در پاسخ به این بحران، پزشکیان، سقاب اصفهانی را بهعنوان رئیس سازمان بهینه سازی انرژی و معاون انرژی خود منصوب کرد. اما آیا ایجاد این سازمان ضروری بود و آیا معاون جدید میتواند از پس یکی از بزرگترین بحرانها و چالش های کشور برآید؟
سالهاست که حوزه انرژی در ایران با چالشهای جدی و چندوجهی مواجه است. کمبودها و ناترازیها در تامین بنزین، برق و گاز، هزینههای بالای یارانههای انرژی و عدم تعادل میان عرضه و تقاضا، مشکلاتی هستند که سالها اقتصاد کشور را تحت فشار قرار دادهاند. این نارساییها نه تنها موجب کاهش بهرهوری منابع طبیعی شده، بلکه اثرات اقتصادی و اجتماعی گستردهای بر خانوارها، صنایع و بودجه دولت داشته است. کارشناسان بر این نکته تأکید دارند که ادامه روند فعلی بدون اصلاحات بنیادی، اتلاف منابع ملی و افزایش فشار بر اقتصاد و جامعه را تشدید میکند. و برخی بر این عقیده هستند که تداوم وضعیت با این شرایط ممکن نیست.
در این شرایط، رئیس جمهوری در ماههای اخیر ماموریتی تحت عنوان ایجاد سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی را به سقاب اصفهانی سپرد و اکنون نیز ایشان را بهعنوان معاون انرژی خود و رئیس این سازمان منصوب کردند. این اقدام، با توجه به حساسیتها و اهمیت اصلاحات انرژی، در فضای مجازی با انتقادات و بحثهای گستردهای روبهرو شد.
برای بررسی ضرورت این سازمان و چالشهای پیش روی آن، به گفت و گو با علی مروی، اقتصاددان پرداختیم که مشروح آن را در ادامه خواهید خواند.
علی مروی، اقتصاددان به خبرنگار… در خصوص لزوم تشکیل «سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی» گفت: به نظر من ایجاد چنین نهادی بهطور کلی قابل دفاع است. تاکنون دستگاههای دولتی فعال در حوزه انرژی — مانند وزارت نفت، وزارت نیرو و حتی بخشهایی از سازمان برنامه و بودجه — عمدتاً بر سمت عرضه انرژی تمرکز داشتهاند؛ یارانه انرژی، تولید، و افزایش ظرفیت عرضه. پاسخ آنها برای رفع ناترازی نیز معمولاً فقط «افزایش عرضه» بوده است. همین رویکرد یکسویه هم کشور را، با وجود برخورداری از ذخایر عظیم نفت و گاز، به ناترازیهای شدید فعلی رسانده است.
او ادامه داد: در واقع سمت تقاضای انرژی و بهویژه «بهینهسازی تقاضا» تاکنون متولی مشخصی نداشته است. این در حالی است که اصلاحات سمت تقاضا باید بهگونهای پیش برود که هم رشد اقتصادی را تقویت کند، هم عدالت اجتماعی را بهبود دهد، و هم به کاهش تورم کمک کند. با وجود چنین ظرفیت خدادادی در انرژی، ما میتوانستیم از این ثروت بهعنوان اهرمی برای توسعه کشور استفاده کنیم، اما فقدان سیاستگذاری منسجم در سمت تقاضا مانع این امر شده است.
مروی گفت: از این رو، وجود سازمانی که مسئولیت سیاستگذاری، برنامهریزی و اقدام نسبت به سمت تقاضای انرژی را بر عهده بگیرد، کاملاً ضروری و قابل دفاع است. این سازمان باید ماهیتی فرابخشی داشته باشد؛ زیرا تقاضای انرژی تنها به دولت محدود نیست و همه حوزهها — دستگاههای دولتی و حاکمیتی، صنایع، بخش خانگی، بخش کشاورزی و دیگر بازیگران — را دربرمیگیرد. به همین دلیل، منطقی است که این سازمان ذیل رئیسجمهور تشکیل شود تا از اختیار و جامعیت لازم برخوردار باشد.
مروی افزود: بنابراین، وجود بحرانهای ناترازی در حاملهای مختلف انرژی اتفاقاً ایجاب میکرد و هنوز هم ایجاب میکند که چنین تصمیمی زودتر گرفته میشد. واقعیت این است که ما در این زمینه زمان را از دست دادهایم و اقدام برای تشکیل سازمان کاملاً قابل دفاع است.
دولت باید روند فزاینده تقاضا را مدیریت میکرد
مروی گفت: با تصویب مجلس برای تشکیل «سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی»، جایگاه قانونی و مستندات قانونی آن فراهم شد. این مصوبه در برنامه هفتم توسعه لحاظ شده است. حتی اگر مجلس چنین قانونی را به دولت تکلیف نمیکرد، باز هم دولت برای رفع ناترازی انرژی باید تمرکز ویژهای روی ساماندهی بخش تقاضای مصرف انرژی میداشت و روند فزاینده تقاضا را مدیریت میکرد. برای تحقق این هدف، وجود سازوکار فرابخشی ذیل رئیسجمهور ضروری بود. بنابراین، این تصمیم کاملاً قابل دفاع است و از آن نمیتوان گریخت.
سوتیتر: حتی اگر مجلس چنین قانونی را به دولت تکلیف نمیکرد، باز هم دولت برای رفع ناترازی انرژی باید تمرکز ویژهای روی ساماندهی بخش تقاضای مصرف انرژی میداشت و روند فزاینده تقاضا را مدیریت میکرد.
این اقتصاددان تاکید کرد: موفقیت این سازمان کاملاً وابسته به کیفیت و توانایی افرادی است که در آن مشغول به کار میشوند. تیم سازمان باید بتواند جریان اجتماعی و مطالبه اجتماعی مناسبی برای اجرای اصلاحات اساسی در حوزه انرژی ایجاد کند، بهگونهای که بتوانند این اصلاحات را به اهرمی تبدیل کنند تا در برابر گروههای ذینفع که از تغییر وضع موجود متضرر میشوند، ایستادگی کنند.
او ادامه داد: همانطور که میدانیم، اصلاحات اساسی در حوزه انرژی متضررین بزرگی دارد؛ گروههایی که دههها از رانت و یارانه انرژی بهرهمند بودهاند. به یاد داشته باشیم که سالانه بالغ بر ۱۰۰ میلیارد دلار یارانه انرژی توزیع میشود و این منابع، منتفعان قدرتمندی ایجاد کرده است. این گروهها از هیچ تلاشی برای مانعتراشی و مقاومت در برابر اصلاحات اساسی دریغ نخواهند کرد.
مروی گفت: بنابراین، توانایی سازمان برای ایستادگی در برابر این فشارها و تغییر بازی ذینفعان، شرط اساسی موفقیت آن است. تحقق این امر مستلزم آن است که اعضای سازمان از خود گذشته، دلسوز، هوشمند و توانمند باشند؛ بتوانند استراتژیهای قوی طراحی کنند و همزمان ارتباط مؤثر و اعتمادساز با جامعه برقرار کنند تا حمایت اجتماعی برای اصلاحات فراهم شود.
سوتیتر: اصلاحات اساسی در حوزه انرژی متضررین بزرگی دارد؛ گروههایی که دههها از رانت و یارانه انرژی بهرهمند بودهاند. به یاد داشته باشیم که سالانه بالغ بر ۱۰۰ میلیارد دلار یارانه انرژی توزیع میشود و این منابع، منتفعان قدرتمندی ایجاد کرده است.
ویژگی خوب سقاب این است که صرفا سیاسی نیست
مروی در ادامه در خصوص سقاب اصفهانی توضیح داد» آقای سقاب اصفهانی را از سال ۱۴۰۰ میشناسیم، یعنی حتی قبل از شروع دولت جناب آقای رئیسی، در جریان تدوین سند تحول دولت. از همان زمان، تمرکز ویژه ایشان بر اصلاح یارانه انرژی بوده و طی چهار سال گذشته بخش عمدهای از وقت خود را به این طرح اختصاص دادهاند. به لحاظ دانشی و فهم مسئله، ایشان جزو معدود افرادی هستند که ابعاد فنی، سیاستگذاری و سیاسی – اجرایی مسئله را بهخوبی درک کرده و توانستهاند با آن ارتباط برقرار کنند. ویژگی متمایز ایشان این است که آدم سیاسی صرف نیستند و در عین حال ارتباطات سالم و مؤثری با همه طیفهای سیاسی که دغدغه حل مسئله دارند، برقرار کردهاند. شواهد این توانایی نیز همکاری با افرادی مثل حاج آقای رئیسی و آقای پزشکیان است که نشاندهنده روحیه کارشناسی و غیرسیاسی بودن ایشان است.علاوه بر این، ایشان توانستهاند تیم بسیار خوبی حول خود جمع کنند، تیمی که از انگیزه و دغدغه بالا برای اجرای اصلاحات برخوردار است و آمادگی دارد حتی هزینههای لازم را برای پیشبرد طرح پرداخت کند. با توجه به ویژگیهای یادشده، چنین گزینهای در میان گزینههای موجود نادر است و به تعداد انگشتان دست نمیرسد.
این اقتصاددان تصریح کرد: از دیگر نقاط قوت ایشان میتوان به نیروی جوانی، انرژی و توان بالای کاری اشاره کرد؛ هرچند که با معیارهای امروزی ممکن است جزو نسل جوان محسوب نشود (حدود ۴۰ سال دارند). نکته مهم این است که در سازمان جدید، تیم ایشان باید بهگونهای طراحی شود که از ظرفیت افراد باتجربه و خبره نیز بهرهبرداری شود. اگر این اتفاق بیفتد، میتوان امیدوار بود که ایشان بتوانند یکی از مشکلات دیرینه اقتصاد کشور را حل کنند.
قطعا پول های زیادی برای ناکامی سازمان خرج خواهد شد
مروی در خصوص انتظاراتش در سقاب گفت: مهمترین انتظارات از ماههای نخست حضور ایشان در این سمت این است که با توجه به جایگاه حساس، قابل پیشبینی بود که جریانات رسانهای و شبکههای اجتماعی منابع زیادی را صرف حمله و فشار علیه ایشان کنند. انتظار این است که ایشان تحت تأثیر این حواشی قرار نگیرند و تمرکز خود را بر عملکرد واقعی و تصمیمات کلیدی در خصوص انتصابات و اداره سازمان بگذارند. با این رویکرد، ایشان میتوانند همراهی حداکثری نخبگان و خبرگان را جلب کنند و اعتبار و نفوذ سازمان را تقویت کنند، بدون اینکه درگیر حواشی شوند. این حواشی نهتنها برای خود ایشان مضر است، بلکه میتواند اجرای موفق اصلاحات انرژی در کشور را نیز تهدید کند. همچنین، ایشان باید در اسرع وقت اقدامات عملی لازم را انجام دهند، از جمله تصویب اساسنامه سازمان و نهایی کردن ساختار آن در دولت. به موازات آن، لازم است برنامههای راهبردی برای حل ناترازی انرژی نهایی و آماده اجرا شود و ایشان به صورت مستقیم با جامعه و نخبگان وارد تعامل شوند تا به انبوه سوالات و ابهامات موجود درباره نحوه اجرای اصلاحات پاسخ دهند. انجام سریع این اقدامات باعث میشود سازمان حرکت خود را شفاف و مستدل آغاز کند و اعتماد عمومی و کارشناسی را جلب نماید، که این امر شرط لازم برای موفقیت اصلاحات در حوزه انرژی است
مروی در مورد چالش هایی که این سازمان خواهد داشت توضیح داد: بزرگترین چالش این سازمان، همانطور که قبلاً اشاره شد، این است که پولهای زیادی صرف خواهد شد تا سازمان در مسیر خود ناکام بماند و نشان داده شود که تشکیل چنین نهادی اشتباه بوده است و اعتماد به یک نیروی جوان، مانند آقای سقاب اصفهانی، بیمورد بوده است. بنابراین، توانایی ایشان و تیمشان در مدیریت این حواشی و عدم گرفتار شدن در فشارها و حملات رسانهای و سیاسی از اهمیت ویژهای برخوردار است. در عین حال، خود کار بسیار دشوار است؛ اجرای اصلاحات و به ویژه عادلانهسازی یارانهها مستلزم تلاش، مهارت و ثبات قدم است. این ترکیب از فشارهای بیرونی و دشواری ذاتی کار، مهمترین سختی پیش روی سازمان خواهد بود
نظر شما