همشهری آنلاین – مریم سرخوش: رادیولوژی به‌عنوان چشم بینای نظام سلامت، نقشی اساسی در تشخیص و حتی درمان بسیاری از بیماری‌ها دارد؛ اما این حوزه در ایران با چالش‌هایی از جمله گرانی تجهیزات و قطعات، افزایش نرخ ارز، ناهماهنگی تعرفه‌ها با هزینه‌های واقعی، کمبود دستگاه‌های تصویربرداری و مشکلات اقتصادی مراکز ارائه‌دهنده خدمات روبه‌روست. فعالان این حوزه هشدار می‌دهند که ادامه این شرایط می‌تواند نگهداری تجهیزات موجود و تداوم ارائه خدمات را با مشکل مواجه کند؛ آن هم در شرایطی که آمارها از فاصله قابل توجه ایران با کشورهای توسعه‌یافته در تعداد دستگاه‌های تصویربرداری حکایت دارد.
مرتضی صانعی‌طاهری، استاد رادیولوژی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و رئیس انجمن رادیولوژی ایران در نشست خبری روز جهانی رادیولوژی که امروز در وزارت بهداشت برگزار شد، درباره وضعیت نیروی انسانی این حوزه گفت: در حال حاضر حدود ۵ هزار رادیولوژیست در کشور فعالیت می‌کنند که نیمی از آنها زنان هستند. همچنین بیش از ۲۰ دانشگاه علوم پزشکی در کشور در تربیت دستیار رادیولوژی مشارکت دارند.
به گفته او، تعداد ورودی‌های دستیاری رادیولوژی امسال با افزایش ۱۲ درصدی طبق مصوبه مجلس از ۳۰۰ نفر به ۳۵۰ نفر رسیده است؛ رقمی که به اعتقاد او بیش از نیاز فعلی کشور است و می‌تواند بازار کار فارغ‌التحصیلان را با چالش مواجه کند.
رئیس انجمن رادیولوژی ایران با اشاره به مصوبه مجلس برای افزایش ظرفیت پذیرش دستیاران در دو سال آینده گفت: وزارت بهداشت با این افزایش موافق نیست؛ چراکه زیرساخت‌های آموزشی، تعداد اعضای هیأت علمی و امکانات دانشگاه‌ها متناسب با این رشد توسعه پیدا نکرده است.
او با تأکید بر ضرورت حفظ کیفیت آموزش رادیولوژی افزود: تربیت متخصص در این رشته به چهار سال آموزش نیاز دارد و نمی‌توان با دوره‌های چندروزه یا یک‌ماهه، جایگاه تخصصی رادیولوژیست را برای انجام اقدامات تشخیصی در نظر گرفت. تداخلات بین‌رشته‌ای در سال‌های اخیر نیز از جمله مشکلات این حوزه بوده که هم می‌تواند کیفیت خدمات را کاهش دهد و هم هزینه‌های بیشتری به بیمار تحمیل کند.
این متخصص تاکید کرد: مداخله در حوزه پزشکی قوانینی دارد. هرگونه مداخله غیرتخصصی در یک رشته ممنوع است. اما اکنون به ویژه در بحث سونوگرافی شاهد این مداخلات هستیم. به ویژه از زمانی که سونوگرافی‌های دستی وارد کشور شدند و این مداخلات را افزایش دادند.
تجهیزات رادیولوژی زیر فشار گرانی ارز
صانعی‌طاهری با اشاره به وابستگی بالای رشته رادیولوژی به ارز گفت: هم خرید تجهیزات و هم نگهداری و تأمین قطعات آنها به منابع ارزی نیاز دارد. افزایش نرخ ارز از ۴۲۰۰ تومان به ۲۸ هزار و ۵۰۰ تومان و احتمال افزایش دوباره آن، بخش‌های دولتی، آموزشی و خصوصی را با مشکلات جدی مواجه کرده است.
او ادامه داد: تعرفه‌ها نسبت به گذشته افزایش مناسبی داشته‌اند، اما همچنان تناسبی میان هزینه‌های واقعی مراکز و تعرفه دریافتی وجود ندارد. گاهی قیمت یک قطعه به چند میلیارد تومان می‌رسد و برای نوسازی دستگاهی که پیش‌تر با حدود ۵ میلیارد تومان خریداری شده، باید هزینه سنگینی پرداخت شود.
به گفته رئیس انجمن رادیولوژی ایران، این شرایط حتی امکان تأسیس مراکز تصویربرداری را برای جوانان فارغ‌التحصیل این رشته دشوار کرده؛ چراکه هزینه خرید و نگهداری تجهیزات بسیار بالاست.
او همچنین با اشاره به اهمیت آمادگی تجهیزاتی نظام سلامت عنوان کرد: توزیع دستگاه‌های سی‌تی‌اسکن در کشور در دوران کرونا به تشخیص به‌موقع بیماران کمک کرد؛ موضوعی که نشان می‌دهد دسترسی به تجهیزات تصویربرداری تا چه اندازه در مدیریت بحران‌های سلامت اهمیت دارد.
فاصله ایران با استانداردهای جهانی در تعداد دستگاه‌ها
بابک صلواتی‌پور، عضو حقوقی کمیسیون ماده ۲۰ معاونت درمان و استاد دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی نیز با تأکید بر نقش محوری رادیولوژی در نظام سلامت گفت: هیچ حوزه‌ای در تشخیص بیماری‌ها وجود ندارد که به‌نوعی با رادیولوژی ارتباط نداشته باشد. اگرچه رادیولوژیست‌ها بیشتر زمان خود را پشت مانیتور می‌گذرانند، اما نتیجه کار آنها مستقیماً بر زندگی بیماران تأثیر می‌گذارد و یک اشتباه تشخیصی می‌تواند پیامدهای جدی برای بیمار داشته باشد.
او با اشاره به آمار تجهیزات تصویربرداری در مراکز درمانی وزارت بهداشت اظهار کرد: در حال حاضر ۵۶۰ دستگاه سی‌تی‌اسکن در مراکز درمانی وابسته به وزارت بهداشت فعال است که معادل حدود ۶.۵ دستگاه به ازای هر یک میلیون نفر جمعیت می‌شود. با احتساب مراکز خصوصی، این رقم در مجموع کشور به حدود ۱۱ دستگاه به ازای هر یک میلیون نفر می‌رسد.
به گفته صلواتی‌پور، این شاخص در اتحادیه اروپا ۲۶ دستگاه و در آمریکای شمالی ۴۶ دستگاه به ازای هر یک میلیون نفر است. در برخی کشورهای توسعه‌یافته نیز این نسبت به حدود ۱۰۰ دستگاه می‌رسد.
او درباره وضعیت دستگاه‌های MRI نیز گفت: در حال حاضر ۲۰۶ دستگاه MRI در مراکز وابسته به وزارت بهداشت فعال است که معادل حدود ۲.۴ دستگاه به ازای هر یک میلیون نفر جمعیت می‌شود. این آمار نشان‌دهنده کمبود تجهیزات در کشور و ضرورت دسترسی به نسل‌های جدید دستگاه‌های تصویربرداری است.
خرید دلاری دستگاه، دریافت ریالی تعرفه
عضو کمیسیون ماده ۲۰ معاونت درمان با اشاره به ناهماهنگی میان هزینه تجهیزات و تعرفه خدمات تصویربرداری گفت: یک دستگاه MRI حدود یک میلیون دلار قیمت دارد، اما هزینه‌ای که در بخش دولتی برای انجام این خدمت دریافت می‌شود، در مقایسه با هزینه‌های جهانی بسیار پایین است.
او با مقایسه هزینه MRI در ایران و آمریکا افزود: در آمریکا هزینه یک MRI حدود ۲ هزار دلار است، در حالی که در بخش دولتی ایران، این خدمت بدون پوشش بیمه‌ای حدود یک میلیون تومان، معادل ۴ دلار، هزینه دارد. در واقع دستگاه را با قیمت دلاری خریداری می‌کنیم، اما تعرفه خدمات را به ریال دریافت می‌کنیم. نکته مهم این که با وجود تمام این چالش‌ها، لیست انتظار برخی کشورهای پیشرفته در ام‌آرآی چندین ماه است اما در ایران از تشخیص تا دریافت خدمات این حوزه فاصله زمانی بسیار کوتاه است.
البته به گفته صلواتی‌پور، با این شرایط، مراکز ارائه‌دهنده خدمات تصویربرداری پس از مدتی توان ادامه فعالیت نخواهند داشت. افزایش نرخ ارز نیز قدرت خرید تجهیزات برای وزارت بهداشت را به‌شدت کاهش داده است؛ به‌طوری که زمانی با بودجه موجود امکان خرید ۱۰۰ دستگاه وجود داشت، اما اکنون این رقم به کمتر از ۱۰ دستگاه رسیده است.
او با بیان اینکه در گذشته سیاست وزارت بهداشت نوسازی تجهیزات تصویربرداری بود، تأکید کرد: اکنون اولویت به حفظ و نگهداری دستگاه‌های موجود تغییر کرده است. محدودیت‌های واردات تجهیزات و قطعات نیز می‌تواند در ادامه روند خدمت‌رسانی مشکلات جدی ایجاد کند و تأمین منابع مورد نیاز برای حفظ این تجهیزات ضروری است.
غربالگری و تشخیص زودهنگام مغفول مانده است
صلواتی‌پور با اشاره به نقش رادیولوژی در غربالگری بیماری‌ها گفت: رادیولوژی صرفاً برای تشخیص بیماری پس از بروز علائم نیست، بلکه می‌تواند پیش از ظهور بیماری نیز به شناسایی آن کمک کند. غربالگری در نظام سلامت همچنان مغفول مانده است؛ در حالی که در حوزه‌هایی مانند سرطان پستان می‌توان با تشخیص زودهنگام، هزینه‌های درمان را به‌شدت کاهش داد.
او همچنین درباره هوش مصنوعی در رادیولوژی گفت: باید هوش مصنوعی را به‌عنوان یک دستیار در نظر گرفت که می‌تواند سرعت تشخیص پزشکان را افزایش دهد، نه جایگزینی برای تخصص و تصمیم‌گیری رادیولوژیست‌ها.
تداخلات تخصصی و هزینه‌های تحمیلی به بیماران
این استاد دانشگاه با اشاره به افزایش تداخلات بین‌رشته‌ای در حوزه تصویربرداری گفت: انجام اقدامات تشخیصی مانند سونوگرافی از سوی افرادی که صلاحیت علمی و تخصصی لازم را ندارند، می‌تواند بیمار را با هزینه‌های اضافی مواجه کند. در چنین شرایطی ممکن است بیمار ناچار شود برای تشخیص دقیق‌تر دوباره به مراکز تخصصی رادیولوژی مراجعه کند.
او بر ضرورت نظارت جدی‌تر و مشخص شدن حدود صلاحیت‌های تخصصی تأکید کرد و گفت: کیفیت تجهیزات به‌تنهایی برای ارائه خدمات مناسب کافی نیست و نیروی انسانی ماهر نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. اگر بهترین تجهیزات در اختیار افراد فاقد مهارت کافی قرار بگیرد، نتیجه مطلوبی حاصل نخواهد شد.
صلواتی‌پور با تاکید بر اینکه باید از هر گونه مداخله منجر به تعرفه جلوگیری شود، عنوان کرد: قرار بود دستگاه‌های سونوگرافی در سایر همکاران بدون اخذ تعرفه و با هدف تشخیصی استفاده شود اما اکنون به شکل دریافت وجه شده و تخلف است.
نظر شما