویلیام ناکس دارسی و حفاری مسجدسلیمان آغاز شده بود. حدود دهه ۱۸۷۰ میلادی، یک تاجر هلندی به نام هوتسن و پسرانش که در بوشهر تجارتخانه داشتند، با توجه به وجود چشمههای نفتی طبیعی در منطقه دالکی، اقدام به حفاری کردند. آنها دو حلقه چاه حفر کردند و هرچند به نفت رسیدند، اما حجم و فشار نفت به اندازهای نبود که استخراج اقتصادی داشته باشند و در نهایت پروژه متوقف شد. پس از آن، تیم دارسی به سرپرستی جورج رینولدز، کار حفاری و اکتشاف را از مناطق غربی ایران آغاز کرد. نخستین تلاشها در منطقه چیاسرخ یا شاهسرخ در حوالی مرزهای غربی ایران و عثمانی انجام شد. اگرچه در این منطقه نیز به نفت رسیدند، اما حجم مخزن و شرایط منطقه باعث شد پروژه ادامه پیدا نکند.»
وثوقی ادامه میدهد: «پس از شکست در شاه سرخ و برخی مناطق اطراف رامهرمز بر اساس مطالعات زمینشناسی و گزارشهای میدانی، محل جدیدی در شمال خوزستان و منطقهای که بعدها مسجدسلیمان نام گرفت، برای حفاری انتخاب شد. سرانجام در ۵ خرداد ۱۲۸۷ شمسی، حفاری در دره نفتون مسجدسلیمان به نتیجه رسید و نفت با فشار زیاد همراه با گاز از زمین فوران کرد.»
این کارشناس انرژی تاکید میکند: «مسجدسلیمان نخستین محل استخراج نفت در جهان نبود، زیرا پیش از آن در آمریکا، باکو و برمه نفت به صورت صنعتی تولید میشد، اما این منطقه نخستین محل کشف نفت با توجیه اقتصادی در مقیاس صنعتی در خاورمیانه بود.»
او ادامه می دهد: «حدود ۲۵ سال پس از ایران، عربستان به نفت رسید و پس از آن عراق و کویت وارد چرخه استخراج صنعتی نفت شدند. از این رو، ایران پیشگام صنعت نفت مدرن در منطقه به شمار میرود.»
مسجدسلیمان چطور شکل گرفت؟
بدین ترتیب، شکل گیری صنعت نفت به تولد شهرهای جدید نیز منجر شد. مسجدسلیمان نخستین «شرکتشهر» در خاورمیانه بود. این شهر با محوریت فعالیت یک شرکت نفتی شکل گرفت و توسعه یافت. این محقق تاریخ نفت عنوان میکند: «با کشف نفت، مناطق بکر اطراف مسجدسلیمان به تدریج به مراکز صنعتی و کارگری تبدیل شد. نیروهای بومی بختیاری در تامین امنیت خطوط لوله، نگهبانی، حمل و نقل و خدمات پشتیبانی نقش مهمی داشتند و به مرور کارگران و نیروهایی از مناطق مختلف ایران به این منطقه مهاجرت کردند. در کمتر از دو دهه، مسجدسلیمان به محیطی چند فرهنگی تبدیل شد که در آن کارگران و نیروهایی از نقاط مختلف ایران از جمله منطقه آذربایجان، خراسان، اصفهان، یزد و دیگر مناطق حضور داشتند.»
وثوقی اضافه میکند: «هرچند مسجدسلیمان نقطه آغاز رسمی صنعت نفت مدرن در ایران و خاورمیانه است، اما تاریخ نفت ایران به مراتب قدیمیتر از آن است و باید تلاشهای پیشین و پیشینه تاریخی بهرهبرداری از نفت در فلات ایران نیز در روایت تاریخ نفت کشور مورد توجه قرار گیرد.»
نظر شما