همشهری آنلاین – مریم سرخوش: انتشار خبر سلب اعتبار یا «ری‌ترکت» مقاله علمی واکسن ایرانی آنفلوآنزا در یک نشریه معتبر خارجی، نگرانی‌هایی درباره کیفیت و اثربخشی این محصول ایجاد کرده است.
اتفاقی که در نگاه نخست می‌تواند اعتبار علمی یک دستاورد داخلی را زیر سؤال ببرد، اما مسئولان حوزه زیست‌فناوری کشور معتقدند ماجرا ابعاد دیگری هم دارد؛ از رقابت سنگین در بازار جهانی محصولات بیوتکنولوژی تا محدودیت‌هایی که به گفته آنها دیگر تنها به مبادلات اقتصادی محدود نمی‌شود و به عرصه علم و پژوهش نیز رسیده است.
البته سلب اعتبار یک مقاله علمی لزوماً به معنای بی‌کیفیت بودن محصول مورد مطالعه نیست و برای قضاوت درباره دلایل این اتفاق باید به توضیحات رسمی نشریه منتشرکننده و مستندات علمی آن مراجعه کرد.
مصطفی قانعی، دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های زیست و سلول‌های بنیادی معاونت علمی با اشاره به سلب اعتبار مقاله واکسن ایرانی آنفلوآنزا، این اتفاق را در چارچوب فشارهای گسترده‌تر بر صنعت بیوتکنولوژی کشور ارزیابی می‌کند و به همشهری می‌گوید: مسئله تنها به یک مقاله محدود نمی‌شود. ری‌ترکت شدن این مقاله در شرایطی اتفاق افتاده که کل محصولات بیوتکنولوژیک ایران با وضعیت مشابهی مواجه شده‌اند. ایران یکی از کشورهای پیشرو در تولید محصولات بیوتکنولوژی است و برای رقابت با تولیدکنندگان بزرگ جهانی که بیشترین سود را از این بازار می‌برند، شرایط سختی دارد.
او با اشاره به توسعه بازار محصولات ایرانی در خارج از کشور ادامه می‌دهد: جایگاه ایران در این حوزه در حال ارتقاست. به‌عنوان مثال، یک محصول ایرانی در بازار روسیه جایگزین محصول آمریکایی شده است. در چنین شرایطی به نظر می‌رسد رقابت‌ها به عرصه علم هم کشیده شده و اکنون از مسیر رد مقالات علمی دنبال می‌شود.
به گفته قانعی، مقاله واکسن ایرانی پیش از انتشار، مراحل مختلف بررسی علمی را پشت سر گذاشته بود. زمانی هم که تأیید شد، داوران بین‌المللی تمام بررسی‌ها را انجام داده بودند. داده‌های مورد نیاز دریافت شده و مقاله پس از چند مرحله اصلاح منتشر شده بود.
او معتقد است سلب اعتبار مقالات علمی ایران در حال حاضر تحت تأثیر ملاحظات سیاسی قرار گرفته و در توضیح بیشتر بیان می‌کند: به نظر می‌رسد سلب اعتبار مقالات ایرانی به یک موضوع سیاسی تبدیل شده، نه صرفاً یک مسئله علمی. این وضعیت هم محدود به حوزه بیوتکنولوژی نیست و در حوزه‌های مختلف تلاش می‌شود چهره علمی ایران مخدوش شود.
چرا واکسن ایرانی امسال به بازار نرسید؟
موضوع دیگری که همزمان با خبر سلب اعتبار مقاله مطرح شده، نبود واکسن ایرانی آنفلوآنزا در بازار امسال است؛ مسئله‌ای که ممکن است این تصور را ایجاد کند که توقف تولید با موضوع مقاله ارتباط دارد. اما قانعی دلیل اصلی را مشکلات اقتصادی تولید و نبود تضمین برای خرید محصولات عنوان می‌کند.
او توضیح می‌دهد: واکسن آنفلوآنزا یک محصول فصلی است و واکسنی که امسال تولید می‌شود، برای سال آینده کارایی مورد انتظار را ندارد. به همین دلیل تولیدکنندگان باید هر سال برای تولید محصول جدید سرمایه‌گذاری کنند، در حالی که نمی‌دانند چه میزان از واکسن تولیدی آنها با استقبال مردم مواجه خواهد شد.
به گفته او، همین عدم اطمینان نسبت به میزان تقاضا، انگیزه تولید سالانه را کاهش داده است.
معدوم شدن ۸۰۰ هزار واکسن ایرانی
قانعی در تشریح مشکلات تولیدکنندگان داخلی به اتفاقی در سال گذشته اشاره می‌کند که به گفته او، خسارت قابل توجهی به یکی از شرکت‌های واکسن‌ساز وارد کرده است: سال گذشته تولیدکننده ایرانی حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ هزار دوز واکسن آنفلوآنزا را معدوم کرد. طبیعی است که وقتی چنین حجمی از محصول به فروش نمی‌رسد و از بین می‌رود، تولیدکننده برای سرمایه‌گذاری و تولید مجدد در سال‌های بعد تمایلی نداشته باشد.
به اعتقاد این مقام مسئول، ادامه چنین شرایطی می‌تواند تولید واکسن داخلی را با مشکلات جدی مواجه کند؛ حتی اگر فناوری تولید آن در کشور وجود داشته باشد.
راه نجات واکسن ایرانی چیست؟
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های زیست و سلول‌های بنیادی، راهکار اصلی را ورود دولت به چرخه خرید واکسن می‌داند و تاکید می‌کند: تنها راه‌حل این است که دولت خرید واکسن را تضمین کند. تولیدکننده باید مطمئن باشد که تمام محصولش خریداری می‌شود و دیگر نگرانی بابت اینکه مردم واکسن را تزریق می‌کنند یا نه، نداشته باشد.
قانعی با اشاره به فناوری تولید واکسن ایرانی آنفلوآنزا می‌گوید: «ا در ایران واکسن آنفلوآنزای نوترکیب با فناوری پیشرفته تولید کرده‌ایم که مشابه آن در آمریکا تولید شده و ایران دومین کشور تولیدکننده این محصول است. اما با وجود دستیابی به این فناوری، مشکلات اقتصادی و نبود بازار تضمین‌شده باعث شده تولیدکنندگان تمایل چندانی به تولید و عرضه واکسن نداشته باشند.
به گفته این مسئول، دولت باید با پذیرش بخشی از ریسک اقتصادی تولید، شرایطی فراهم کند که واکسن‌های داخلی امکان حضور مستمر در بازار را داشته باشند.
به گزارش همشهری در میان بحث‌هایی که درباره سلب اعتبار مقاله واکسن ایرانی مطرح شده، یک نکته اهمیت ویژه‌ای دارد؛ اعتبار علمی یک مقاله و مجوز تولید و مصرف یک فرآورده دارویی، دو موضوع متفاوت هستند. مقالات علمی ممکن است به دلایل مختلف، از جمله ایراد در داده‌ها، روش تحقیق، گزارش نتایج یا مسائل مرتبط با فرایند انتشار، سلب اعتبار شوند. از سوی دیگر، ارزیابی کیفیت، ایمنی و اثربخشی واکسن بر اساس مجموعه‌ای از مستندات علمی، مطالعات بالینی و بررسی‌های نهادهای نظارتی انجام می‌شود. بنابراین صرف انتشار خبر سلب اعتبار یک مقاله نمی‌تواند به‌تنهایی نشان‌دهنده بی‌کیفیت بودن واکسن باشد؛ همان‌طور که انتشار مقاله در یک نشریه معتبر نیز به‌تنهایی تضمین‌کننده کیفیت یک محصول نیست.
به همین دلیل در کنار ضرورت شفاف‌سازی درباره دلایل علمی سلب اعتبار مقاله، موضوع دیگری نیز مطرح است؛ آینده تولید واکسن ایرانی آنفلوآنزا و حفظ ظرفیت و فناوری ساخت این محصول که می‌تواند در بزنگاه مشکلات باعث دسترسی بیشتر و بهتر مردم به محصولات سلامت‌محور شود.
نظر شما