همشهری آنلاین: جلسه نمایش و نقد و بررسی مستند «خاک زخمی» در قالب برنامه «یک روز با مستند» یکشنبه دهم آبان ماه در پردیس چارسو برگزار شد. رامتین شهبازی کارشناس، مجری این جلسه بود.
رامتین شهبازی در ابتدای برنامه گفت: فیلمی که به تماشای آن نشستیم، «خاک زخمی» به کارگردانی مصطفی شوقی بود؛ اثری تأثیرگذار که نکات و موضوعات مهمی را مطرح می‌کند. همانطور که در جلسات پیشین درباره «اکوسینما» و سینمای زیست‌محیطی صحبت کرده بودیم، گستره سینمای زیست‌محیطی بسیار وسیع است و روزبه‌روز نیز بر ابعاد آن افزوده می‌شود. اساساً هنر زیست‌محیطی یا «اکوآرت» از مباحث نسبتاً جدید در جهان است و حتی مبانی نظری آن نیز هنوز در ایران به‌اندازه کافی ترجمه و بررسی نشده است.از آنجا که این حوزه با تحولات و اتفاقات مختلفی در ارتباط است، طبیعی است که موضوعات آن نیز گسترش پیدا کند. یکی از تلخ‌ترین این موضوعات، تأثیر بمب‌ها و تجهیزات نظامی بر محیط زیست است. این تجهیزات، علاوه بر تخریب مستقیم، پیامدهایی زیست‌محیطی دارند که حتی برنامه‌ریزی برای دوران پس از جنگ را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند. این آسیب‌ها تنها به زندگی انسان‌ها محدود نمی‌شوند، بلکه چرخه حیات گیاهان و حیوانات را نیز مختل می‌کنند. وی افزود: همانطور که در فیلم آقای شوقی و پژوهش‌های خانم دکتر اصفهانی مشاهده کردیم، این آسیب‌ها ابعاد گسترده‌ای دارند. از چند منظر می‌توان به اهمیت این فیلم پرداخت. نخست اینکه «خاک زخمی» را می‌توان اثری پرتره دانست که به خانم دکتر اصفهانی، پژوهشگر این جنایت جنگی، می‌پردازد. از سوی دیگر، موضوع پژوهش‌های ایشان در بستر سینمای زیست‌محیطی قرار می‌گیرد و از این منظر نیز فیلم اهمیت دارد. خوشحالم که شاهد اثری در حوزه اکوسینما بودیم که در کنار پرداختن به موضوع جنایت جنگی، به پیامدهای زیست‌محیطی آن نیز توجه کرده است.
استفاده از مهمات حاوی اورانیوم ضعیف شده
مصطفی شوقی کارگردان این مستند پس از تشکر از مخاطبان، در رابطه با انتخاب سوژه گفت: در واقع پیش از آنکه به خانم دکتر اصفهانی برسیم، با خود سوژه آشنا شده بودیم.من سال ۲۰۰۳، به‌عنوان روزنامه‌نگار و خبرنگار به جنگ عراق رفتم و از همان زمان با مسئله جنگ و پیامدهای آن آشنا شدم. به شکل عجیبی،این موضوع در تمام این سال‌ها با من همراه بوده است و از سال ۲۰۰۳ تاکنون، تقریباً تمام بحران‌های خاورمیانه را از نزدیک دیده‌ام و ویرانی‌ها و پیامدهای جنگ همواره بخشی از تجربه و دغدغه من بوده‌اند.در سال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵، زمانی که در عراق حضور داشتم، با مسئله تولد نوزادان دارای ناهنجاری‌های مادرزادی مواجه شدم؛ موضوعی که در این فیلم نیز به آن اشاره شده است.در این زمینه پژوهش‌های متعددی انجام دادم و برخی از این اتفاقات را از نزدیک مشاهده کردم. برای مثال، در بغداد و به‌ویژه فلوجه، جنایت‌های متعددی رخ داد. در اواخر سال ۲۰۰۳ و اوایل ۲۰۰۴، بمباران‌های گسترده‌ای با استفاده از مهمات حاوی اورانیوم ضعیف‌شده در منطقه صنعتی فلوجه انجام شد. وی افزود: در گفت‌وگو با دوستانم، به مقاله‌ای از خانم دکتر مژگان صوابی اصفهانی درباره آن سال‌های عراق رسیدم. ایشان ساکن ایالت میشیگان آمریکا و پژوهشگر رسمی حوزه محیط زیست در دانشگاه میشیگان هستند، در سفر ایشان به تهران با یکدیگر ملاقات کردیم. احساس کردم از نظر فکری و دغدغه‌های پژوهشی به هم نزدیک هستیم. اطلاعات و یافته‌هایمان را با یکدیگر به اشتراک گذاشتیم و ایشان مقاله‌ای را که در فیلم نیز مشاهده می‌کنید، در اختیارم قرار دادند. مطالعه این مقاله باعث شد اطلاعاتم در این زمینه دقیق‌تر شود. در آن سال‌ها، فعالیت‌های فیلم‌سازی متعددی در عراق داشتم و در ابتدا قرار بود موضوع فیلم به ماجرای فلوجه اختصاص پیدا کند؛ اما با وقوع حوادث لبنان، ما نیز در این کشور حضور داشتیم. به همین دلیل، از خانم دکتر اصفهانی درخواست کردیم در صورت امکان به لبنان بیایند؛ زیرا تصور می‌کردیم در منطقه‌ای که سیدحسن نصرالله هدف حمله قرار گرفت، احتمال استفاده از اورانیوم ضعیف‌شده وجود دارد.ایشان ظرف حدود سه روز از میشیگان خود را به بیروت رساندند و در آنجا نمونه‌برداری از خاک انجام دادیم. نمونه‌ها را با دشواری از لبنان خارج کردیم و پس از انتقال به ایران، از ایران به آمریکا و سپس به کانادا فرستادیم تا در چند آزمایشگاه مورد بررسی قرار گیرند. نمونه گیری بیروت با نمونه‌هایی از کشور خودمان تبدیل به یک مقاله علمی شد که در حال حاضر نیز ثبت شده و در انتطار انتشار است.
این کارگردان در خصوص مسائل مطرح شده در فیلم گفت: آمدن خانم دکتر به تهران با جنگ ۱۲روزه هم‌زمان شد. واقعیت این است که در ابتدا قصد نداشتیم وارد موضوع جنگ ۱۲روزه شویم؛ اما معتقدیم در جریان جنگ ۱۲روزه و همچنین جنگ ۴۰روزه، در تهران و برخی مناطق دیگر ایران، از بمب‌ها و مهماتی استفاده شده که حاوی مواد سمی بوده‌اند. ترکیب این مواد با اورانیوم ضعیف‌شده، ابعاد فنی و شیمیایی پیچیده‌تری به مسئله می‌دهد. به همین دلیل، درخواست کردیم سازمان حفاظت محیط زیست نیز به‌عنوان بخشی از مستندسازی این اتفاقات، نمونه‌برداری‌های لازم را انجام دهد.همانطور که از مناطق آسیب‌دیده مستندسازی می‌شود، بررسی آثار زیست‌محیطی این حملات نیز ضروری است. ممکن است چنین بررسی‌هایی انجام شده باشد، اما اگر انجام شده، لازم است نتایج آن به‌صورت عمومی اعلام شود. با توجه به اینکه استفاده از چنین تسلیحاتی دست‌کم از سال ۱۹۹۱ تاکنون در شیوه‌های نظامی آمریکا و متحدانش سابقه داشته است، بررسی این موضوع اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در افغانستان نیز از بمب‌های حاوی مواد سمی استفاده شده و در سوریه و لبنان مواردی از استفاده از فسفر سفید گزارش شده است. همچنین در فلوجه، استفاده از بمب‌های خوشه‌ای مستند شده است.
تلاش برای ثبت بخشی از واقعیت های گسترده
وی در ادامه گفت: در ایران نیز باید چنین بررسی‌هایی انجام شود. اگر این اقدامات صورت گرفته است، ضروری است نتایج آن در آزمایشگاه‌های معتبر و با روش‌های علمی مشابه آنچه تلاش کردیم در فیلم نشان دهیم، مورد بررسی و انتشار قرار گیرد. در مجموع، این فیلم تلاشی برای ثبت بخشی از یک ماجرای گسترده است. البته نمی‌توانم آن را نتیجه کامل تحقیقات خانم دکتر اصفهانی بدانم؛ زیرا معتقدم دامنه پژوهش‌های ایشان بسیار گسترده‌تر از موضوعی است که در این فیلم به آن پرداخته‌ایم. آنچه برای من اهمیت داشت، این بود که فیلم بتواند به یک مقاله علمی منجر شود و خوشبختانه این اتفاق رخ داده است. البته مسیر رسیدن به این مرحله دشوار واقعا بود. مصطفی شوقی در ارتباط با بخش پرتره اثر گفت: من و خانم دکتر اصفهانی پیش از سفر، دیدارهای رسمی متعددی با یکدیگر داشتیم؛ اما وقتی با یکدیگر سفر می‌کنید، ابعاد دیگری از شخصیت افراد برایتان آشکار می‌شود. زمانی که خانم دکتر به بیروت آمدند، شخصیت ایشان برای ما بسیار جذاب بود. مثل بسیاری از افراد، کنجکاو شدم درباره زندگی‌شان بیشتر بدانم. ایشان زندگی پرفرازونشیبی داشته‌اند. اولا در خانواده‌ای بسیار فرهیخته بزرگ شده‌اند. پدرشان پزشک و مادرشان معلم زبان فرانسه بوده است. فضای خانه‌شان هنوز حال‌وهوای دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ را حفظ کرده است .ایشان پیش از انقلاب به آمریکا رفته و مدتی در آنجا معلم بوده‌اند. همچنین سه یا چهار سال در شهر بیت‌المقدس و در فلسطین تدریس کرده‌اند. به همین دلیل، جامعه فلسطینی را از نزدیک می‌شناسند و برخلاف بسیاری از ما، تجربه زیسته مستقیمی در ارتباط با این جامعه دارند. به نظرم شخصیت بسیار برجسته و قابل‌توجهی دارند.البته در فیلم به دلیل برخی ملاحظات نتوانستم وارد تمام جزئیات زندگی شخصی ایشان شوم؛ اما علاقه داشتم مخاطبان با انسانی که چنین پژوهش مهمی را دنبال می‌کند، بیشتر آشنا شوند. بنابراین از مقطعی به بعد، معرفی شخصیت خانم دکتر به یکی از دغدغه‌های شخصی من در ساخت فیلم تبدیل شد، انسانی جست‌وجوگر که در تمام زندگی خود این ویژگی را حفظ کرده و اکنون چنین مسیری را دنبال می‌کند. می‌پذیرم که پرداختن به زندگی ایشان ممکن است تا حدودی مخاطب را از موضوع اصلی دور کند، اما تلاش کردم با بازگشت‌های مکرر به مسئله اصلی، این دو وجه را در کنار یکدیگر پیش ببرم. موضوع فقط به لبنان محدود نمی شود این کارگردان و تهیه‌کننده با اشاره به نیاز و ضرورت تمهیداتی برای آینده گفت: از سوی دیگر، بخشی از فیلم که در آن به مناطق آسیب‌دیده در ایران می‌رویم و محل وقوع حملات را مشاهده می‌کنیم، به نظرم اهمیت ویژه‌ای دارد. این بخش نشان می‌دهد که موضوع فقط به اتفاقات لبنان محدود نمی‌شود و بررسی آثار احتمالی این حملات در ایران نیز ضروری است.همچنان معتقدم سازمان حفاظت محیط زیست ایران باید مناطق بمباران‌شده، به‌ویژه محدوده خیابان خیابان رسالت و جاجرود، میناب و... را بررسی کند. به اعتقاد من، در برخی نقاط تهران نیز حتماً باید آزمایش‌های لازم انجام شود. البته این‌ها دیدگاه‌های شخصی من است و تأکید می‌کنم که موضوع باید از نظر علمی بررسی شود. قصد ندارم موجب نگرانی کسی شوم اما ما در جریان پژوهش‌های خود به نتایجی درباره تهران رسیدیم، اما چون نمی‌خواستیم موجب نگرانی مخاطبان شویم و هنوز آزمایش‌های لازم به نتیجه قطعی نرسیده بود، این بخش را از فیلم حذف کردم. آنچه برای من به‌عنوان مستندساز اهمیت داشت، ایجاد تلنگری ذهنی در جامعه خودمان بود.
نظر شما