همشهری آنلاین- زهرا رفیعی: در اجلاس COP۷ که این روزها در تهران درحال برگزاری است، اجرای پروتکلهای موجود، تدوین برنامههای منطقهای برای حفاظت از فوک خزری و پایش خزر، مقابله با پیامدهای نوسان تراز آب و بهروزرسانی برنامه راهبردی کنوانسیون تهران در دستور کار قرار گرفته است؛ اقداماتی که قرار است مسیر همکاری کشورهای ساحلی را تا اجلاس بعدی مشخص کند.
کارنامه موفق ۲۰ساله در خزر
آرمان خورسند، رئیس مرکز امور بینالملل و کنوانسیونهای سازمان حفاظت محیط زیست، گفت: برنامههای مطرحشده در هفتمین نشست کنفرانس اعضای کنوانسیون تهران (COP۷) بهویژه در زمینه کاهش تراز آب و کنترل آلودگیهای ساحلی تدوین شده تا حفاظت از دریای خزر پشتوانه بودجهای مستمر و پروژههای عملیاتی قابلردیابی داشته باشد.
او با اشاره به سابقه کنوانسیون تهران توضیح داد: این کنوانسیون در سال ۲۰۰۳ امضا و در سال ۲۰۰۶ لازمالاجرا شد و یک توافق مشترک میان پنج کشور ساحلی دریای خزر است. این کنوانسیون اکنون در آستانه بیستمین سالگرد لازمالاجرا شدن قرار دارد و چهار پروتکل اجرایی دارد که سه پروتکل آن از سوی اعضا پذیرفته شده است. یک پروتکل دیگر نیز درباره پایش و تبادل اطلاعات میان اعضا در حال مذاکره است. کنوانسیون تهران در کنار همکاری میان پنج کشور ساحلی، زمینه همکاری با نهادهای بینالمللی محیط زیستی و صندوقهایی مانند صندوق اقلیم سبز (GCF) و تسهیلات جهانی محیط زیست (GEF) را نیز فراهم کرده است.
او در مجموع، کارنامه ۲۰ ساله کنوانسیون تهران را در مقایسه با سایر زمینههای همکاری میان کشورهای حاشیه خزر و دیگر توافقهای منطقهای و بینالمللی، مثبت ارزیابی کرد و گفت: با حل برخی موضوعات میان اعضا، روند همکاریها میتواند با سرعت بیشتری ادامه پیدا کند.
بیشتر بخوانید:
خزر، در انتظار اجرای کنوانسیون تهران
آخرین قدم ایران برای حفاظت از خزر | نهایی شدن کنوانسیون تهران
انتقال آب خزر به سمنان مغایر با کنوانسیون تهران است
افت خزر از ۲ سانتیمتر به ۲۳ سانتیمتر در سال رسید
یکی از مهمترین مسائل دریای خزر کاهش تراز آب است که میتواند چشم انداز زیست در حاشیه آن را برای همه ساکنان تغییر دهد. احمد لاهیجانزاده، معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست درباره آخرین وضعیت دریای خزر گفت: از سال ۱۹۹۵ کاهش تراز دریای خزر آغاز شد، اما در سالهای نخست این کاهش محسوس نبود و حساسیت زیادی میان کشورهای ساحلی ایجاد نکرد. تا سال ۲۰۲۰میانگین کاهش تراز حدود ۷.۵ سانتیمتر در سال بود و در سالهای نخست ۲ تا ۳ سانتیمتر، اما از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ میزان کاهش به حدود ۲۰ سانتیمتر در سال رسید و در سال ۲۰۲۶ کاهش ۲۳ سانتیمتری ثبت شده است. مدلها نشان میدهند این روند میتواند ادامه داشته باشد و دستکم تا سال ۲۰۵۰ کاهش سالانه حدود ۲۵ سانتیمتری و در پی آن پسروی آب دریا ادامه خواهد داشت. به دلیل عمق کمتر بخش شمالی دریای خزر، پسروی در محدوده کشورهای روسیه و قزاقستان و تا حدودی آذربایجان شدیدتر است و گزارشهایی از پسروی ۱۰ تا ۲۰ کیلومتری در برخی مناطق وجود دارد و هم اکنون بنادر این کشورها را بهشدت تحت تأثیر قرار داده است. در ایران بیشترین پسروی در استان گلستان مشاهده میشود، اما این پدیده در مازندران و گیلان نیز وجود دارد.
لاهیجانزاده از تهیه یک طرح منطقهای برای سازگاری با کاهش تراز دریای خزر خبر داد و گفت: کلیات این طرح قرار است در COP۷ به امضا برسد، اما جزئیات آن نیازمند توافق بیشتر میان کشورهای ساحلی است. حدود دو هفته دیگر در ترکمنستان نشستی با حضور ریاستجمهوری و ریاست سازمان حفاظت محیط زیست برگزار خواهد شد و موضوع کاهش تراز دریای خزر در یک نشست جانبی در سطح سران کشورها بررسی خواهد شد.
تغییر اقلیم و تبخیر یا کاهش ورودی آب؛ مهمترین عامل کاهش تراز خزر چیست؟
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست درباره عوامل کاهش تراز دریای خزر گفت: بر اساس مطالعات کشورهای مختلف، بیشترین اثرگذاری مربوط به تغییر اقلیم و افزایش تبخیر است و پس از آن کاهش آورد رودخانهها قرار دارد. حدود ۸۰ درصد ورودی آب خزر از رودخانه ولگا تأمین میشود و ۲۰ درصد دیگر مربوط به رودخانههای چهار کشور ساحلی دیگر است. سهم ایران از ورودی رودخانهای نیز حدود ۵ درصد است. کاهش آورد رودخانههای بالادست خزر ناشی از دو عامل اصلی است؛ یکی کاهش بارندگی در حوزه آبریز رودخانهها، از جمله رودخانه ولگا، و دیگری احداث سد روی رودخانهها.
او البته درباره نقش سدسازی در ولگا توضیح داد که پس از فروپاشی شوروی، سدسازی جدید قابل توجهی در این حوزه انجام نشده و عمده سدهای بزرگ موجود به اواخر دهه ۱۹۹۰ بازمیگردند. در نتیجه میزان اثرگذاری کاهش آورد رودخانهها در مقایسه با افزایش تبخیر کمتر است.
او حجم تبخیر را حدود ۳۰۰ تا ۳۶۰ میلیارد مترمکعب عنوان کرد و گفت: کاهش ورودی رودخانهها حدود ۱۰ درصد این میزان است؛ بنابراین افزایش دما و شدت گرفتن تبخیر، اثر چشمگیرتری بر کاهش تراز خزر دارد. سدها و مدیریت ورودی آب، از جمله عوامل انسانی هستند که امکان مذاکره درباره آنها میان کشورهای ساحلی وجود دارد.
مذاکرات بر سر سدسازی و کاهش ورودی آب
لاهیجانزاده درباره مذاکرات ایران با کشورهای حاشیه خزر برای حفظ ورودی آب گفت: توافق میان چند کشور درباره چنین موضوعاتی نیازمند مذاکرات طولانی و دقیق است. با توجه به تجربه ما در مذاکرات بینالمللی درباره تغییر اقلیم باید بگویم که حتی در توافقهای جهانی نیز رسیدن به یک متن مشترک حاصل سالها مذاکره است و اینطور نیست که ما بگوییم شما سدهایتان را از مدار خارج کنید و آنها هم قبول کنند. کشورها بر اساس منافع ملی خود تصمیم میگیرند. در این مذاکرات حتی بر سر کلمات و جملات یک متن مشترک میان کشورها بحث میشود.
چرا هنوز علت دقیق تلفات فوک خزری معلوم نیست؟
احمد لاهیجانزاده، معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست درباره حفاظت از فوک خزری در اجلاس جاری گفت: ایران پیش از این طرح جامع ملی برای حفاظت از فوک خزری تهیه کرده است و پیشنهاد شده این طرح به یک برنامه منطقهای میان کشورهای ساحلی دریای خزر ارتقا پیدا کند. کلیات این طرح در نشستهای پیشین مورد تأیید کشورها قرار گرفته و در صورت تأیید نهایی کشورهای منطقه، به یک برنامه مشترک منطقهای تبدیل خواهد شد.
لاهیجانزاده درباره علت تلفات فوکهای خزری و اینکه چرا نتایج آزمایشهای کشورهای دیگر در اختیار ایران قرار نمیگیرد، گفت: در مواردی نتایج مطالعات علمی کشورهای دیگر، از جمله قزاقستان به صورت خلاصه به ایران ارسال شده است. قزاقستان به دلیل شرایط اقلیمی بخش شمالی دریای خزر، که از نظر دمایی با زیستگاه مورد نیاز فوک خزری تطابق بیشتری دارد، مطالعات گستردهای روی این گونه انجام داده است. فوکها معمولا در بخشهای سردتر دریای خزر زیست و در ارتباط با تغذیه و سایر نیازهای زیستی خود مهاجرت میکنند. معمولا زمانی که تلفات در سواحل ایران مشاهده میشود، یک تا دو هفته از مرگ حیوان گذشته است و لاشهای که در سواحل مازندران به دست میرسد، دیگر قابلیت لازم برای انجام برخی آزمایشها و مطالعات دقیق را ندارد.
لاهیجانزاده گفت: قزاقستان یک بخش پژوهشی ویژه برای بررسی دلایل تلفات فوک خزری اختصاص داده و در گزارش خود عوامل مختلفی را به عنوان احتمالهای مؤثر در مرگومیر این گونه مطرح کرده است از جمله: احتمال خروج برخی گازها یا مواد از بستر دریای خزر در اثر زلزله و تأثیر آن بر فوکها، فعالیتهای نفتی و آلودگیهای ناشی از این فعالیتها، تغییر اقلیم و کاهش زیستگاههایی که در بخش عمدهای از سال یخ زده است و مناسب فوکهاست، از بین رفتن زیستگاههای تأمینکننده مواد غذایی فوکها، کاهش شدید طعمه و عوامل میکروبی و ویروسی. با این وجود اما هنوز علت قطعی و نهایی تلفات مشخص نشده است.
جای خالی تبادل داده میان کشورهای منطقه
احمد لاهیجانزاده، معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست، در پاسخ به سوال همشهری در مورد ورود پساب و پسماند ناشی از منابع خشکی به خزر گفت: بخشی از آلایندهها از خشکی وارد دریا میشوند که فاضلابهای شهری و انسانی، پسابهای صنعتی، روانآبهای کشاورزی حاوی کود و سموم و پسماندها از جمله آنها هستند. رودخانهها نیز یکی از مسیرهای اصلی انتقال آلایندهها به دریای خزر محسوب میشوند. یکی از موضوعات مورد بحث در یک ماه اخیر پایش و اندازهگیری آلودگیها و میزان ورودی آلایندهها از کشورهای حاشیه خزر است. تلاش میشود بستری مشترک برای اشتراکگذاری دادههای کشورهای عضو ایجاد شود، اما هنوز در این زمینه توافق نهایی حاصل نشده است.
به گفته لاهیجانزاده، برخی از کشورها اعلام کردهاند که برای اشتراکگذاری دادههای داخلی خود در سطح منطقهای، نیازمند مجوز مراجع قانونی بالادستی هستند. از میان پروتکلهای کنوانسیون تهران، پروتکل پایش و تبادل اطلاعات به دلیل حساسیت موضوع دادهها، چندین سال است که در حال مذاکره است و هنوز درباره چگونگی انجام پایش و قرار گرفتن دادهها در یک بستر مشترک توافق نهایی حاصل نشده است. تبادل داده تقریبا در همه همکاریهای زیستمحیطی میان کشورها موضوعی چالشبرانگیز است، اما در مقایسه با برخی بسترهای مشابه همکاری محیط زیستی، وضعیت کنوانسیون تهران در این زمینه بهتر است.
اطلس ایرانی گونههای در معرض خطر خزر
معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست درباره گونههای در معرض تهدید و برنامههای حفاظتی برای آنها گفت: نخستین اقدام ایران برای حفاظت از تنوع زیستی دریای خزر، تهیه اطلس تنوع زیستی دریای خزر بود که در سال ۱۴۰۴ به پایان رسید و از آن رونمایی شد. اکنون اطلاعات دقیقی از تنوع زیستی خزر در محدوده آبی ایران در اختیار داریم و گونههای در معرض خطر نیز در این اطلس مشخص شدهاند. فوک خزری، ماهیان خاویاری و ماهیان آزاد از جمله گونههای شاخص مورد توجه هستند و حمایت از گونههای در معرض خطر و در خطر انقراض نیز بارها در نشستهای منطقهای مطرح شده است.
او درباره وضعیت فوک خزری نیز گفت: در گذشته شکار این گونه در کشورهایی مانند روسیه و قزاقستان بهراحتی انجام میشد، اما با اقدامات انجامشده، این شکار در این کشورها ممنوع شده و در قزاقستان حتی با افرادی که اقدام به شکار فوک کنند، برخورد قضایی میشود.
به گفته لاهیجانزاده، ایران اطلاعات جامعی از وضعیت تنوع زیستی خزر در محدوده آبی خود به دست آورده است و لازم است کشورهای همسایه نیز مطالعات مشابهی انجام دهند تا دادهها در اختیار یکدیگر قرار گیرد و اقدامات منطقهای برای حفاظت از گونهها انجام شود. طرح حفاظت از فوک خزری در همین اجلاس به عنوان یکی از دستاوردهای COP۷ پذیرفته شده و در زمینه ماهیان خاویاری نیز کشورها طی سالهای گذشته اقدامات قابل توجهی، بهویژه در روسیه، برای احیای این گونهها انجام دادهاند.
پسروی خزر و تهدید تالابهای ساحلی و کانونهای گردوغبار
لاهیجانزاده در پاسخ به پرسشی درباره پیامدهای پسروی دریای خزر بر جنگلهای هیرکانی گفت: سازمان برنامه و بودجه از سال گذشته تهیه طرح جامع شناسایی اثرات این پدیده و راهکارهای مقابله و سازگاری با آن را آغاز کرده است. این سند حدود ۱۰ روز پیش به تصویب شورای عالی آمایش کشور رسید و قرار است در مرحله بعد به تصویب دولت برسد.
او افزود: در این مطالعات پیامدهای مختلف کاهش تراز خزر بررسی شده است، اما ارتباط مستقیم کاهش رطوبت منطقه با جنگلهای هیرکانی موضوعی پیچیده است و نمیتوان بهسادگی درباره آن اظهارنظر کرد. آنچه ملموستر است، آسیب شدید پسروی خزر به تالابهای ساحلی است؛ از جمله تالاب میانکاله و خلیج گرگان. اگر روند پسروی ادامه پیدا کند و اقدام عملیاتی انجام نشود، این مناطق با آسیب جدی مواجه خواهند شد.
او لایروبی خلیج گرگان و میانکاله را راهکاری موقت دانست که فقط زمان بیشتری برای اجرای اقدامات اساسیتر فراهم میکند و گفت: انتقال آب از دریای خزر از طریق ایستگاه پمپاژ و انتقال آن به گرگان نیز اکنون در دستور کار قرار دارد. اگر خلیج گرگان، بهویژه بخش غربی آن، از دست برود، این منطقه میتواند به کانون گردوغبار تبدیل شود و بر جنگلهای هیرکانی اثر بگذارد. البته در ترکمنستان و قزاقستان نیز کانونهای فعال گردوغبار وجود دارد و در صورت تشدید پسروی خزر، امکان شکلگیری کانونهای جدید گردوغبار وجود دارد. هم اکنون بخشی از آلودگی هوای شمالشرق ایران ناشی از کانونهای گردوغبار این دو کشور است و تشدید آن میتواند بر جنگلهای هیرکانی اثرگذار باشد؛ همانطور که گردوغبار منتقلشده از عراق، اردن و عربستان بر جنگلهای زاگرس اثر گذاشته است.
سازگاری به جای مقابله
آرمان خورسند، رئیس مرکز امور بینالملل و کنوانسیونهای سازمان حفاظت محیط زیست، نیز با اشاره به تجربه همکاری با برنامه اسکان بشر سازمان ملل متحد (UN-Habitat) گفت: ایران و سایر کشورهای منطقه نیاز دارند رویکرد خود را در مواجهه با تغییر اقلیم و پیامدهای آن بازنگری کنند. در بسیاری از موارد، رویکرد کشورها مقابله با آخرین حلقه زنجیره پیامدهای تغییر اقلیم است؛ برای مثال وقتی گرگان خشک میشود، اقدام به لایروبی میکنیم. این اقدامات ضروری است، اما کافی نیست. آنچه بیش از هر چیز نیاز به تغییر دارد، زندگی شهری، برنامهریزی شهری و نحوه زیست مردم در حاشیه مناطق در معرض مسئله است؛ این موارد باید متناسب با تغییرات اقلیمی و پیامدهای آن بازطراحی شوند.
اخذ عوراض پسماند از مسافران شمال به لایحه بودجه می آید
احمد لاهیجانزاده، معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست، درباره وضعیت زباله در سواحل شمالی کشور گفت: موضوع مدیریت پسماند در استانهای ساحلی سالهاست در قوانین و برنامههای پنجساله مطرح است، اما بر اساس قانون مدیریت پسماند، مدیریت پسماندهای شهری و جمعآوری آنها بر عهده شهرداریهاست و سازمان حفاظت محیط زیست و مرکز بهداشت وزارت بهداشت نقش نظارتی دارند.
او با اشاره به معضل شیرابه پسماند در استانهای شمالی افزود: بخش قابل توجهی از زبالهها علاوه بر حاشیه ساحل، در محدودههای جنگلی نیز تخلیه میشوند و مدیریت مناسبی روی آنها صورت نمیگیرد. شیرابه این پسماندها نیز میتواند وارد آبهای زیرزمینی شود یا از طریق رودخانههای مجاور به دریا و تالابها برسد؛ از جمله تالاب انزلی که بخشی از آلودگیهای آن به صورت غیرمستقیم و از طریق رودخانهها وارد میشود. اگرچه در چند شهر شمالی زبالهسوزها احداث یا در حال احداث است و برخی از آنها نیز اخیرا به بهرهبرداری رسیدهاند، این اقدامات هنوز نتوانسته مشکل مدیریت پسماند استانهای شمالی را به وضعیت مطلوب برساند.
به گفته او، در قالب همکاریهای بینالمللی نیز اعتبار محدودی از سوی روسیه برای مدیریت پلاستیک در سواحل شمالی اختصاص یافته که در قالب یک پروژه پایلوت در چند شهر اجرا میشود. سازمان حفاظت محیط زیست حتی در کارگروه ملی پسماند پیشنهاد کرده بود از خودروهایی که وارد استانهای شمالی میشوند، در محل عوارضی سهمی بابت مدیریت پسماند دریافت شود؛ زیرا بخش قابل توجهی از تولید پسماند این مناطق مربوط به مسافران و گردشگران است. این پیشنهاد در مجلس رأی نیاورد، اما قرار است دوباره در لایحه بودجه ۱۴۰۶ پیگیری شود تا منبع درآمدی پایدار برای مدیریت پسماند شهرهای شمالی ایجاد شود.
لاهیجانزاده با اشاره به افزایش توجه جهانی به آلودگی پلاستیکی و میکروپلاستیکها در حدود یک دهه اخیر گفت: رفتار برخی مصرفکنندگان در پی افزایش قیمت پلاستیک در ایران تغییر کرده است. اکنون برخی مردم از کیسههای پارچهای استفاده میکنند و برخی صنایع نیز اعلام کردهاند که بستهبندیهای مصرفشده را دوباره از مشتریان تحویل میگیرند. چنین اقداماتی پیش از این نیز در برخی کشورهای توسعهیافته اجرا شده و اکنون باید به تدریج به یک فرهنگ نهادینهشده میان مردم و صنایع تبدیل شود.
مصوبات COP۷؛ برنامهای برای دو سال آینده
در هفتمین نشست کنوانسیون تهران، پیشنویس بیانیه پایانی با پیشنهاد ۴۵ بند از سوی کشورهای عضو بررسی شد که پس از حذف ۸ بند تکراری، ۲۸ بند تا پایان نشست شب گذشته نهایی شده بود. این بیانیه قرار است پس از تصویب نهایی کشورها در پایان اجلاس، بهعنوان سند راهنمای فعالیتهای دو سال آینده کنوانسیون مورد استفاده قرار گیرد. بر اساس موارد نهاییشده، بر اجرای پروتکل مسکو، پروتکل آکتائو و پروتکل ارزیابی اثرات زیستمحیطی فرامرزی تاکید شده است. همچنین از کشورهای عضو که هنوز پروتکل عشقآباد را تصویب نکردهاند، خواسته شده روند تصویب آن را دنبال کنند.
یکی از پیشنهادهای ایران، تهیه «برنامه اقدام منطقهای حفاظت از فوک خزری» است که پس از انجام اقدامات ملی، در سطح منطقهای پیشنهاد شده و قرار است در صورت تصویب نهایی در سند اجلاس قرار گیرد. همچنین تهیه و اجرای برنامه منطقهای پایش دریای خزر، تدوین برنامه اقدام منطقهای درباره نوسانات تراز آب خزر، برنامه بودجه دو سال آینده و بهروزرسانی برنامه راهبردی کنوانسیون تهران از دیگر محورهای مطرحشده در مذاکرات است.
احمدرضا لاهیجانزاده گفت: یکی از موضوعات مهم و چالشبرانگیز اجلاس، «آینده دبیرخانه کنوانسیون تهران» است. دبیرخانه در حال حاضر بهصورت موقت در ژنو و زیر نظر برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP) فعالیت میکند و پیشنهاد بازگشت آن به منطقه مطرح شده است. محل استقرار احتمالی دبیرخانه و اصل انتقال آن به منطقه، همچنان نیازمند توافق کشورهای ساحلی خزر است. نحوه و میزان پرداخت حق عضویت کشورهای عضو نیز از دیگر موضوعات مورد بحث در این نشست اعلام شد.
آرمان خرسند، درباره خروجی اجلاس، بر اهمیت اجرای عملی تعهدات پروتکلهای کنوانسیون تهران تاکید کرد. به گفته او، هر پروتکل مجموعهای از تعهدات و اقدامات مشخص برای کشورهای عضو دارد و ممکن است بخشی از این تعهدات اجرا شده و بخشی همچنان باقی مانده باشد. بنابراین تاکید در هر دوره اجلاس بر این است که بندهای باقیمانده نیز وارد مرحله اجرا شوند.
خرسند همچنین برگزاری COP۷ در تهران را پس از حدود سه سال تاخیر، بخشی از ظرفیت دیپلماسی محیط زیستی ایران دانست و گفت: با وجود فشارها و شرایط بینالمللی، کشورهای عضو در تهران حاضر شدند و اجلاس به نتیجه رسید. همکاریهای بینالمللی ذاتا پیچیده است و هر کشور تلاش میکند حقوق و منافع ملی خود را حفظ کند. اجرای تعهدات مندرج در پروتکلها نیز نیازمند هماهنگی میان دستگاههای مختلف، دریافت مجوزهای داخلی و پیگیری مستمر است. بر این اساس، خروجی COP۷ صرفا به تصویب چند سند محدود نمیشود؛ بخش مهمی از کار این اجلاس به برنامهای بازمیگردد که قرار است در فاصله دو اجلاس، یعنی طی دو سال آینده، برای اجرای تعهدات و تکمیل برنامههای منطقهای حفاظت از دریای خزر دنبال شود.
۵ پروتکل کنوانسیون تهران
- آکتائو
مقابله با آلودگی نفتی: تصویب هر ۵ کشور؛ لازمالاجرا از ۲۰۱۶ - مسکو
مقابله با آلودگی ناشی از منابع خشکی: تصویب هر ۵ کشور؛ لازمالاجرا از ۲۰۲۳ - عشقآباد
حفاظت از تنوع زیستی: هنوز به تصویب همه کشورهای عضو نرسیده و لازمالاجرا نشده است - مسکو
ارزیابی اثرات زیستمحیطی فرامرزی: تصویب هر ۵ کشور؛ لازمالاجرا از ۱۸ نوامبر ۲۰۲۵ - تهران
پایش، ارزیابی و تبادل اطلاعات: هنوز در حال مذاکره میان کشورهای عضو است و نهایی نشده است
نظر شما