همشهری آنلاین - گروه سیاسی: پس از جنگ ۱۰۶ روزه و اختلال جدی در عبور نفت از تنگه هرمز، بازار جهانی انرژی وارد مرحلهای شده که بازگشت آن به وضعیت عادی سریع نخواهد بود. برآورد شرکتهای بزرگ انرژی و تحلیلگران نشان میدهد حتی با کاهش تنشها، راهاندازی دوباره تولید نفت، آزادسازی ظرفیت ذخیرهسازی، جابهجایی دوباره ناوگان نفتکشها و ترمیم زیرساختهای آسیبدیده میتواند از چند ماه تا چند سال طول بکشد. در این میان، محدودیت بیمه، نااطمینانی امنیتی و تغییر مسیرهای تجاری باعث شده جریان انرژی همچنان ناپایدار باقی بماند و بازار نفت در سطحی شکننده و پرنوسان حرکت کند.
راهی طولانی برای بازگشت از شوک انرژی ایران
شامگاه یکشنبه، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، از پایان ۱۰۶ روز جنگ با ایران خبر داد و در شبکههای اجتماعی نوشت: «کشتیهای جهان، موتورهای خود را روشن کنید... بگذارید نفت جریان پیدا کند.» با این حال، حتی با آنکه توافقی که برای جمعه برنامهریزی شده فقط یک توافق موقت است، قیمت نفت بلافاصله رو به کاهش گذاشت و نفت برنت در لندن به زیر ۸۰ دلار در هر بشکه سقوط کرد. اما به گفته مدیران صنعت نفت و گاز، معاملهگران و تحلیلگران، پس از بزرگترین بحران انرژی تاریخ، بازگشت سریع به وضعیت عادی ممکن نیست و برای راهاندازی دوباره جریان نفت و گاز و متعادل کردن بازارهای ناپایدار، ماهها زمان لازم خواهد بود؛ البته اگر آتشبس دوام بیاورد. وائل صوان، مدیرعامل شل، گفته است که بازگشت به تعادل شاید نزدیک به یک سال یا بیشتر طول بکشد و تنش در سیستم برای مدتی طولانی باقی میماند.
براساس گزارش فایننشال تایمز، در هفتههای اخیر، تعداد اندکی از کشتیها، آن هم بهتدریج رو به افزایش، عبور از تنگه هرمز را آغاز کرده بودند؛ تنگهای که مسیر حیاتی صادرات نفت و گاز خاورمیانه است و در جریان جنگ بسته شده بود. اما این رفتوآمدهای پنهانی که عمدتا حامل نفت خام برای شرکتهای ملی نفت امارات، کویت و عراق بودند، فقط بخش کوچکی از ترافیک عادی را تشکیل میدادند و پس از سرنگونی یک بالگرد آپاچی آمریکایی در هفته گذشته، ناگهان متوقف شدند. از نگاه تحلیلگران، نخستین گام برای بازگشت صنعت انرژی، نه خروج کشتیها، بلکه ورود نفتکشهای خالی به خلیج فارس برای تخلیه مخازن پرشده منطقه است. تا زمانی که فضای ذخیرهسازی آزاد نشود، تولید نفت هم نمیتواند از سر گرفته شود. به گفته مارتین راتس از مورگان استنلی، بانک سرمایهگذاری آمریکایی، تخلیه مخازن صادراتی باید در اولویت باشد و شاید حتی مهمتر از خروج نفتکشهای پر باشد. پیش از آن هم باید کانالهای اصلی تنگه از مین پاک شود و مسیر حرکت کشتیها از نقاط دیگر جهان بازآرایی شود.
علاوه بر این، ناوگان نفتکشها هم از نظر موقعیت جغرافیایی بههم ریخته است. امین ناصر، مدیرعامل آرامکوی عربستان، گفته بود کشتیها در جای درست نیستند و باید دوباره در کنار هم قرار گیرند؛ کاری که زمان زیادی میبرد. ناصر مدعی شده بود آرامکو، که با استفاده از خط لوله صادراتی به بندر ینبع در دریای سرخ همچنان حجم بالایی نفت تولید میکند، میتواند ظرف ۳ هفته تولید کامل را از سر بگیرد، اما دیگر شرکتهای نفتی در موقعیت ضعیفتری قرار دارند. بنا بر برآورد شرکت نروژی ریستاد، حدود ۱۰ هزار حلقه از ۳۶ هزار چاه نفت فعال منطقه پیش از جنگ، فعلا از مدار خارج شدهاند. بعضی از آنها میتوانند سریع به مدار برگردند، اما میدانهای قدیمیتر، یا آنهایی که مدت بیشتری خاموش بودهاند، از نظر فنی بازگردانی پیچیدهتری دارند؛ بعضی دچار افت فشار شدهاند و برخی دیگر با خوردگی یا خرابی مکانیکی روبهرو هستند.
تا ۵ سال زمان بازسازی
۲ شرکت بزرگ خدمات نفتی جهان، هالیبرتون و اسالبی (SLB)، هم در ماه آوریل هشدار داده بودند که روند راهاندازی دوباره تولید، نامنظم و تکهتکه خواهد بود. هالیبرتون گفته بود هرچه تاسیسات مدت بیشتری خاموش بمانند، بازگرداندن آنها به مدار دشوارتر میشود. پیمانکارانی که ماهها بیکار ماندهاند نیز باید نیرو و تجهیزات خود را دوباره به منطقه منتقل کنند. مورگان استنلی برآورد کرده است که تا سپتامبر فقط ۵۰ درصد و تا دسامبر ۸۰ درصد از تولید نفت و گاز خلیج فارس دوباره بازمیگردد. همچنین تاسیساتی که بر اثر حمله پهپادها یا موشکهای ایرانی آسیب دیدهاند، نیاز به تعمیر دارند. بخش عمده مجتمع گاز طبیعی راس لفان قطر احتمال دارد نسبتا سریعتر از سر گرفته شود، اما تعمیر بخشهای آسیبدیده ممکن است ۳ تا ۵ سال طول بکشد. امارات هم گفته است که بازسازی کامل بزرگترین واحد فرآورش گاز این کشور تا سال آینده ادامه خواهد داشت.
وائل صوان مدیرعامل شرکت شل گفته است جهان برای جبران کمبود نفت خاورمیانه، «از آینده قرض گرفته است». در طول ۳ ماه و نیم جنگ، شکاف بزرگی در عرضه ایجاد شد؛ نفتی که بهدلیل نبود امکان صادرات، اصلا تولید نشد. او گفته است: «الان ۱.۲ میلیارد بشکه نفت خام در کسری هستیم.» بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که حتی اگر تنگه دوباره باز شود و باز بماند، این رقم تا پایان سال ممکن است به ۲ میلیارد بشکه برسد، چون بازگرداندن میادین نفتی، تغییر مسیر کشتیها و راهاندازی دوباره پالایشگاهها زمان میبرد. جهان برای جبران این کمبود ۲ واکنش اصلی نشان داد: در آسیا، قیمتهای بالا باعث شد پالایشگاهها فعالیت خود را شدیدا کاهش دهند و چین بهجای واردات، از ذخایری استفاده کرد که طی چند سال اخیر انباشته کرده بود. در آمریکا و اروپا نیز آزادسازی گسترده ذخایر راهبردی، بخشی از خسارت را جبران کرد.
با وجود بزرگترین افت عرضه نفت و گاز در تاریخ، سیستم جهانی تا حدی تابآوری نشان داد: بیشترین قیمت نفت برنت در این دوره ۱۱۸ دلار بود، بسیار پایینتر از ۱۴۷ دلار ثبتشده در ژوئیه ۲۰۰۸ که اگر به امروز تبدیل شود، معادل ۲۲۷ دلار خواهد بود. اما سیستم همچنان تحت فشار و شکننده است. ذخایر راهبردی نفت آمریکا، که پیش از جنگ هم کاهش یافته بودند، به پایینترین سطح ۴۳ سال اخیر رسیدهاند. بانک انگلیسی اچاسبیسی (HSBC) معتقد است ذخایر جهانی برای ماهها به کاهش ادامه خواهند داد، در حالی که صنعت نفت خاورمیانه در حال راهاندازی مجدد است. به همین دلیل، هر بحران تازهای، از تنش ژئوپولیتیکی جدید گرفته تا یک اختلال غیرمنتظره در یک پالایشگاه بزرگ، میتواند تاثیری بیش از حد معمول داشته باشد. صوان هشدار داده است: «خدا نکند اختلال دیگری رخ دهد.» ژرژ لئون، رئیس تحلیل ژئوپولیتیک در شرکت نروژی ریستاد، هم گفته است جهان دیگر به بازار نفت پیش از بحران برنمیگردد، بلکه وارد نظمی ناپایدارتر و پرنوسانتر میشود.
دونالد ترامپ در شبکههای اجتماعی نوشته بود: «کشتیها شروع به حرکت کردهاند، بسیاری از آنها در تنگه هرمز بارگیری شدهاند. آنها در امتداد «بزرگراه» جنوبی حرکت میکنند که کاملا امن، مطمئن و بکر است. مناطق دیگری نیز برای سفر وجود دارد!»
اما در واقعیت، هنوز کشتیها در مقیاس معناداری حرکت نکردهاند. روز سهشنبه، رئیس یکی از بزرگترین شرکتهای نفتکش جهان، میتسویی او.اس.کی لاینز (OSK Lines)، گفت شرکتهای کشتیرانی به چیزی بیش از یک چارچوب سیاسی نیاز دارند. به گفته جوتارو تامورا، این توافق باید واقعی باشد و در وضعیت عینی تنگه هرمز ترجمه شود تا خطوط کشتیرانی با خیال راحت عبور کنند. دیگران هم همین نظر را تکرار کردند. الکساندر ساوریس، مدیرعامل سیامبی تک، شرکت بلژیکی فعال در کشتیرانی و فناوری سوختهای پاک (CMB Tech)، گفته است شرکت او فقط زمانی از تنگه عبور میکند که ۱۰۰ درصد مطمئن باشد امن است.
کریستیان سورنسن، مدیرعامل شرکت حملونقل گاز طبیعی مایع بیدبلیو (BW LPG) که بزرگترین اپراتور کشتیهای حمل گاز مایع نفتی در جهان است، اوایل همین ماه گفته بود کشتیهای بزرگ در دریای عرب بیش از حد انتظار بیحرکت ماندهاند و منتظر بازگشایی تنگه هرمز هستند، نه اینکه بهدنبال بارگیری محموله از آمریکا بروند. این توافق همچنین قرار است صادرات نفت ایران به آسیا را آزاد کند؛ از جمله با صدور معافیت برای مدت تمدید ۶۰ روزه آتشبس و برداشتن محاصره دریایی آمریکا بر نفت ایران.
روز سهشنبه، ۲ نفتکش ایرانی از خلیج عمان خارج شدند و از خط نمادین محاصره آمریکا عبور کردند؛ نخستین نشانهای که نشان میداد نفت ایران بدون مزاحمت مستقیم ارتش آمریکا در حال حرکت است.
پلتس که شاخصهای نفتی منطقه را ارزیابی میکند، گفته است بررسیهای دقیق این موسسه نشان میدهد شرکتها پیش از آنکه تنگه هرمز «از نظر تجاری باز» اعلام شود، منتظر ۳۰ تا ۴۵ روز آرامش، حضور یک «طیف گسترده» از شرکتهای بیمه و بازگشت دستکم ۵۰ درصد از سطح ترافیک پیش از جنگ خواهند ماند.
جایگزینهای احتمالی قطر
حتی پس از ازسرگیری عرضه نفت و گاز، این جنگ احتمالا جهان را برای همیشه تغییر داده است. یکی از مدیران ارشد نفتی گفته است: «مثل بعد از همهگیری کووید-۱۹ خواهد بود؛ اوضاع عادی میشود، اما به نقطه قبلی برنمیگردد. جریانها تغییر خواهند کرد.» همزمان، در خود خلیج فارس مذاکرات برای ساخت خطوط لوله جدید بهمنظور دور زدن تنگه هرمز در جریان است و در بلندمدت، کریدورهای تجاری تازهای شکل خواهد گرفت. کشورهایی که به انرژی خاورمیانه وابستهاند، بهدنبال تنوعبخشی به منابع خود هستند. هفته گذشته ژاپن یک قرارداد ۲۰ ساله جدید برای تامین گاز طبیعی مایع (LNG) با مالزی امضا کرد.
لورنزو سیمونلی از شرکت انرژی آمریکایی بیکر هیوز هم گفته بود انتظار دارد در سطح جهان موجی از پروژههای جدید برای کاهش وابستگی به قطر شکل بگیرد. او افزوده است شرکتهای نفت و گاز نیز فعالیت خود را در بیرون از خلیج فارس افزایش دادهاند و لیبی و نیجریه از مهمترین بهرهبرداران این روند خواهند بود.
به گفته متیو رایت، اگر ایران کنترل را حفظ کند، بازگشت به ۱۰۰ درصد ظرفیت بسیار دشوار خواهد شد، چون برخلاف کانال سوئز، زیرساخت لازم برای اداره این گذرگاه بهصورت یک عملیات منظم وجود ندارد. هلیما کرفت از بانک کانادایی آربیسی (RBC Capital Markets) هم گفته است برخی شرکتها و کشورها شاید حاضر باشند برای عبور از تنگه به ایران پول بدهند، اما بسیاری از شرکتهای غربی از پرداخت به سپاه پاسداران، که همچنان زیر تحریم آمریکا هستند، هراس خواهند داشت.
او یادآوری کرده است که آمریکا گفته عوارضی در کار نخواهد بود، اما بعید است برای تحمیل این موضع دوباره وارد اقدام نظامی شود. کرفت به تجربه دریای سرخ اشاره کرده است؛ جایی که با وجود توافق برای توقف حمله حوثیها به کشتیها بیش از یک سال قبل، شمار کشتیهای عبوری همچنان ۵۰ درصد کمتر از سطح پیش از ۲۰۲۳ است. او گفته است شور و شوق توافق شاید پس از امضا ادامه پیدا کند، اما دریای سرخ میتواند هشداری برای بازگشایی هرمز باشد. در نهایت، به گفته مایک روزنبرگ از مدرسه کسبوکار آیایاسای اسپانیا (IESE Business School)، خطر بیثباتی دوباره در ایران احتمالا برای سالها بر منطقه سایه میاندازد و شاید دستکم ۱۲ تا ۱۸ ماه زمان لازم باشد تا بازیگران بازار دوباره به نوعی از «عادی بودن» اعتماد کنند.
نظر شما