همشهری آنلاین- راحله عبدالحسینی: تقویت پدیده النینو و احتمال تغییر الگوهای بارش، چند هفتهای است با هشدارهایی برای آمادهباش نیروهای خدماتی و امدادی همراه شده است. این هشدارها وقتی به حوزه میراث فرهنگی و بناهای تاریخی میرسد، اهمیت صدچندانی پیدا میکند. بارشهای شدید، سیلابهای ناگهانی و روانآب ممکن است آثار تاریخی واقع در مسیر آبراههها، درهها و پهنههای سیلابی را در معرض آبشستگی، فرسایش و تخریب قرار دهد. علی بیتاللهی، رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به تجربه سیلابهای گذشته، بر ضرورت شناسایی آثار در معرض خطر، لایروبی و ساماندهی مسیرهای عبور آب و آمادهسازی جوامع محلی پیش از وقوع حادثه تأکید میکند.
این بناها در معرض خطرند
برخی از آثار تاریخی در برابر بارشهای ناگهانی ناشی از پدیده النینو (گرم شدن بیش از حد معمول آبهای بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام و تغییر الگوهای جوی جهان به شکل بارش شدید) در معرض خطر بیشتری هستند.
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی به همشهری میگوید: «تجربه سیلابهای گذشته نشان میدهد آثار تاریخی و بناهای ارزشمندی که در مسیر روانآبها یا مجاورت درهها و آبراههها قرار گرفتهاند، مانند پلها و سازههای وابسته به آنها، بیشترین آسیب را میبینند. البته تمام بناها و محوطههایی که در حاشیه پهنههای سیلابی قرار دارند نیز ممکن است تحتتأثیر روانآب و آبشستگی قرار گیرند.»
علاوه بر این، میراث تاریخی مرتبط با آب که ممکن است شامل خسارت النینو شود، شامل پلهای تاریخی، سدها و بندها، قنوات، آبانبارها، آسیابهای آبی و پایابها میشود؛ آثاری که بازتابی از دانش، فناوری، تجربه و نظامهای اجتماعی و فرهنگی ایرانیان در مدیریت آب به شمار میرود.
علی بیتاللهی میگوید که علاوه بر سیلاب، بارشهای شدید و رگباری نیز میتواند بناهای تاریخی بهویژه سازههای خشتی و گلی را فرسوده و تخریب کند؛ آبشستگی و فرسایش بستر، تضعیف پایهها و پی سازهها، تخریب دیوارهها و طاقها، جابهجایی مصالح و رسوبگذاری، نفوذ و ماندگاری رطوبت و تشدید فرسودگی و آسیبهای پیشین، از مهمترین عوامل اثر بارشهای شدید در نتیجه النینو بر سازهها و بناهای میراثی است که این کارشناس به آن اشاره میکند.
ضرورت لایروبی و بازگشایی مسیرهای عبور آب
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی تأکید میکند که با توجه به هشدارهای مطرحشده درباره تقویت النینو، لایروبی و بازگشایی مسیرهای عبور آب، بهویژه در نقاط تقاطع با آثار تاریخی، باید پیش از وقوع بارشهای شدید در دستور کار قرار گیرد.
علی بیتاللهی با اشاره به تجربه سیلابهای گذشته در کشور میافزاید: «نفوذ آب به محدودههای شهری و افزایش روانآب میتواند بناهای تاریخی را نیز درگیر کند. در گزارش سازمان ملل درباره سیلابهای ۱۳۹۸ نیز بارش باران، سیلاب و طغیان رودخانهها از عوامل اصلی آسیب به بناهای تاریخی در استانهای سیلزده اعلام و بر ضرورت ارزیابی دقیق خسارت و تعیین اولویتهای حفاظتی تأکید شده است. همچنین در سیلاب مرداد ۱۴۰۱ یزد، گزارشهایی از آسیب به بافت و بناهای تاریخی یزد منتشر شد.»
مردم محلی؛ خط مقدم حفاظت
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی معتقد است اقدامات حفاظتی نباید به زمان پس از وقوع سیلاب موکول شود و ادامه میدهد: «آموزش نیروهای محلی، هماهنگی دستگاههای مسئول و مشخص کردن اقدامات ضروری پیش از وقوع حادثه نقش مهمی در کاهش خسارت، بهویژه برای آثاری که در مسیر آبراههها یا پهنههای سیلابی قرار گرفتهاند، دارد. در این میان نباید از نقش جوامع محلی و گروههای مردمی در حفاظت اضطراری از آثار تاریخی غافل شد.»
علی بیتاللهی میگوید: «سازمانهای مردمنهاد، نیروهای محلی و علاقهمندان به میراث فرهنگی در زمان وقوع حوادث، ظرفیت قابل اتکا هستند، اما این مشارکت باید از قبل آموزش داده و سازماندهی شود. آموزشهای اولیه و مشخص بودن وظایف افراد پیش از وقوع حادثه اهمیت زیادی دارد تا در شرایط بحرانی، اقدامات بدون هماهنگی به خود آثار آسیب نزند.»
اقدامات پیشگیرانه
فرزاد مافی، باستانشناس و مشاور میراث فرهنگی طرحهای آبی نیز درباره اقدامات پیشگیرانه برای حفاظت از میراث فرهنگی در برابر پدیده النینو میگوید: «شناسایی و اولویتبندی آثار در معرض خطر، پایش مستمر سازههای تاریخی آب، بررسی مسیر و شدت احتمالی روانآب و سیلاب، بازگشایی مسیرهای طبیعی آب با رعایت اصول حفاظتی، مستندسازی و تهیه پرونده اضطراری آثار و تدوین برنامه واکنش اضطراری و نجات آثار، مواردی از اقدامات پیشگیرانه است. اما تقویت هماهنگی میان وزارت میراث فرهنگی، وزارت نیرو و سایر نهادها، تأمین اعتبار و امکانات برای حفاظت اضطراری و کاهش آسیبپذیری نیز اهمیت ویژهای برخوردار است.»
آمادگی میراث فرهنگی ایلام برای بارشهای شدید احتمالی
یکی از مهمترین مناطق در معرض خطر بر اثر بارشهای ناشی از پدیده النینو، استانهای زاگرسی هستند؛ ایلام هم در میان استانهای زاگرسی با ۹۸۱ اثر تاریخی ثبت ملی شده و ۸ هزار اثر شناسایی شده یکی از استانهای با قابلیت تاریخی و گردشگری است. رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی ایلام از بررسیهای پیشگیرانه در اماکن تاریخی استان در پی هشدارهای مربوط به بارشهای شدید خبر میدهد و به همشهری میگوید: «برای جلوگیری از خسارت بارشهای شدید احتمالی، هماهنگیهای لازم با دهیاریها و شهرداریها برای لایروبی در نقاط مختلف به ویژه در مسیر آثار تاریخی انجام شدهاست.»
فرزاد شریفی با اشاره به فهرست تهیه شده برای لایروبی میافزاید: «با توجه به وجود بناها و آثار تاریخی متعدد در استان، پشتبامها و مسیرهای مرتبط با این آثار بررسی شده و در حال حاضر مشکل خاصی مشاهده نشده است.»
تشکیل کارگروه پایش آثار تاریخی در استان فارس
رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان فارس از دیگر استانهای زاگرسی هم از تشکیل گروهی برای بررسی وضعیت آثار تاریخی استان در برابر بارشهای شدید و احتمال وقوع سیلاب خبر میدهد و به همشهری میگوید: «با توجه به وجود حدود ۱۶ هزار اثر در استان فارس، پایش مستمر این آثار ضروری است و در همین راستا کارگروهی برای بررسی وضعیت آثار تشکیل شد و بخشهای اضطراری و نیازمند پایش در آثار تاریخی شناسایی شدهاند.»
بهزاد مریدی میافزاید: «این کارگروه با همکاری شهرداریها اقدامات لازم برای جلوگیری از بروز مشکل در شرایط بحرانی انجام میدهد.»
به گفته او، علاوه بر لایروبی، موضوع مرمت، استحکامبخشی و ساماندهی بخشهایی از مجموعههای تاریخی که نیازمند اقدام فوری هستند نیز در دستور کار قرار گرفته است.
مریدی ابراز امیدواری میکند که با اجرای اقدامات پیشگیرانه، آثار تاریخی استان فارس در فصل بارش با چالش جدی مواجه نشوند.
نگاهی به خسارت سیلاب به میراث فرهنگی در یک دهه اخیر
بر اساس گزارش وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی ۷۳۰ بنای تاریخی در سیل سال ۱۳۹۸ آسیب دیدهاند. از مهمترین این بناها، مجموعههای تاریخی چغازنبیل و سازههای آبی شوشتر، ۱۲ تپه تاریخی، از جمله تپههای «فرخآباد» و «غران»، ۱۰ کاروانسرا و بیش از ۱۰ پل تاریخی در استان خوزستان، ۴۸ بنای تاریخی در استان مازندران، از جمله روستای تاریخی یوش، نقش رستم در استان فارس، بخشی از پایه و طاق آجری پل کشکان و بستر پل کلهر در استان لرستان، پل تاریخی بخش کن، پل نمرود شهرستان فیروزکوه، پل شاهعباسی شهرستان پردیس، کاروانسرای امینآباد، گنبد طارس، آتشکده ری و دژ رشکان و بنای چندین امامزاده در تهران بودند.
۷۳۵ مورد تخریب ابنیه، محوطههای تاریخی، تأسیسات گردشگری و صنایع دستی ناشی از وقوع سیل مرداد ۱۴۰۱ در کشور گزارش شد و مهمترین آن، از دست رفتن یک درصد از بافت تاریخی یزد به عنوان یکی از نخستین شهرهای خشتی دنیا که ثبت جهانی شده، بود.
در سیل ۱۴۰۳ در سیستان و بلوچستان، مسجد تاریخی عبدالقادر، قلعه فیروزآباد و آتشکده کلهگنگ بیش از ۵۰ درصد خسارت دیدند.
نظر شما