به گزارش همشهری آنلاین، سال گذشته بود که دره خرمآباد بهعنوان بیستونهمین اثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد؛ درهای که با غارهایش بیش از ۶۳ هزار سال پیش پناهگاه انسان نئاندرتال و سپس انسانهای هوشمند بوده است. ۶۳ هزار سال! آنقدر عدد بزرگی است که حتی ۷ تا ۱۰ هزار سال یکجانشینی انسان در مقابلش بسیار حقیر میآید چه برسد به ۲۵۰۰ سال قدمت ورود بومیان به آمریکای شمالی. اما چه میشود که داشتههای تاریخی ایران با چند ده هزار سال تاریخچه سکونت، ۷ هزار سال سابقه تمدنی و حدود ۳ هزار سال تاریخ سیاسی آماج حملههای کشوری قرار میگیرد که کل تاریخ سیاسیاش شاید به ۳۰۰ سال برسد؟ آن هم در شرایطی که بر اساس کنوانسیون ۱۹۷۲ حفاظت از میراثفرهنگی و طبیعی جهان و همچنین اصول حقوق بینالملل بشردوستانه، بهویژه مقررات مرتبط با حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه، هرگونه تهدید یا آسیب به میراثفرهنگی و محوطههای تاریخی، نقض آشکار تعهدات بینالمللی محسوب میشود.
تلویزیون اینترنتی روزنامه همشهری در روزهای آتشبس میزبان مدیرکل ثبت حریم آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی بود. علیرضا ایزدی در این برنامه درباره جزئیات آسیب به بناهای تاریخی، میزان خسارتها و اقدامات صورت گرفته صحبت کرد و از پایبند نبودن دشمن آمریکایی-صهیونی به پروتکلها و قوانین بینالمللی در حوزه حراست و حفاظت از میراث فرهنگی و بناهای تاریخی گفت.
خسارت به ۶ اثر جهانی و ۷ بافت تاریخی
مدیرکل ثبت حریم آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی با بیان اینکه در جنگ تحمیلی سوم، ۱۴۰ بنای تاریخی در ۲۱ استان آسیب دید، گفت: از این تعداد حدود ۵-۶ اثر مانند منزل شهید اشرفی اصفهانی در کرمانشاه به طور کامل تخریب شده است. در تعدادی از بناها هم شدت تخریب به حدی است که ناچار به نوسازی و بهسازی خواهیم شد.
علیرضا ایزدی همچنین با بیان اینکه ۶ اثر جهانی ایران هم در جریان جنگ آسیب دیده است به تخریب و آسیب در کاخ گلستان، میدان نقشجهان، مسجد جامع اصفهان، دره خرمآباد، مجموعه راهآهن سراسری ایران و مجموعه کاخ تاریخی چهلستون (باغ این مجموعه یکی از ۹ باغ ایرانی در فهرست جهانی است) اشاره کرد.
به گفته او، ۷ بافت تاریخی هم در این حملهها دچار صدمه و آسیب و مجموع خسارت میراث فرهنگی و بناهای تاریخی تا کنون ۷.۵ همت اعلام شده است. ایزدی توضیح داد: این عدد پیش از شروع مرمت است و قطعا در جریان مرمت افزایش خواهد داشت.
مدیرکل ثبت حریم آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی افزود: تاکید بر خسارت و آسیب آثار جهانی به معنای این نیست که آثار جهانی ارزش بیشتری دارند، اما باید به این موضوع توجه داشته باشیم که به دلیل نگاههای سیاسی بسیاری از ارگانهای بینالمللی، فقط میتوانیم سالانه یک اثر را در فهرست جهانی مصوب کنیم و تا الان علیرغم غنای بسیار ارزشمند تاریخی، تمدنی و فرهنگی ایران ۲۹ اثر از کشورمان ثبت جهانی شده است.
او همچنین با بیان اینکه ۷ بافت تاریخی در این حملهها دچار صدمه و آسیب شده است، میزان خسارت ۷.۵ همتی اعلام شده در حوزه میراث فرهنگی را تا امروز دانست و گفت: طبیعتا آمار خسارت به بناهای تاریخی با توجه به گستردگی بافتها هر روز افزایش مییابد. بناهای ما به واسطه سبک معماری، خشتی هستند و استحکامشان در اثر لرزش دچار مشکل میشود. آنچه وزیر درباره برآورد مالی ۷.۵ همتی مطرح کردند تا کنون است که هنوز مرمت شروع نشده. چه بسا یک بنای تاریخی در اثر لرزش دچار مشکل سازهای شده باشد که قطعا برآورد ما درباره خسارت این بنا در جریان مرمت افزایش خواهد یافت.
خسارت جنگ در بخش ناملموس چقدر بود؟
مدیرکل ثبت حریم آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی در بخش دیگری از صحبتهای خود به آسیبهای جنگ به بخش ناملموس هم اشاره کرد و گفت: در مجموعه سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد دو نوع اثر به ثبت میرسد که در گستره ملی هم بر همین اساس اقدام میکنیم؛ کنوانسیون ۱۹۷۲ که در آن میراث جهانی فرهنگی و طبیعی ملموس به ثبت میرسد و کنوانسیون ۲۰۰۳ حراست از میراث فرهنگی ناملموس که آثار غیرمادی را به ثبت میرساند. امروز ما درباره ایران صحبت میکنیم که هر فردی با اندک دانشی اذعان میکند تاریخ بشر هم در حوزه ملموس و هم ناملموس مدیون آن است.
علیرضا ایزدی افزود: در چهارگوشه این خاک مقدس، بیش از ۱ میلیون اثر شامل بنا، محوطه، تپه و ... چون دره خرمآباد با ۶۳ هزار سال قدمت، آوج با ۱۰۰ هزار سال قدمت و نقاطی مثل تپه سیلک یا تیس در چابهار را داریم که موجب شده است ایران یکی از خاستگاههای ارزشمند تمدنی دنیا باشد. این پیشینه ارزشمند در حوزه ملموس گنجانده شده است و همه اینها موجب شده در حوزه آثار ملموس رتبه دهم و ناملموس رتبه چهارم را داشته باشیم. متاسفانه در جنگ تحمیلی سوم شاهد یکی از بدترین نوع تهاجم فرهنگی بودیم که موجب شد در نهایت ۱۴۰ اثر تاریخی در ۲۱ استان مورد آسیب قرار گیرند و تخریب شوند. اما این، همه آسیب نیست و بخشی از آنچه امروز در جریان جنگ تحمیلی سوم آسیب دیده، میراث ناملموس ماست.
او ادامه داد: سال گذشته مهارت آینهکاری ایرانی را در فهرست جهانی ثبت کردیم و پیش از آن هم، فرهنگ افطاری در ماه رمضان و همچنین نوروز ایرانی در گستره ۱۳ کشور به ثبت رسیده بود که همه این میراث ناملموس در بمبارانهای اخیر دچار خدشه شدند.
از سوی دیگر، هرچند بناهای تاریخی آسیبدیده، مادی هستند، اما ما معتقدیم روح حاکم بر این ابنیه به آنها معنا میبخشد. شما مسجد امام اصفهان را بدون روح حاکم بر آن نمیتوانید تصور کنید یا نوروز را بدون در کنار هم بودن یا افطار را بدون برپا شدن سفره افطار در صحن امام رضا (ع) زیرا افطار در فرهنگ ایرانی و شیعه با در کنار هم بودن معنا مییابد. در کنار همه این موارد، دانش لنجسازی ما هم ثبت جهانی شده است و در این ایام بیش از ۶۰ لنج را در این حملهها از دست دادیم؛ هنری ارزشمند که ریشه در فرهنگ، تاریخ، تمدن و هنر دریانوردی ایران داشته است. همچنین وقتی درباره کاخ گلستان صحبت میکنیم، فقط آسیب به بنا قابل لمس است، اما مهمتر از آن آینهکاری، نقاشی روی شیشه، نقاشی روی دیوار، سنگتراشی، گره چینی و ارسیهای کاخ هم آسیب دید.
مدیرکل ثبت حریم آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی تصریح کرد: در بسیاری از بناهای تاریخی ما اتفاقات تلخی افتاده است که شاید از نظر مالی با همت رئیس جهوری و پیگیری وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی جبران شود، اما آسیب معنوی قابل جبران نیست. آینههایی را در کاخ گلستان از دست دادیم که بیش از ۱۲۰ سال از عمرشان گذشته و دیگر قابل تجدید نیستند. آینههای تولید امروز را در کاخ نصب میکنیم و قصه ناملموس آن نادیده گرفته میشود و چارهای هم نیست.
او تاکید کرد: فقط میتوانم بگویم توحش میتواند این شرایط را رقم بزند که کسی به خودش اجازه دهد به فرهنگ جهانی ایران توهین کند. آنچه ایران در فهرست جهانی ثبت کرده یک هدیه به جامعه جهانی است به این معنا که هرچند این آثار در جغرافیای ایران است اما به جهان عرضه شده تا از این زیبایی لذت ببرند و کسی که قدر این زیبایی را نداند چیزی جز توحش نیست.
شکایت در دیوان لاهه، در انتظار ارزیابها
از روز نخست به صورت مکرر با دو کنوانسیون مونیخ که حفاظت و حراست از آثار ملموس و ناملموس در مفادشان ذکر شده، ایکوم (شورای بینالمللی موزهها)، ایکوموس (شورای بینالمللی ابنیه و محوطهها)، آیسسکو (سازمان جهانی اسلامی برای آموزش و پرورش، علوم و فرهنگ) و آچا (اتحادیه میراثفرهنگی آسیا) در اعتراض به تعرض و تجاوز دشمن آمریکایی-صهیونی به آثار تاریخی نامهنگاری شده است. این، نکتهای است که مدیرکل ثبت حریم آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی اشاره کرد و گفت: در کنار اینها، قانون ۱۹۵۲ دیوان لاهه را هم داریم که مشخصا و صراحتا اعلام میکند آثار تاریخی باید مشخص و حفاظت شوند و کشورهای متخاصم هم باید بدانند نباید به آنها تعرض کنند. از طریق مجموعه معاونت ریاست جمهوری پیگیر دیوان لاهه هستیم که شکایت را مطرح کنیم.
علیرضا ایزدی افزود: در روزهای نخست «لازار آسومو» رئیس مرکز میراث جهانی یونسکو و دیگر همکاران ما در حوزه بینالمللی حمله به میراث فرهنگی ایران را محکوم کردند و امیدوار هستیم برای حفظ شان خودشان هم که شده واکنششان به همین محکوم کردن محدود نشود و به زودی گروههای ارزیاب وارد کشور شوند و حقانیت ایران را در مجامع بینالمللی به اثبات برسانند که این اثبات در واقع، دفاع از هویت بشر است. این نهادها، اگر آثاری را در فهرست جهانی ثبت میکنند باید برای رای و نظر خودشان احترام قائل باشند و بتوانند با محکومیت و تامین اعتبار مرمت و بازسازی به نوعی از هویت بشری دفاع و این امانتها را به بهترین شکل برای نسل آینده حفظ کنند.
او در پاسخ به سوالی مبنی بر اینکه بالاخره ارزیابهای یونسکو برای بررسی ابعاد جنگ در میراث فرهنگی کشورمان به ایران میآیند یاخیر، توضیح داد: به نظر میرسد با توجه به مکاتبههایی که داشتیم و پروندههایی که ارسال کردیم، بله، بعد از اینکه ارزیابها خیالشان راحت شود به ایران خواهند آمد.
مدیرکل ثبت حریم آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی درباره اینکه پروتکلهای بینالمللی میتواند بازدارنده باشد یا خیر هم تصریح کرد: پروتکلهای بینالمللی میتوانند بازدارنده باشند، اگر ارتباطات و بده بستان پشت پرده این بنیادهایی که نام فرهنگ را یدک میکشند، نباشد. وقتی قانونی مصوب میشود، لازمالاجراست. بیش از ۱۹۰ کشور درباره این قانون بحث میکنند و اگر برای تصمیم خودشان احترام قائل باشند قطعا باید قانونی که تصویب کردهاند را اجرا کنند، اما میبینید پشت پرده اتفاقاتی میافتد که نتیجهاش همین آسیب به بناهای تاریخی ایران است.
او تاکید کرد: در حافظه جهانی کاخ گلستان یک بنای خاص است. آیا یونسکو آسیب به این بنا را نمیبیند؟ قطعا میبیند، اما چه چیزی باعث میشود آن را نادیده بگیرد؟ نگاه سیاسی و فشارهای برگرفته از منابع مالی.
مدیرکل ثبت حریم آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی همچنین به نصب پرچم سفید رنگ با نماد آبی یا همان سپر آبی در همه بناهای تاریخی به همت ادارههای کل استانی اشاره کرد و گفت: با این همه متاسفانه دیدیم که چه اتفاقی افتاد و حتی در تصاویر آرامگاه باباطاهر میبینید که با وجود نصب پرچم، حمله صورت گرفت و سازه آرامگاه آسیب دید. سپر آبی یک مجموعه سازمانیافته قانونی نیست، بلکه یک تصمیم برای حفاظت و حراست از آثار تاریخی و میراث فرهنگی بود. اما نه به عنوان یک مقام دولتی بلکه به عنوان یک کارشناس این واقعیت تلخ را مطرح میکنم که نه تنها سپر آبی که حتی دو کنوانسیون ذکر شده با وجود اینکه ضابطهمندتر هستند و حتی رژیم صهیونی عضوشان است هم نتوانستند موثر باشند.
علیرضا ایزدی درباره موضوعات مطرح شده چون عضو نبودن ایران در نهاد سپر آبی توضیح داد: مجموعه سپر آبی توافقی است بین کشورها. اینکه عضو هستیم یا نیستیم مهم نیست. ما به عنوان یکی از اعضای یونسکو، ایکوم و ایکوموس به تبع در تصمیم و پیمان سپر آبی هم هستیم و به هیچ وجه نمیتوان ادعا کرد که چون عضو سپر آبی نیستیم این آسیبها وارد شد. در واقع دشمن، با علم و آگاهی و از قصد این حملهها را انجام داد. چه چیزی تلختر از اعتراف یکی از مشاوران ترامپ در توئیتر که گفته بود «بعد از این نقاط تاریخی را بزنید.». این واقعیت است که جنگ علاوه بر جنگ ارزشها، مسائل سیاسی و اجتماعی یک جنگ تمدنی بود. دشمن سالهاست با مسائل هویتی ما مشکل دارند. در کل گسترده جغرافیای مقدس فلسطین اشغالی یک اثر که بیانکننده هویت و معماری رژیم صهیونیستی باشد، پیدا نمیکنید چون هویتی ندارد. اما در جای جای بافتهای تاریخی ما که آسیب دیدند واقعیت فرهنگی و هویتی جامعه ایرانی مشهود است.
او با طرح این سوال که دشمن مگر ادعای نقطهزنی نداشت؟ اظهار کرد: اتفاقا دشمن دقیق نشانه رفت که خانه تاریخی و میراث فرهنگی را بزند چون دنبال این بود که نام و نشانی از تمدن و فرهنگ ایرانی و اسلامی نماند. غافل از اینکه اگر قرار بود فرهنگ و تمدن ما از بین برود در حمله مغول و اسکندر از بین رفته بود. حالا هم باید خطاب به دشمن بگوییم شما هم نمیتوانید و ریشه و هویت ما قابل حذف نیست.
او با تاکید بر اینکه در تاریخ و فرهنگ ایران ققنوس نقش بزرگی ایفا کرده است، اظهار کرد: این ققنوس ریشه در تاریخ فرهنگ و تمدن ایرانی- اسلامی ما دارد و قابل ذبح در مقابل هیچ کرکسی نیست.
دلیل واکنش متفاوت یونسکو در قبال ایران و لبنان
در روزهای گذشته مواردی چون واکنش متفاوت یونسکو در قبال ایران و لبنان مطرح شده بود. یونسکو هفته گذشته به ۳۹ بنای لبنان «حفاظت پیشرفته» اعطا کرد در حالی که ابتدا درباره ایران سکوت کرد و بعد هم فقط به انتشار بیانیه اکتفا کرد. مدیرکل ثبت حریم آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی درباره این که این مورد میتواند نتیجه از دست دادن حق رای ایران در این سازمان و عدم مشارکت فعال ایران در تصمیمگیریهای کلان باشد یا خیر توضیح داد: هرچند یونسکو یک بنیاد فرهنگی و آموزشی است، اما توجه داشته باشید بودجهاش را از کجا میگیرد؟ همین موضوع مشخص میکند چرا واکنش متفاوتی در قبال کشورها دارد. ترامپ در دوره اول ریاست جمهوریاش به این موضوع اشاره کرد که دیگر به یونسکو پول پرداخت نمیکند و از این نهاد خارج شد. همین پشتیبانیهای مالی گویای نوع رفتار یونسکو است. اما این را در نظر داشته باشید که ما هیچ وقت حق رای را از دست ندادیم. در واقع یونسکو یک ساز و کار خاص دارد که همه ساله کشورهای عضو رایگیری میکنند و طی آن، چند کشور به عنوان کاندید رای دادن انتخاب میشوند. اتفاقا ایران در صحنه یونسکو، ایکوموس، ایکوم و دو کنوانسیون نقش پررنگی دارد که اگر نداشت رتبه بالایی به دست نمیآورد.
علیرضا ایزدی همچنین درباره پرداخت حق عضویت ایران به یونسکو هم توضیح داد: حق عضویت یونسکو را تا سالهای ۱۳۹۹ -۱۴۰۰ پرداخت کردیم. بعد از آن دچار وقفه شد و باز مجدد یک بخش از بدهی را پرداخت کردیم. در حال حاضر بدهکار هستیم. این نه تنها در مورد ما بلکه درباره خیلی از کشورها صدق میکند. اتفاقا لبنان از ما بیشتر بدهکار است. اما به هر حال این وضعیت خوب نیست و پیگیری از سوی وزارتخانه در حال انجام است. با این حال باید تاکید کنم که ایران یکی از فعالترین کشورهای هر دو حوزه ملموس و ناملموس است و شاید بزرگترین پروندهها هم مربوط به ما باشد مانند پرونده کاروانسراهای ایرانی با ۵۴ اثر و پرونده نوروز در گستره ۱۳ کشور که نشان دهنده قدرت رایزنی و چانهزنی ما است. اما همانطور که گفتم مسائلی غیر از این موارد در واکنشها دخیل است.
آغاز مطالعات مرمت بناهای آسیب دیده؛ فرصت ۱ ماهه وزیر به استانها
کنوانسیون ۱۹۵۴ ژنو، برای حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ در ۲۲ آگوست ۱۹۵۴ پذیرفته شد؛ نخستین معاهده بینالمللی که بهطور ویژه بهحفاظت از میراث فرهنگی شامل ساختمانها، آثار باستانی، موزهها و ... در زمان جنگ یا عملیات مسلحانه میپردازد. بر اساس این کنوانسیون، هر کشور ملزم است از همه اموال فرهنگی موجود در قلمروی خود فهرستبرداری کند تا در زمان جنگ بتوان به سرعت آنها را شناسایی کرد. همچنین برای محافظت از اموال و بناها باید قوانینی از جمله جلوگیری از ایجاد مکانهای نظامی یا نصب تجهیزات نظامی در ساختمانهای حفاظت شده و حریمشان مگر در شرایط اضطراری مورد تاکید قرار گرفته است. موضوع همسایگی مکانهای نظامی و انتظاری با میراث فرهنگی در سالهای گذشته یکی از چالشها بوده است. با این حال، مدیرکل ثبت حریم آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی در تلویزیون اینترنتی همشهری توضیح داد: خروج پایگاههای نظامی و انتظامی از همسایگی بناهای تاریخی از سالها پیش در دستور کار است. در گذشته تجربه جابهجایی پادگان ۰۶ تهران با همت ارتش، تخلیه کاخ مروارید از سوی سپاه، تخلیه فلکالافلاک از سوی سپاه، تخلیه ریشهر بوشهر و ... را داشتیم و در حال حاضر هم پیگیر انتقال پادگان ارومیه هستیم که وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی اخیرا از آن بازدید کردند. این پادگان در دهه دوم ۱۳۰۰ ایجاد شده و مدتها کاربری نظامی داشته. باید توجه داشت که جابهجایی و انتقال این موارد یک بحث است و تعریف کاربری جدید هم یک بحث. در نمونه اخیر، استاندار آذربایجان غربی طرح خوبی را در حوزه مرمت، حفاظت بنا و تعریف کاربری موزهای، عالمالمنفعه و پذیرایی و اقامتی مطرح کردند. اما باید توجه داشت که به دلیل محدویتهای اعتباری و بودجهای این انتقال و جابهجایی هم حساس، هم زمانبر و هم پرهزینه است.
علیرضا ایزدی همچنین درباره مرمت بناهای آسیب دیده توضیح داد: مرمت یک کار کاملا تخصصی و زمانبر است. ابتدا ما باید طرح مرمتی برای بناهایمان آماده کنیم که نیازمند مطالعه در موضوع سازه و بعد سایر موضوعات و بعد نماست. مطالعات به طور جدی شروع شده است. بخشی از کارهای حفاظتی را انجام دادیم و بخشی هم در حال انجام است.
او افزود: با توجه به دستور وزیر شورای فنی استانهای درگیر تشکیل و بازه ۱ ماهه برای این ۲۱ استان تعریف شده است تا طرحهای مطالعاتی در این شوراها بررسی و تصویب شود. مهلت این طرحها نیمه اردیبهشت است و بعد از آن این طرحها در شورای فنی کشور بررسی و طرحها ابلاغ میشود تا بعد از ابلاغ و تامین اعتبار کار مرمت آغاز شود.
ایزدی تاکید کرد در حوزه مرمتی تاکید داریم بخشی از آثار توحش برای نسلهای آینده به یادگار بماند و منتقل شود.
مدیرکل ثبت حریم آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی با بیان اینکه وزارت میرث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی از همان ایام جنگ یک روز در قبال تعرض دشمن به میراث فرهنگی و بناهای تاریخی کوتاهی نکرد، به وظیفه خود عمل کرد و از این پس هم چنین خواهد بود، ادامه داد: این قول را به مردم ایران میدهیم که ققنوسوار ادامه میدهیم، هویت زندهمان را بهتر از گذشته حفظ خواهیم کرد و با ساخت و مرمت هر آنچه آسیب دید، تصویر بهتری از ایران آباد در ذهن جهان ثبت و حک خواهیم کرد.
حس و حال تلخ اولین بازدید از آثار تخریبشده
مدیرکل ثبت حریم آثار و حفظ و احیاء میراث معنوی و طبیعی در بخش پایانی برنامه تلویزیون اینترنتی «سرزمین من» از حس و حال خود بعد از اولین بازدید از میراث فرهنگی آسیبدیده هم صحبت کرد. علیرضا ایزدی گفت: همه چیز خیلی تلخ بود. هر یک از این آثار، ریشهها و اصالتهای فرهنگی تمدنی کشور ما هستند. وقتی یکی به ناجوانمردی میخواهد ریشه و اصالت شما را از بین ببرد چه حسی پیدا میکنید؟ حس من همین بود. وقتی وارد کاخ گلستان میشوید، میتوانید یک ایران را با همه هنرش ببینید؛ ایرانی که برای دنیا نقشی از صلح و شادی و دوستی به ارمغان آورده است. در این کاخ نقاشیهای ارزشمند، گرهچینی، ارسی، هنر آینهکاری، سنگبری و آب و نقش آب در فرهنگمان، پردههای زیبا، شمعدانی و ... همه یعنی ایران که با خون دل و خون جگر اساتیدی که ایرانی بودنمان را مدیونشان هستیم، ساخته شده است. همین الان که تکنولوژی پیشرفت کرده است چقدر زمان باید صرف شود تا یکی از پنجدریهای کاخ گلستان با شیشههای رنگی ساخته شود؟ ببینید در گذشته هنرمندان ما چقدر زحمت کشیدند که به ایران معنا و هویت دهند تا امروز ما افتخار کنیم که ۷ هزار سال تاریخ داریم. وقتی به این ریشه تعرض میشود، وقتی یکی میخواهد روی بودن شما خط باطل بکشد با این که میدانید خودش ریشه ندارد، وقتی یک بی ریشه به ریشه شما تعرض میکند خیلی دردآورد است. من همیشه میگویم و حتما همه به یاد دارند که بنُاهای قدیم ما برای اینکه گچکاری کنند و آجر روی آجر بگذارند وضو میگرفتند و میتوان گفت که این بناها حاصل معامله این خداپرستان شاید بیسواد با خداست که انسان بودند و هنرشان را به یادگار گذاشتند برای بشر که بفهمد. اما در عصر جاهلیت نوین خیلیها چنین چیزی را متوجه نمیشوند.
نظر شما