همشهری آنلاین - گروه سیاسی: دونالد ترامپ سیاستمداری است که در برابر مخالفان، متحدان و حتی برخی از نزدیکترین شرکای آمریکا، به زبان تهدید، تحقیر و اعمال فشار سخن میگوید. او از رهبران کشورهای کوچکتر انتظار تبعیت دارد و در مواجهه با کسانی که در برابر خواستههایش مقاومت میکنند، بهسرعت لحن تهاجمی به خود میگیرد. با این حال، رفتار او در برابر برخی از قدرتمندترین رهبران جهان، بهویژه ولادیمیر پوتین، شی جینپینگ و کیم جونگ اون، الگوی متفاوتی دارد: تحسین، تمجید، ابراز علاقه شخصی و تلاش برای جلب رضایت. این تناقض رفتاری پرسشی مهم را مطرح میکند: چرا رئیسجمهور آمریکا که خود را سیاستمداری مقتدر و اهل تحمیل اراده معرفی میکند، تا این اندازه به تایید و تحسین رهبران اقتدارگرا نیاز دارد؟
ترامپ در برابر افراد ضعیفتر زبان زور و تحقیر دارد، اما در برابر رهبران قدرتمندی که حاضر نیستند به خواستههایش تن بدهند، به زبان تمجید، تحسین و رفاقت روی میآورد. برای این پدیده در روانشناسی و علوم سیاسی چند مفهوم نزدیک وجود دارد.
روانشناسی چه میگوید؟
۱- اطاعت در برابر سلطه (Deference to Dominance): فرد در برابر کسی که از نظر قدرت، اراده و توان تحمیل خواستهها در موقعیت بالاتری قرار گرفته، به جای تقابل، رفتار توام با احترام، تمکین یا حتی ستایش نشان میدهد.
در پژوهشهای روانشناسی اجتماعی، رابطه میان سلطه و تمکین بررسی شده است. پژوهشگران نشان دادهاند که نمایش قدرت میتواند حتی بدون ایجاد احترام واقعی، رفتارهای مبتنی بر تمکین و عقبنشینی را در دیگران برانگیزد.
۲- تملق راهبردی (Strategic Sycophancy): سایکوفنسی (Sycophancy) به معنای چاپلوسی و تملق برای جلب رضایت فرد قدرتمندتر است. در اینجا فرد با تحسین، تعریف و تایید طرف مقابل، میکوشد رابطهای سودمند برای خودش ایجاد کند. البته این اصطلاح بیشتر درباره رفتار زیردستان در برابر صاحبان قدرت به کار میرود؛ بنابراین برای توضیح تمام رفتار ترامپ کافی نیست. مفهوم نزدیک دیگر، خود را در دل دیگری جا کردن از طریق تحسین و تمجید (Strategic Ingratiation) است.
۳- حسرت قدرت مطلق یا شیفتگی به دیکتاتورها (Dictator Envy): روزنامه واشنگتنپست در سال ۲۰۱۸، در گزارشی درباره تمجید ترامپ از کیم جونگ اون، دقیقا از تعبیر حسرت دیکتاتوری «Dictator Envy» استفاده کرد؛ یعنی نوعی حسرت یا شیفتگی نسبت به قدرت دیکتاتورها.
ترامپ پس از دیدار با کیم گفته بود مردم کره شمالی وقتی رهبرشان صحبت میکند، با توجه و احترام میایستند و اضافه کرده بود: «میخواهم مردم من هم همین کار را بکنند.» این اظهارنظر برای تحلیل تو بسیار مهم است؛ چون موضوع فقط تحسین یک رهبر خارجی نیست، بلکه ستایش نوعی رابطه قدرت است که در آن دیگران در برابر رهبر مطیعاند و مخالفت چندانی با او نمیکنند.
از تهدید به نابودی تا ابراز عشق
شاید هیچ نمونهای به اندازه رابطه ترامپ و کیم جونگ اون نتواند این تناقض را آشکار کند. در سال ۲۰۱۷، زمانی که تنشهای واشنگتن و پیونگیانگ به اوج رسیده بود، ترامپ رهبر کره شمالی را «مرد موشکی کوچک» خطاب کرد و تهدید کرد که این کشور با آتش و خشمی روبهرو خواهد شد که جهان تا آن زمان ندیده است. اما تنها چند ماه بعد، با تغییر فضای روابط و برگزاری نشست سنگاپور، لحن رئیسجمهور آمریکا بهطرز چشمگیری تغییر کرد.
ترامپ پس از دیدار با کیم در ژوئن ۲۰۱۸، در گفتوگو با فاکسنیوز از اقتدار رهبر کره شمالی تمجید کرد و گفت: «او رئیس یک کشور است؛ منظورم این است که رئیس قدرتمندی است. وقتی صحبت میکند، مردمش با توجه و احترام مینشینند. من میخواهم مردم من هم همین کار را بکنند.»
این اظهارنظر در آن زمان بازتاب گستردهای داشت. واشنگتنپست در گزارشی با عنوان «حسرت دیکتاتوری» (Dictator Envy) به همین وجه از رفتار ترامپ پرداخت. داگلاس برینکلی، تاریخنگار ریاستجمهوری در دانشگاه رایس، در این گزارش گفت: «ترامپ به دیکتاتورها حسرت میخورد.» او توضیح داد که ترامپ به رهبرانی مانند کیم و پوتین جذب میشود، زیرا آنها میتوانند تا پایان عمر در قدرت بمانند و برای حذف مخالفان خود با محدودیتهای نهادی چندانی مواجه نیستند. این گزارش همچنین به تمجیدهای ترامپ از شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین اشاره میکرد.
اما ماجرا به همینجا ختم نشد. چند ماه بعد، ترامپ در یک گردهمایی انتخاباتی جملهای را به زبان آورد که به نمادی از رابطه شخصی او با رهبر کره شمالی تبدیل شد: «ما عاشق هم شدیم.» او دلیل این علاقه را نامههای زیبایی عنوان کرد که کیم برایش فرستاده بود. واشنگتنپست در فوریه ۲۰۱۹، در گزارشی با عنوان «ما عاشق هم شدیم»، به نقش این نامهها در شکلگیری رابطه دو رهبر پرداخت و نوشت که آنها با ستایش و نوازش غرور یکدیگر، مسیر مذاکرات هستهای را دنبال میکردند.
در واقع، کیم بهخوبی دریافت که برای جلب توجه ترامپ، لازم نیست صرفا در مذاکرات امتیاز بدهد؛ تحسین شخصی و نامههای ستایشآمیز نیز میتوانند در ایجاد رابطهای مطلوب با رئیسجمهور آمریکا موثر باشند. البته این به معنای آن نیست که کیم در نهایت توانست ترامپ را به خواستههای خود برساند؛ مذاکرات هستهای دو کشور نیز به توافق نهایی منجر نشد.
تحسین قدرت در مسکو و پکن
رفتار ترامپ در برابر پوتین و شی جینپینگ نیز نشانههای مشابهی دارد. او بارها از پوتین بهعنوان رهبری قدرتمند یاد کرده و در سال ۲۰۱۶، در جریان رقابتهای انتخاباتی، او را رهبری بسیار قویتر از رئیسجمهور وقت آمریکا توصیف کرده بود. این تمجیدها حتی زمانی ادامه یافت که اختلافات جدی میان واشنگتن و مسکو وجود داشت.
در مورد شی جینپینگ نیز ترامپ در سال ۲۰۱۹ تعریف جالبی از گفتوگوی خود با رهبر چین ارائه کرد. او گفت در جریان سفر سال ۲۰۱۷ به پکن، به شی گفته است که با حذف محدودیت دورههای ریاستجمهوری، او عملا رئیسجمهور مادامالعمر خواهد بود و به همین دلیل میتوان او را پادشاه نامید. ترامپ اضافه کرد که شی از شنیدن این تعبیر خوشش آمده است. این اظهارات در حالی مطرح میشد که حذف محدودیت دورههای ریاستجمهوری در چین، راه را برای ماندن نامحدود شی در قدرت هموار کرده بود.
این نمونهها نشان میدهند که ترامپ صرفا با رهبرانی که سیاستهایشان با منافع آمریکا همسو است، رابطه دوستانه برقرار نمیکند. او حتی در برابر رهبران رقیب و مخالف واشنگتن نیز بهشدت از رابطه شخصی و تحسین متقابل استقبال میکند.
روانشناسی قدرت؛ سلطهجویی یا شیفتگی به سلطه؟
برای فهم این رفتار باید میان دو مفهوم تمایز قائل شد: قدرت و اقتدار از یک سو و سلطهجویی از سوی دیگر. در ادبیات روانشناسی اجتماعی و سیاسی، سلطه (Dominance) یکی از مسیرهای کسب نفوذ و رهبری است؛ مسیری که برخلاف اعتبار و احترام اکتسابی (Prestige)، بیشتر بر قدرت، ترس، اجبار و توان تحمیل اراده متکی است.
پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۱۷ در نشریه معتبر آکادمی ملی علوم آمریکا (PNAS)، با عنوان «زمانی که جذابیت رهبر سلطهجو از رهبر برخوردار از اعتبار بیشتر میشود»، نشان میدهد که در شرایط نااطمینانی و احساس فقدان کنترل، افراد ممکن است به رهبرانی گرایش پیدا کنند که مقتدر، قاطع و سلطهجو به نظر میرسند. این پژوهش با بررسی بیش از ۱۴۰ هزار نفر در ۶۹ کشور، نشان داد که احساس ناامنی و کاهش کنترل فردی میتواند جذابیت رهبران سلطهجو را افزایش دهد. البته این مطالعه درباره ترجیحات شهروندان در انتخاب رهبر است، نه تشخیص ویژگیهای شخصیتی ترامپ؛ اما برای فهم جذابیت روانشناختی قدرت بیمهار، چارچوب مفیدی فراهم میکند.
در مورد ترامپ، پرسش جالبتر این است که آیا او صرفا به قدرت علاقه دارد یا به نوع خاصی از رابطه قدرت که در آن طرف مقابل نیز از اقتدار و استقلال خود عقبنشینی نمیکند؟ او در مناسبات داخلی و خارجی، بارها خواستار وفاداری، تمکین و تحسین دیگران شده است؛ اما در برابر رهبرانی که امکان تحمیل اراده به آنها را ندارد، گاهی به جای ادامه تقابل، مسیر جلب رضایت و ایجاد رابطه شخصی را انتخاب میکند.
این رفتار را میتوان با مفاهیمی مانند تملق راهبردی و تمکین در برابر سلطه توضیح داد؛ هرچند نمیتوان از روی چند رفتار علنی، انگیزه ناخودآگاه یا ویژگی بالینی مشخصی را به ترامپ نسبت داد. ممکن است بخشی از این تمجیدها نیز صرفا تاکتیکی برای پیشبرد مذاکرات باشد. با این حال، تکرار چنین الگویی در رابطه با چند رهبر متفاوت، ارزش بررسی جدی دارد.
قدرتی که تحسین میشود
شاید تناقض اصلی ترامپ در همینجا باشد: او خواهان آن است که دیگران قدرتش را به رسمیت بشناسند، اما خود نیز در برابر نمایش قدرت رهبران دیگر واکنش نشان میدهد. در نگاه او، رهبری که مخالفانش را مهار میکند، در قدرت میماند و بدون نگرانی از محدودیتهای نهادی تصمیم میگیرد، واجد نوعی اقتدار تحسینبرانگیز است؛ حتی اگر همان رهبر در تقابل راهبردی با ایالات متحده قرار داشته باشد.
از این منظر، علاقه ترامپ به پوتین، شی و کیم را نمیتوان صرفا با ملاحظات دیپلماتیک یا محاسبات اقتصادی توضیح داد. بخشی از این رابطه ممکن است به تصور او از قدرت و شیوه اعمال آن بازگردد؛ تصوری که در آن اقتدار شخصی، وفاداری اطرافیان و امکان تحمیل اراده، جایگاه ویژهای دارند.
البته این الگو به معنای آن نیست که ترامپ همیشه در برابر رهبران قدرتمند عقبنشینی میکند یا هرگز با آنها وارد تقابل نمیشود. او بارها با همین رهبران نیز اختلاف پیدا کرده است. اما آنچه جلب توجه میکند، تمایل مکرر او به تبدیل رقابت و حتی خصومت سیاسی به رابطهای شخصی و مبتنی بر تحسین متقابل است.
شاید برای ترامپ، رهبری که در برابر فشارهای او مقاومت میکند، بیش از سیاستمداری که بهآسانی با خواستههایش همراه میشود، جذابیت داشته باشد؛ بهخصوص اگر آن رهبر بتواند در مقابل، احساس قدرتمند و مهم بودن را به او منتقل کند. در چنین رابطهای، آنچه بیش از همه اهمیت پیدا میکند نه دوستی واقعی و نه حتی اشتراک منافع، بلکه به رسمیت شناختن قدرت یکدیگر است.
ترامپ ظاهرا به رهبرانی علاقه دارد که در برابر دیگران سر خم نمیکنند، اما در عین حال میخواهد خودش کسی باشد که این رهبران قدرتمند با او رابطه ویژه دارند و به درخواستهایش پاسخ مثبت میدهند.
مورد پوتین
۱- ترامپ: پوتین از اوباما رهبر قدرتمندتری است. در مناظره انتخاباتی جمهوریخواهان در سپتامبر ۲۰۱۶، ترامپ درباره پوتین گفت: «او در نظام خودش رهبر بسیار قدرتمندی بوده است؛ بسیار قدرتمندتر از رئیسجمهور ما.» وقتی از او درباره رفتارهای تهاجمی پوتین و سرکوب مخالفان پرسیدند، به جای انتقاد از رئیسجمهور روسیه، عملکرد دولت اوباما را پیش کشید.
۲- «من همیشه میدانستم پوتین بسیار باهوش است!» در دسامبر ۲۰۱۶، وقتی دولت اوباما به دلیل دخالت روسیه در انتخابات آمریکا تحریمهایی علیه مسکو اعمال کرد، پوتین اعلام کرد فعلا اقدامی تلافیجویانه انجام نمیدهد.
ترامپ از این تصمیم استقبال کرد و در توییتی نوشت: «حرکت خوبی بود که پوتین فعلا دست نگه داشت. من همیشه میدانستم او بسیار باهوش است!» این واکنش در حالی بود که موضوع تحریمها، دخالت روسیه در انتخابات آمریکا بود.
۳- «اگر او درباره من حرفهای خوبی بزند، من هم حرفهای خوبی درباره او میزنم». ترامپ در سپتامبر ۲۰۱۶، در گفتوگو با انبیسی، درباره رابطهاش با پوتین گفت: «اگر او حرفهای خوبی درباره من بزند، من هم حرفهای خوبی درباره او میزنم.» این جمله بهخوبی نشان میدهد که تحسین متقابل و تایید شخصی چه جایگاهی در تعریف ترامپ از رابطه با رهبران خارجی دارد.
۴- در فوریه ۲۰۲۲، وقتی پوتین مناطق جداییطلب اوکراین را بهعنوان مناطق مستقل به رسمیت شناخت و نیروهای روسی را به آنجا فرستاد، ترامپ در مصاحبهای اقدامات او را «نابغه» و «بسیار هوشمندانه» توصیف کرد. او حتی گفت پوتین قرار است به این مناطق نیروهای حافظ صلح بفرستد و این اقدام را «هوشمندانه» خواند.
تمجید ترامپ از اردوغان
۱- «او مرد سرسختی است و رهبر قدرتمندی است»؛ اکتبر ۲۰۱۹، پس از توافق بر سر توقف عملیات نظامی ترکیه در شمال سوریه، ترامپ اردوغان را «دوست خود» و «رهبر فوقالعادهای» توصیف کرد و گفت او مردی سرسخت و قدرتمند است.
۲- «هر چیزی از او خواستهام، انجام داده است.» در دیدار با مارک روته، دبیرکل ناتو، در سال ۲۰۲۶، ترامپ درباره اردوغان گفت: «هر چیزی که تاکنون از او (اردوغان) خواستهام، انجام داده است.» او در همان گفتوگو اردوغان را رهبری بزرگ، شخصیتی بسیار قدرتمند و مردی مورد احترام معرفی کرد.
۳- «او یکی از قدرتمندترین ارتشهای جهان را دارد». در اجلاس شرمالشیخ در اکتبر ۲۰۲۵، ترامپ ضمن تمجید از ارتش ترکیه گفت اردوغان مردی سرسخت است و هر بار که به او نیاز داشته، در کنارش بوده است. او حتی گفت وقتی ناتو با اردوغان مشکل دارد، از ترامپ میخواهند با او صحبت کند و اردوغان هیچوقت درخواستش را بیپاسخ نمیگذارد.
۱۳ اکتبر ۲۰۲۵؛ ترامپ در هواپیمای ریاستجمهوری، در پاسخ به پرسشی درباره نقش اردوغان در جنگ روسیه و اوکراین گفت: «من با آدمهای سرسخت کنار میآیم؛ با آدمهای ضعیف کنار نمیآیم.»
نظر شما