همشهری آنلاین- زهرا رفیعی: برای کاهش مصرف کیسههای پلاستیکی علاوه بر روز جهانی، یک روز ملی هم تعیین شده است. این نامگذاری از سوی فعالان محیط زیست و با حمایت برخی نهادهای شهری برای فرهنگسازی در زمینه کاهش مصرف کیسههای پلاستیکی انجام شده است. در سال ۱۴۰۱ هم آییننامهای در هیات وزیران به تصویب رسید که محتوای اصلی آن کاهش کیسههای پلاستیکی نازک (کمتر از ۲۵ میکرن) بود. اما در این بین برخی کارشناسان از جمله امین صدرنژاد، عضو اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران و عضو انجمن صنایع بازیافت ایران، معتقد است علاوه بر مشکلات تقنینی و فنی در موضوع پسماندهای پلاستیکی، مشکل اصلی بیشتر از اینکه خود کیسه پلاستیکی باشد در نحوه مدیریت پسماند پلاستیکی است.
او در گفت و گو با همشهری یکی از تفاوتهای اساسی ایران با کشورهای توسعهیافته را در نحوه تدوین مقررات میداند و میگوید: در بسیاری از کشورها پیش از تصویب هر قانون یا آییننامه، فرآیندی با عنوان «ارزیابی آثار مقررات» انجام میشود تا مشخص شود چرا به چنین مقررهای نیاز است یعنی اگر تصویب نشود چه پیامدهایی خواهد داشت، آیا راهکارهای دیگری برای رسیدن به هدف وجود دارد؟ و در نهایت این مقرره چگونه قرار است به تحقق اهداف کمک کند؟ اما در ایران چنین فرآیندی وجود ندارد و گزارشهای پشتیبان نیز عمدتا در جهت تایید همان مقررات تهیه میشود.
این عضو انجمن صنایع بازیافت ایران که از ابتدای تدوین آییننامه کاهش مصرف کیسههای پلاستیکی به عنوان نماینده بخش خصوصی در جلسات حضور داشته، میگوید: هیچ گزارش کارشناسی و مستندی درباره ضرورت و شیوه تدوین این آییننامه در اختیار فعالان بخش خصوصی قرار نگرفته است. جلسات متعددی با حضور کارشناسان برگزار شد، اما حجم ایرادهای آییننامه به اندازهای بود که دستیابی به نتیجه را دشوار میکرد و در نهایت نیز این آییننامه با فشار برخی دستگاههای ذینفع به تصویب رسید.
او مهمترین ایراد این آییننامه را فقدان ضمانت اجرایی میداندو می گوید: در آییننامه تکالیفی مانند ممنوعیت توزیع رایگان کیسههای پلاستیکی یا الزام تولیدکنندگان به تغییر مشخصات برخی محصولات و استفاده از مواد زیستتخریبپذیر پیشبینی شده، اما اگر تولیدکننده یا عرضهکننده این الزامات را رعایت نکند، مجازاتی برای او تعریف نشده است. از آنجا که بر اساس قانون اساسی، تعیین مجازات باید در قانون پیشبینی و تعیین شود و نه در آییننامههای هیات وزیران، این تکالیف عملا فاقد ضمانت اجرایی است.
امین صدرنژاد در ادامه به یکی از موضوعات بحثبرانگیز سالهای اخیر، یعنی استفاده از پلاستیکهای زیستتخریبپذیر، اشاره میکند و میگوید: این موضوع در دنیا نیز همچنان محل اختلاف است. بسیاری از این محصولات تنها در شرایط مشخص و کنترلشده قابلیت تجزیه دارند و اگر در طبیعت رها شوند، تفاوت محسوسی با پلاستیکهای معمولی نخواهند داشت.
کیسههای پلاستیکی به دلیل وزن کم و قابلیت جابهجایی توسط باد بیشتر از سایر زبالهها در جادهها و طبیعت به چشم میآید. صدرنژاد یکی از خلاهای مهم قانون مدیریت پسماند را نبود متولی مشخص برای جمعآوری زباله در خارج از محدوده شهرها و روستاها میداند و میگوید: هرچند در قانون مسئولیتهایی برای بخشداریها در نظر گرفته شده، اما این نهادها نیروی اجرایی کافی برای انجام این وظیفه ندارند و در نتیجه مشخص نیست هزینه و مسئولیت جمعآوری زبالههای رهاشده در محورهای مواصلاتی بر عهده چه نهادی است. البته قرار است این ایراد در اصلاح قانون مدیریت پسماند برطرف شود.
این فعال حوزه بازیافت معتقد است حذف کامل کیسههای پلاستیکی نیز به نفع محیطزیست نیست و توضیح میدهد: اگر موضوع رهاسازی زباله را کنار بگذاریم، بسیاری از گزینههای جایگزین از نظر ردپای محیطزیستی وضعیت مطلوبتری ندارند. تولید کیسههای کاغذی ۲۰ تا ۴۰ برابر و کیسههای پارچهای ۴۰ هزار برابر ردپای محیطزیستی بیشتری نسبت به کیسه پلاستیکی دارند یعنی یک کیسه پارچهای باید ۲۰ هزار بار استفاده شود تا در برابر رد پای محیط زیستی یک کیسه پلاستیکی باشد.
این ادعا برخلاف آموزههای محیط زیستی است که انجمنهای محیط زیستی و حتی سازمان حفاظت محیط زیست ارائه میکند و بیشتر مفاد «آییننامه کاهش مصرف کیسههای پلاستیکی» هم بر کاهش مصرف کیسههای پلاستیکی تاکید دارد ولی این فعال حوزه بازیافت میگوید: کیسه پلاستیکی به دلیل مصرف کم مواد اولیه، نیاز کمتر به انرژی در فرآیند تولید، قیمت پایین و مقاومت مناسب، محصولی کارآمد است و مشکل از جایی آغاز میشود که پس از مصرف در محیط رها میشود. از همین رو، راهکار اصلی نیز باید بر جلوگیری از رهاسازی زباله متمرکز باشد، نه ممنوعیت تولید.
صدرنژاد میگوید: دولت به جای افزایش تعداد مقررات، میتواند از ابزارهای اقتصادی استفاده کند؛ از جمله اعمال جریمه برای رهاسازی زباله، ایجاد مشوق برای بازگرداندن پسماند به چرخه بازیافت و اجرای نظامهای سپرده یا گرویی که در بسیاری از کشورها تجربه شده است. انجمن بازیافت طی سالهای اخیر تلاش کرده چنین سازوکارهایی در کشور اجرایی شود، اما موانعی از سوی برخی دستگاهها از جمله وزارت صمت و شهرداریها وجود داشته است.
به باور او، اگر زباله ارزش اقتصادی پیدا کند، انگیزه رهاسازی آن نیز کاهش مییابد. به همین دلیل، توسعه شرکتهای خدمات جمعآوری پسماند و فراهم شدن امکان فروش ضایعات قابل بازیافت توسط شهروندان میتواند یکی از مؤثرترین راهکارها برای بازگرداندن پلاستیک به چرخه بازیافت باشد. در برخی کشورها کیسههای خرید در نهایت به عنوان کیسه زباله مورد استفاده قرار میگیرد و سپس همراه زباله به سیستم جمعآوری تحویل داده میشود؛ رویکردی که باعث افزایش عمر مصرف کیسه و کاهش تولید پسماند میشود.
او درباره سیاست کشورهای محدودکننده مصرف پلاستیک نیز توضیح میدهد: شرایط این کشورها با ایران یکسان نیست. آنها منابع فراوان چوب، آب و مواد اولیه برای تولید کاغذ و پارچه دارند و در عین حال از مصرفکنندگان عمده نفت به شمار میروند؛ بنابراین نمیتوان سیاستهای آنها را بدون توجه به تفاوتهای اقتصادی و اقلیمی، عینا در ایران اجرا کرد. بخش قابل توجهی از آلودگیهای پلاستیکی در دنیا ناشی از فعالیتهای صنعت ماهیگیری و رهاسازی تجهیزات صید است، در حالی که در بسیاری از موارد، این مسئله به طور کلی به مصرف پلاستیک نسبت داده میشود.
او معتقد است تغییر رفتار مصرفکنندگان بیش از آنکه نتیجه تصویب مقررات باشد، حاصل سازوکارهای اقتصادی است امین صدر نژاد میگوید: زمانی که کیسه در نانواییها قیمتگذاری شد، بسیاری از مردم استفاده از کیسه شخصی یا پارچهای را ترجیح دادند، در حالی که در مراکزی که کیسه رایگان توزیع میشود، مصرف همچنان بالاست. از نگاه او، ایجاد انگیزه اقتصادی در بسیاری از موارد مؤثرتر از تصویب مقررات جدید است.
به گفته این عضو اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران در ایران گاهی تصویب آییننامهها به شاخص ارزیابی عملکرد مدیران تبدیل شده و تعداد مقررات جدید به عنوان دستاورد مدیریتی معرفی میشود؛ در حالی که موفقیت یک سیاست باید بر اساس میزان تحقق اهداف آن سنجیده شود، نه صرفا تعداد مصوبات.
صدرنژاد در پایان، با اشاره به تجربه شخصی خود میگوید که برای برخی مصارف مانند کیسه فریزر همچنان از محصولات پلاستیکی استفاده میکند، اما برای حمل خرید، در مواردی که نیاز باشد، از کیسه پارچهای استفاده میکند و کیسههای خرید را نیز دوباره برای جمعآوری زباله به کار میگیرد.
خلاصه مهمترین مفاد «آییننامه کاهش مصرف کیسههای پلاستیکی»
- تولیدکنندگان کیسههای پلاستیکی زیر ۲۵ میکرون باید طی ۵ سال، هر سال ۲۰ درصد از ظرفیت تولید خود را به کیسههای سازگار با محیط زیست یا زیستتخریبپذیر تبدیل کنند.
- توزیع رایگان کیسه پلاستیکی (بهجز برخی مصارف مانند میوهفروشیها) باید متوقف شود.
- توزیع کیسههای بسیار نازک زیر ۲۵ میکرون ممنوع شود.
- فروشگاههای زنجیرهای نباید کیسههای کمتر از ۶۰ میکرون توزیع کنند.
- برای مشتریانی که کیسه دریافت نمیکنند، مشوقهایی مانند امتیاز باشگاه مشتریان در نظر گرفته شود.
- تولید کیسههای اصطلاحاً «اکسو-تجزیهپذیر» که فقط به ریزپلاستیک تبدیل میشوند، ممنوع شود.
- وزارتخانهها موظف به فرهنگسازی و ارائه گزارش سالانه از میزان کاهش مصرف شدند.
نظر شما