همشهری آنلاین - گروه سیاسی: ترکیه در هفته‌های اخیر چند گام کم‌سابقه برای محدودکردن دسترسی ایران به شبکه مالی و حمل‌ونقل خود برداشته است؛ از لغو مجوز فعالیت بانک ملت و برخورد با یک بانک ترکیه‌ای متهم به تسهیل تراکنش‌های سپاه تا توقف پروازهای ماهان. با این حال، تحلیلگران موسسه واشنگتن معتقدند هنوز مشخص نیست این اقدامات نشانه تغییر راهبردی آنکارا در قبال تهران است یا تلاشی برای نزدیک‌شدن به واشنگتن و گرفتن امتیازهای بیشتر از دولت ترامپ.
نشانه‌های یک چرخش در آنکارا
ریچارد نفیو، معاون پیشین نماینده ویژه آمریکا در امور ایران، و سونر چاغاپتای، مدیر برنامه پژوهش‌های ترکیه در موسسه واشنگتن، در تحلیلی با عنوان «آیا ترکیه با سیاست واشنگتن برای تبدیل ایران به یک طردشده اقتصادی همراه خواهد شد؟» به تغییرات اخیر در رفتار آنکارا پرداخته‌اند. آنها معتقدند ترکیه ظاهرا در حال حرکت به سمت همکاری بیشتر با تحریم‌های آمریکا علیه ایران است، اما هنوز معلوم نیست این همکاری تا کجا ادامه خواهد یافت.
نویسندگان به چند تحول مشخص اشاره می‌کنند. وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۴ سپتامبر (۱۳ شهریور) بانک «گلدن گلوبال» ترکیه را به دلیل تسهیل ده‌ها میلیون دلار تراکنش برای نیروی قدس سپاه تحریم کرد. چند روز بعد، ترکیه در ۱۹ سپتامبر مجوز فعالیت «بانک ملت» را لغو کرد؛ بانکی ایرانی که سابقه طولانی فعالیت در ترکیه دارد و بارها هدف تحریم‌های آمریکا قرار گرفته است.
این اقدامات در کنار تصمیم‌های دیگر، تصویری از تغییر رفتار آنکارا ارائه می‌دهد. ترکیه در ۱۶ سپتامبر ۹۹.۹۸ درصد سهام گلدن گلوبال را توقیف کرد و یک روز بعد شش صندوق تحت مدیریت این بانک را منحل کرد. از سوی دیگر، فعالیت شرکت هواپیمایی ماهان در ترکیه متوقف شد و سه شرکت هواپیمایی ترکیه، یعنی ایجت (AJet)، پگاسوس و ترکیش ایرلاینز، نیز پروازهای خود به ایران را تا مارس ۲۰۲۷ متوقف کرده‌اند.
چرا ترکیه برای ایران مهم است؟
اهمیت این اقدامات صرفا به ارزش اقتصادی آنها محدود نمی‌شود. ترکیه برای ایران یکی از مهمترین مسیرهای دسترسی به اقتصاد جهانی است.
ترکیه به دلیل موقعیت جغرافیایی، ارتباط گسترده با بازارهای جهانی و برخورداری از یک اقتصاد باز، سال‌ها به یکی از مسیرهای مهم فعالیت مالی و تجاری ایران تبدیل شده است. به نوشته موسسه واشنگتن، آنکارا در سال‌های گذشته در مواردی نسبت به دورزدن تحریم‌های ایران از طریق موسسات مالی ترکیه چشم‌پوشی کرده است.
پرونده «هالک‌بانک» مشهورترین نمونه این وضعیت است. بر اساس این تحلیل، در فاصله مارس ۲۰۱۲ تا ژوئیه ۲۰۱۳، سازوکاری مبتنی بر مبادله طلا با نفت و گاز ایران و انتقال درآمدهای آن از طریق هالک‌بانک، حدود ۱۳ میلیارد دلار برای ایران فراهم کرد. این پرونده بعدها به یکی از نقاط اختلاف جدی میان واشنگتن و آنکارا تبدیل شد.
بنابراین اگر ترکیه واقعا تصمیم گرفته باشد دسترسی ایران به شبکه مالی خود را محدود کند، مسئله فقط تحریم یک بانک یا شرکت نیست؛ بلکه یکی از مهمترین مسیرهای تنفس اقتصادی تهران در منطقه ممکن است تحت فشار قرار گیرد.
اما انگیزه ترکیه چیست؟
نویسندگان موسسه واشنگتن در اینجا به یک نکته مهم اشاره می‌کنند: رفتار جدید ترکیه را نباید لزوما به معنای تغییر موضع راهبردی آنکارا در قبال ایران دانست.
به نوشته آنها، نزدیکی اخیر ترکیه به سیاست آمریکا تحت تاثیر چند عامل قرار دارد؛ از جمله رابطه مثبت رجب طیب اردوغان و دونالد ترامپ، امتیازهایی که واشنگتن به آنکارا داده و توافق ماه ژوئن برای حل پرونده هالک‌بانک. در کنار این موارد، ترکیه به دنبال بازگشت به برنامه جنگنده‌های اف-۳۵ (F-۳۵) نیز هست؛ موضوعی که می‌تواند انگیزه مهمی برای نزدیک‌ترشدن به واشنگتن باشد.
از این زاویه، اقدامات ترکیه علیه ایران می‌تواند بخشی از یک معامله بزرگتر باشد: آنکارا حاضر است برخی مسیرهای فعالیت ایران را محدود کند، اما در مقابل از واشنگتن امتیازهای امنیتی و اقتصادی دریافت کند. به همین دلیل، سوال اصلی این نیست که آیا ترکیه امروز علیه ایران اقدام کرده است یا نه؛ سوال این است که آیا این اقدامات پایدار خواهند بود؟
گاز ایران؛ جایی که چرخش ترکیه دشوار می‌شود
مهمترین آزمون برای پاسخ به این پرسش احتمالا انرژی است. ترکیه یکی از مشتریان مهم گاز ایران است و در سال گذشته حدود ۸.۱۷ میلیارد مترمکعب گاز از ایران خریداری کرده که نزدیک به ۱۳ درصد کل مصرف گاز این کشور بوده است. قرارداد ۲۵ ساله گاز ایران و ترکیه نیز در ژوئیه منقضی شده و هنوز مشخص نیست آیا توافق جدیدی در حال شکل‌گیری است یا نه.
این موضوع برای آنکارا اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا ترکیه برای رشد اقتصادی خود به واردات انرژی وابسته است و زیرساخت‌های لازم برای جایگزین‌کردن منابع گاز در کوتاه‌مدت وجود ندارد.
در عین حال، ترکیه در سال ۲۰۲۵ حدود ۹.۱۹ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی مایع از آمریکا وارد کرده و به بزرگترین مصرف‌کننده گاز طبیعی مایع آمریکا در اروپا تبدیل شده است. این روند می‌تواند نشانه تلاش آنکارا برای کاهش وابستگی به گاز ایران باشد، اما به گفته تحلیلگران، جایگزینی کامل گاز ایران یک‌شبه امکان‌پذیر نیست.
ایران چقدر از ترکیه ضربه می‌خورد؟
با وجود اهمیت ترکیه، نویسندگان تاکید می‌کنند که قطع کامل روابط اقتصادی آنکارا با تهران بعید است. برخی مبادلات، از جمله تجارت مواد غذایی و دارو، همچنان از معافیت‌های تحریمی آمریکا برخوردارند و ترکیه نیز منافع اقتصادی و امنیتی مستقیمی در حفظ سطحی از رابطه با ایران دارد.
از سوی دیگر، ترکیه تنها مسیر اقتصادی ایران نیست. چین و امارات متحده عربی برای اقتصاد ایران اهمیت بیشتری دارند و به همین دلیل، حتی همکاری گسترده آنکارا با واشنگتن به تنهایی نمی‌تواند اقتصاد ایران را از منابع خارجی درآمد و تجارت محروم کند.
با این حال، ترکیه می‌تواند یک تفاوت مهم ایجاد کند: بستن یکی از مسیرهای مهم دورزدن تحریم‌ها و دسترسی ایران به شبکه مالی، هوایی و تجاری منطقه.
آزمون واقعی برای رابطه تهران و آنکارا
تحولات اخیر یک سوال مهم درباره آینده روابط ایران و ترکیه ایجاد کرده است. اگر آنکارا صرفا برای جلب رضایت واشنگتن چند اقدام محدود انجام داده باشد، احتمال بازگشت روابط اقتصادی دو کشور پس از فروکش‌کردن فشار آمریکا زیاد است. اما اگر این اقدامات به یک سیاست منسجم برای محدودکردن فعالیت مالی، هوایی و تجاری ایران تبدیل شود، می‌تواند نشان‌دهنده تغییر مهمتری در محیط منطقه‌ای تهران باشد.
در چنین شرایطی، پرونده ترکیه دیگر صرفا یک موضوع تحریمی نیست. مسئله اصلی این است که آیا اردوغان حاضر است برای نزدیک‌ترشدن به ترامپ، بخشی از رابطه راهبردی و اقتصادی خود با ایران را هزینه کند؟
پاسخ این پرسش می‌تواند یکی از نشانه‌های مهم تغییر موازنه منطقه‌ای پس از جنگ ایران باشد؛ به‌ویژه اگر ترکیه در ماه‌های آینده به محدودکردن شبکه‌های مالی وابسته به ایران، کنترل مرزها، محدودیت پروازها و کاهش وابستگی انرژی به تهران ادامه دهد. واشنگتن نیز از هم‌اکنون خواستار اقدامات بیشتر در همین حوزه‌ها شده است.
نظر شما