همشهریآنلاین - مجیدجباری: طرح «جنگلداری نوین» برای مدیریت پایدار جنگلهای هیرکانی در حالی در آستانه اجراست که منابع طبیعی برداشت محدود درختان شکسته و افتاده را بخشی از اجرای این طرح برای تامین هزینههای مدیریت پایدار جنگل می داند اما کارشناسان از تمرکز طرح بر برداشت چوب و کمرنگ بودن کارکردهای اکولوژیک، آب و خاک و تنوع زیستی و همچنین پیامدهای برداشت درختان شکسته و افتاده نگرانند.
نشست هماندیشی «مبانی و شاخصهای حفظ، احیا و مدیریت پایدار جنگلهای هیرکانی» با حضور مسئولان سازمان حفاظت محیطزیست، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، استادان دانشگاه، کارشناسان و نمایندگان تشکلهای محیطزیستی برگزار شد. نشستی که بخش مهمی از آن به بررسی ابعاد طرح «نوین مدیریت پایدار جنگلها» و دیدگاههای موافق و منتقد درباره نحوه اجرای آن اختصاص داشت.
طرح جدید چه می گوید؟
معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری در این نشست جزئیات طرح «نوین مدیریت پایدار جنگلها» را تشریح کرد و گفت: این طرح بر اساس ماده ۳۶ قانون برنامه هفتم تدوین شده و هدف آن حفاظت، احیا و توسعه جنگلهاست.
کامران پورمقدم تصریح کرد: ممنوعیت برداشت چوب از جنگلهای طبیعی همچنان برقرار است و نیاز کشور به چوب باید از محل زراعت چوب تامین شود. پس از اجرای قانون تنفس جنگل در سال ۱۳۹۵، طرحهای قبلی جنگلداری متوقف شدند. طرحهایی که پیش از آن حدود ۹۵۰ هزار هکتار از جنگلها را تحت پوشش داشتند. در رویکرد جدید، مدیریت از مقیاس «سری های جنگلداری» به مقیاس حوزه آبخیز منتقل شده و معیار موفقیت سلامت و پایداری اکوسیستم جنگل است نه تولید چوب. همچنین در این طرح، برای مدیریت پایدار جنگل ۷ معیار و ۴۶ شاخص تعریف شده و مطالعات حدود ۲.۹ میلیون هکتار از عرصههای جنگلی انجام شده است.
گام نخست؛ برنامه ۳ تا ۵ ساله
پورمقدم افزود: مرحله نخست اجرای طرح در ۷۱۸ هزار هکتار از جنگلهای شمال در استان های گیلان، مازندران و گلستان و در یک دوره ۳ تا ۵ ساله پیشبینی شده است. احیای جنگلکاری های قدیمی، کاشت و غنیسازی، جایگزینی گونه های بومی، پایش آفات، حفاظت فیزیکی، تجهیز واحدهای حفاظتی، استفاده از دوربین و اجرای برنامههای حفاظتی و آموزشی از جمله فعالیتهای پیشبینیشده است. ضمن اینکه در این طرح، بر مشارکت جوامع محلی و استفاده از فناوریهای جدید تاکید کرده ایم.
۲۸ میلیون مترمکعب درخت شکسته
معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری یکی از منابع تامین هزینه اجرای طرح را درآمد حاصل از زراعت چوب، برداشت درختان شکسته، افتاده و خشکیده و فعالیت های مجاز اعلام کرد و گفت: ۹۹ درصد درآمدهای حاصل در همان طرح ها و برای حفاظت، احیاء و مدیریت جنگل هزینه میشود.
او حجم درختان شکسته، افتاده و تجمعی در جنگلهای هیرکانی را حدود ۲۸ میلیون مترمکعب برآورد کرد و گفت: البته قرار نیست همه این حجم برداشت شود و در چارچوب طرح، حدود ۴۰ هزار مترمکعب برداشت خواهد شد.
طرح را در دسترس متخصصان قرار دهید
معاون آموزش و مشارکتهای مردمی سازمان حفاظت محیط زیست و رئیس سابق انجمن جنگلبانی ایران بر ضرورت بررسی کارشناسی و شفافیت طرح جنگلداری نوین تاکید کرد.
هادی کیادلیری در این نشست گفت: قرار بود طرح در اختیار فعالان و متخصصان قرار گیرد تا بررسی شود، اما تا آنجا که اطلاع دارم، خود سازمان حفاظت محیطزیست نیز امکان دسترسی و مطالعه کامل آن را نداشته است. این درحالی است که طرح باید پیش از تصمیمگیری در اختیار جامعه کارشناسی قرار گیرد.
او تاکید کرد: سازمان منابع طبیعی و محیط زیست هدف مشترکی در حفاظت دارند، اما وظایفشان متفاوت است. منابع طبیعی باید میان حفاظت و تولید تعادل برقرار کند، در حالی که سازمان محیطزیست بر تعیین آستانههای حفاظتی و اصل احتیاط تاکید دارد. بهویژه در مواردی که احتمال آسیب به زیستگاه یا انقراض گونهها مطرح باشد.
تفاوت پایداری جنگل و پایداری اکوسیستم
کیادلیری تصریح کرد: مدیریت گذشته در مقاطعی بیش از اندازه بر تولید چوب متمرکز بوده و برخی روشهای مورد استفاده نیز بدون توجه کافی به شرایط بوم شناختی و اجتماعی ایران وارد شدهاند. در چنین شرایطی، قطع درختان کهنسال، حتی اگر از نظر حجم چوب قابل توجه نباشد، به دلیل زمان طولانی شکلگیری آنها خسارت بار است.
او همچنین درباره تفاوت پایداری جنگل و پایداری اکوسیستم هشدار داد و گفت: ممکن است در یک مدیریت، موجودی چوب کاهش پیدا کند اما یکنواختی بیشتر و تنوع زیستی کمتر شود. ارزیابی مدیریت جنگل نباید فقط بر تعداد درخت یا حجم چوب استوار باشد.
جاده های جنگلی و دسترسی متخلفان
کیادلیری درباره جادههای جنگلی نیز گفت: بخش قابل توجهی از این جادهها با هدف بهرهبرداری ایجاد شدهاند و میتوانند با افزایش دسترسی انسان، به تکه تکه شدن زیستگاه، قاچاق و ساخت و ساز منجر شوند.
او بر ضرورت ارزیابی جداگانه تعمیر و نگهداری این جادهها تاکید کرد و گفت: درباره درختانی که در حاشیه جاده قرار دارند نیز باید تعریف دقیق و علمی از «حریم» و «درخت خطرساز» وجود داشته باشد.
ابهام در «درخت خطرساز» و «درخت تجمعی»
کیادلیری همچنین خواستار تعریف دقیق اصطلاحاتی مانند «درخت تجمعی» و «درخت خطرساز» شد و ادامه داد: باید مشخص باشد منظور از درخت تجمعی چیست و یک درخت یا چه تعداد درخت در چه سطحی از عرصه، مشمول این عنوان میشود.
کیادلیری همچنین درباره برداشت درختان خشکیده و افتاده، ضرورت بررسی علمی پیامدهای این اقدام را مطرح کرد و گفت: چوب مرده نیز بخشی از اکوسیستم است و موجودات وابسته به آن نباید در ارزیابیها نادیده گرفته شوند.
حفاظت بدون اعتماد مردم ممکن نیست
باریس مجنونیان، استاد بازنشسته منابع طبیعی دانشگاه تهران نیز در این نشست بر استفاده از فناوریهای جدید و جلب اعتماد عمومی تاکید کرد.
او گفت: ایران از نظر پوشش جنگلی، ضعیف است و همین موضوع ضرورت احتیاط بیشتر در مدیریت و بهرهبرداری را نشان میدهد. مجنونیان بر اولویت حفاظت تاکید کرد و گفت: سازمان حفاظت محیطزیست و دستگاههای مسئول باید گزارش شفافی از وضعیت حفاظت جنگلها ارائه کنند.
نسخه تازه برای جنگل های هیرکانی | جنگلداری نوین؛ نجات جنگل یا برداشت چوب؟ پاسخ معاون امور جنگل به ۶ نقد کارشناسان
به گفته او، حفاظت پایدار بدون اعتماد مردم ممکن نیست و اگر مردم جنگل را میراث نسلهای آینده بدانند، میتوانند به نیروهای داوطلب حفاظت تبدیل شوند. او همچنین بر تعیین دقیق حدود و وضعیت حقوقی جنگلها و پرهیز از تصمیمگیری بر اساس ادعاهای محلی و مالکیتی تأکید کرد.
گلزار: قانون، برداشت را الزام نکرده است
حنیف رضا گلزار فعال محیط زیست و کارشناس حوزه آب و خاک که یکی از مخالفان اجرای طرح بدون الزامات محیط زیستی است هم در این نشست گفت: تشکلهای محیطزیستی نسبت به آنچه تصمیمهای غیرعلمی و اقدامات کمسروصدا برای ازسرگیری برداشت چوب از درختان شکسته و افتاده میدانند، نگرانی دارند.
او با استناد به ماده ۳۶ قانون برنامه هفتم تصریح کرد: این ماده سازمان منابع طبیعی را مکلف به حفاظت، احیا و توسعه جنگلها در چارچوب مدیریت پایدار کرده و برداشت چوب از جنگلهای طبیعی را ممنوع دانسته است. تبصره این ماده تنها در شرایط مشخص، جمعآوری برخی درختان ریشهکن، شکسته و افتاده ناشی از عوامل طبیعی، درختان آلوده و غیرقابل احیا و درختان خطرساز در حاشیه جادهها و پارکهای جنگلی را با شرایط قانونی مجاز کرده است.
او با تاکید بر اینکه این حکم، «اجازه» است نه «الزام» و درباره ورود پیمانکاران و شرکتهای خصوصی و ضعف نظارت نیز ابراز نگرانی کرد.
سازمان بازرسی: قانون و حفاظت باید کنار هم دیده شوند
صادقیراشد، معاون بازرسی امور کشاورزی و محیط زیست سازمان بازرسی کل کشور، با اشاره به حدود ۲۸ سال سابقه آشنایی با منابع طبیعی و جنگلداری گفت در سالهای ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴ بررسیهای میدانی گستردهای درباره بهرهبرداری از جنگلها انجام شده و گزارش نهایی در خرداد ۱۳۹۴ به سازمان منابع طبیعی ارسال شده است. نتیجه آن بررسی ها، توقف شیوه قدیمی بهرهبرداری بود.
او گفت: اکنون باید صادقانه بررسی شود پس از توقف بهرهبرداری چه اتفاقی برای جنگل، جمعیت و نیازهای مختلف افتاده است و طرحهای جدید نیز باید به شکلی اجرا شوند که به آسیب دوباره منجر نشوند.
صادقیراشد تاکید کرد : انسان مالک جنگل نیست و باید با طبیعتی که از نسلهای گذشته به ارث رسیده، با دقت بیشتری رفتار کند. برهمین اساس، سازمان بازرسی در بررسی طرحهای منابع طبیعی در گذشته، وقتی تخلفی دیده، اقدام قانونی کرده و بر اجرای صحیح قانون و حفاظت از منابع طبیعی تاکید دارد.
ظهرابی: عجله نکنید
معاون محیط زیست طبیعی سازمان حفاظت محیطزیست، خواستار پرهیز از شتاب در اجرای طرح شد.
حمید ظهرابی که میزبان این نشست بود، گفت: جنگلهای هیرکانی با وجود مساحت محدود، ارزش بسیار بالایی دارند و برنامهریزی درباره آنها باید با احتیاط انجام شود. رویکرد ماده ۳۶ قانون برنامه هفتم پیشرفت، حفاظت از جنگل است و در قانون گفته نشده که برداشت چوب برای حفاظت انجام شود.
او افزود: اگر درختی در معرض سقوط و آسیب به مردم باشد یا درختان ناشی از سیلاب مسیر آب را به سمت مناطق مسکونی مسدود کنند، سازمان منابع طبیعی باید برای رفع خطر اقدام کند. این موارد در قانون روشن است و لازم است طرح جدید نیز با همین الزامات تطبیق داده شود.
بیبرنامگی خطرناک تر است
ظهرابی با تاکید بر اینکه بی برنامگی خطرناک تر از برنامه ضعیف است، گفت: اصل داشتن برنامه ضروری است، اما نباید برای اجرای آن شتاب کرد.
معاون محیط زیست طبیعی سازمان حفاظت محیطزیست در ادامه، تنوع زیستی، تغییر اقلیم، کاهش مداخلات، تقویت حفاظت و ارزشگذاری خدمات اکوسیستمی را از شاخصهایی دانست که باید در مدیریت پایدار جنگل دیده شوند. من اینکه باید از دادههای بهروز و قابل اعتماد استفاده کرد.
ظهرابی همچنین خواستار ادامه گفتوگو با جامعه مدنی و فعالان محیطزیست و مشارکت جوامع محلی در مراحل برنام هریزی و اجرا شد و پیشنهاد کرد که طرح از ابتدا و بهصورت مرحله به مرحله بازخوانی و در فرایندی مشارکتی اصلاح شود.
اجماع کارشناسی شکل نگرفت
در این نشست، نمایندگان تشکلهای محیطزیستی بر ضرورت دسترسی به متن کامل طرح، بررسی آثار اجتماعی و محیطزیستی و روشن شدن سازوکار مشارکت ذینفعان تاکید کردند.نگرانی درباره برداشت درختان خشکیده، شکسته و افتاده، تعریف «درخت خطرساز» و «درخت تجمعی»، پیامدهای جمعآوری چوب مرده و نحوه تامین مالی طرح از محل درآمدهای جنگل از جمله موضوعاتی بود که از سوی کارشناسان و فعالان و دانشگاهیان مطرح شد.
در مجموع، میان دیدگاههای مطرح شده هنوز اجماع کارشناسی درباره همه ابعاد طرح شکل نگرفته و بخشی از ابهامات به نحوه اجرا، دامنه مداخلات، مشارکت جوامع محلی و سازوکار تامین مالی بازمیگردد.
الموتی: سازمان منابع طبیعی تضعیف شده است
دبیر شبکه محیطزیست، منابع طبیعی و توسعه پایدار کشور، در حاشیه این نشست، در کنار نگرانی کارشناسان و تشکلهای محیطزیستی درباره نحوه اجرای طرح جنگلداری نوین، بر مشکلات ساختاری و مالی سازمان منابع طبیعی نیز تاکید کرد و گفت: تشکلهای محیطزیستی از ابتدای مطرح شدن طرح خواستار دسترسی به متن آن و بررسی آثارش بر جنگلهای هیرکانی، تنوع زیستی و جوامع محلی بودهاند و هنوز درباره سازوکار مشارکت جوامع محلی و نحوه اجرای طرح، اجماع کارشناسی شکل نگرفته است.
حفاظت نباید از جیب جنگل تأمین شود»
مسعود الموتی در گفتوگو با همشهری در حاشیه این نشست، گفت: انتقاد از طرح نباید باعث نادیده گرفتن وضعیت سازمان منابع طبیعی شود. این سازمان از یک سو مسئول حفاظت از جنگل، مقابله با قاچاق چوب و مدیریت عرصههای طبیعی است و از سوی دیگر با محدودیت جدی منابع مالی مواجه است.
او سازمان منابع طبیعی را در ساختار فعلی حکمرانی، سازمانی «بیمار و محتاج» توصیف کرد و گفت: سازمان منابع طبیعی را همه ما در این وضعیت قرار دادهایم. با بلایی که سر سازمان آوردیم در حوزه حکمرانی، در حوزه تامین منابع و توجهی که به این سازمان نداشتیم، مجبورش کردیم.
الموتی با تاکید بر اینکه نباید از جنگلهای هیرکانی انتظار داشت هزینه حفاظت از خود را از محل بهرهبرداری تامین کنند، تصریح کرد: تامین منابع مالی پایدار برای حفاظت از جنگلها باید در نظام بودجهریزی کشور دیده شود تا سازمان منابع طبیعی برای تامین هزینههای خود نیازمند درآمدهای حاصل از جنگل نباشد.
او همچنین اصلاح ماده ۳۶ قانون برنامه هفتم و بازنگری در سازوکارهای مرتبط با مدیریت جنگل را ضروری دانست و پیشنهاد کرد: همزمان با بررسی طرح جنگلداری نوین، موضوع تامین مالی پایدار سازمان منابع طبیعی نیز در سطح سیاستگذاری دنبال شود.
الموتی گفت: نگرانی درباره برداشت درختان خشکیده، شکسته و افتاده و پیامدهای اجرای طرح باید جدی گرفته شود، اما در کنار آن، مسئله تضعیف ساختاری و مالی سازمان منابع طبیعی و تامین منابع لازم برای انجام وظایف حفاظتی این سازمان نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
جمع بندی
به گزارش همشهریآنلاین، در این نشست، منابع طبیعی از طرحی سخن گفت که قرار است مدیریت جنگل را از چوب محوری به سلامت اکوسیستم منتقل کند. اجرای طرح جنگلداری نوین با ۷ معیار و ۴۶ شاخص در مرحله نخست در ۷۱۸ هزار هکتار پیشبینی شده است. در مقابل، سازمان حفاظت محیط زیست بر اجرای محتاطانه، کاهش مداخلات، تنوع زیستی، دادههای معتبر و پرهیز از شتاب تاکید کرد و سازمان بازرسی نیز خواستار اجرای دقیق قانون و ارزیابی آثار تصمیمات گذشته شد. این در حالی است که کارشناسان، دانشگاهیان و فعالان محیط زیست درباره برداشت درختان خشکیده، شکسته و افتاده، تعریف درخت خطرساز و درخت تجمعی، ورود احتمالی پیمانکاران، نحوه تامین مالی طرح از محل درآمدهای جنگل و پیامدهای اکولوژیک جمعآوری چوب مرده نگرانیهایی مطرح کردند و بر ضرورت بررسی علمی، مشارکت جامعه مدنی و جوامع محلی و پرهیز از شتاب در اجرای طرح تاکید داشتند.
نظر شما