آدم مورد علاقه پشه ها!

همشهری آنلاین - فاطمه عباسی: اگرچه علم از مدت‌ها پیش می‌دانست که عواملی چون حرارت بدن، دی‌اکسید کربن و بوی پوست، پشه‌ها را به سمت ما می‌کشد، اما معمای اصلی اینجاست: بوی بدن انسان ترکیبی پیچیده از بیش از ۱۰۰۰ ترکیب آلی فرار و میکروبیوم‌های پوستی است. همین پیچیدگی، کشف اینکه دقیقاً چه بویی پشه را جذب می‌کند، دشوار کرده بود.
آزمایشگاه بویایی؛ تلاقی انسان و حشره

اخیراً تیمی از پژوهشگران به سرپرستی متیو دِجنارو، مطالعه‌ای (که البته هنوز در مرحله پیش‌چاپ است و داوری همتایان را نگذرانده) انجام داده‌اند تا ترجیحات بویایی پشه‌ها را بررسی کنند. در این تحقیق، ۱۱۹ شرکت‌کننده انسانی بازوی خود را درون دستگاهی به نام «یونی‌پورت اولفکتومتر» قرار دادند تا مشخص شود بوی بدن آن‌ها چه تعداد از پشه‌های رها شده را به خود جذب می‌کند.
نوآوری این تحقیق در این بود که برای اولین بار، جذابیت انسان‌های مختلف برای چندین گونه متفاوت از پشه‌ها به‌طور همزمان مقایسه شد.

رفتارشناسی ۳ متهم ردیف اول
این تحقیق روی ۳ گونه از خطرناک‌ترین پشه‌های جهان متمرکز بود و نتایج شگفت‌انگیزی درباره سلیقه متفاوت آن‌ها به دست داد:

• آئدس آئجیپتی: این پشه که ناقل اصلی زیکا، دنگی و چیکونگونیا است، رکورددار جذب به انسان بود (به‌طور میانگین ۸۹% از پشه‌های رها شده در دستگاه به سمت بوی انسان رفتند). ویژگی جالب این گونه، علاقه معنادار آن به مردان نسبت به زنان بود. همچنین، این پشه به افرادی جذب می‌شد که روی پوستشان ترکیبات «کتون‌ها» وجود نداشت.
• آئدس آلبوپیکتوس: این گونه نیز ناقل همان بیماری‌های گونه قبلی است، اما سلیقه کاملاً برعکسی دارد! این پشه به شدت جذب پوست‌هایی می‌شود که دارای ترکیبات «کتون» هستند.
• کولکس کوئینکوئفاسیاتوس: این پشه که ناقل ویروس «نیل غربی» است، مانند گونه اول، فراری از کتون‌هاست. نکته جالب اینجاست که افرادی که برای این گونه بسیار جذاب بودند، عموماً هیچ جذابیتی برای گونه‌های آئدس نداشتند.

دو نگاه کاملاً متفاوت به یک یافته علمی
این مقاله با واکنش‌های متفاوتی در جامعه علمی روبه‌رو شده است:

• نگاه مثبت و تحسین‌برانگیز: جرونیمو آلِنکار، پژوهشگر سلامت عمومی در بنیاد اُسوالدو کروز (که در این تحقیق نقشی نداشته)، این یافته‌ها را یک پیشرفت بزرگ و یک «تغییر پارادایم» می‌داند؛ تغییری که سوال علم را از «چه چیزی پشه را جذب می‌کند؟» به «کدام پشه، چه کسی را جذب می‌کند؟» تغییر داده است. او تفاوت سلیقه دو گونه آئدس را دلیلی برای همزیستی مسالمت‌آمیز آن‌ها می‌داند؛ زیرا آئدس آئجیپتی با محیط‌های شهری سازگار شده و آئدس آلبوپیکتوس متعلق به حاشیه جنگل‌هاست. وقتی هر گونه بوی متفاوتی را هدف قرار دهد یا زمان متفاوتی را برای نیش زدن انتخاب کند، بدون حذف یکدیگر به حیاتشان ادامه می‌دهند.
• نگاه محتاطانه و شکاکانه: در مقابل، گروهی از متخصصان زیست‌شناسی ناقلان معتقدند نباید خیلی زود هیجان‌زده شد. آن‌ها به محدودیت‌های این آزمایش اشاره می‌کنند؛ از جمله اینکه دستگاه اولفکتومتر فاقد شبیه‌سازی دقیق شرایط طبیعی (مانند دی‌اکسید کربن، گرما، رطوبت و نشانه‌های بصری مثل رنگ) است. همچنین آن‌ها معتقدند ترجیح جنسیتی پشه آئدس آئجیپتی بسیار اندک بوده و در شرایط واقعی و با وجود عوامل مزاحم محیطی، ممکن است اصلاً به چشم نیاید. از سوی دیگر، تفاوت‌های ژنتیکی انسان‌ها و نوع جمعیت پشه‌ها در مناطق جغرافیایی مختلف، می‌تواند این نتایج را تغییر دهد.

در نهایت، اگرچه منتقدان بر ملاحظات روش‌شناختی این مطالعه تاکید دارند، اما این محدودیت‌ها اصل تحقیق را بی‌اعتبار نمی‌کند، بلکه نشان می‌دهد معمای بویایی پشه‌ها هنوز زوایای پنهانی دارد که نیازمند کاوش‌های بیشتر است.