پشت پرده وضعیت پدافندها در خلیج فارس | کدام اهداف بالقوه در منطقه در خطرند؟

همشهری آنلاین – گروه سیاسی: در حالی که کشورهای عربی حاشیه خلیج‌فارس طی سال‌های گذشته میلیاردها دلار برای ایجاد یکی از گران‌ترین شبکه‌های پدافند هوایی منطقه هزینه کرده‌اند، معادله جدید نبرد پهپادی، ضعف اقتصادی این معماری را بیش از گذشته آشکار کرده‌است؛ جایی که یک پهپاد نسبتاً ارزان «شاهد۱۳۶» می‌تواند طرف مقابل را به استفاده از موشک رهگیری چندمیلیون‌دلاری وادار کند.

برآوردهای منتشرشده، هزینه شاهد۱۳۶ را حدود ۲۰ تا ۵۰ هزار دلار و قیمت یک رهگیر PAC-۳ را حدود ۴میلیون دلار عنوان می‌کنند؛ شکافی که نشان می‌دهد برتری فناوری و انباشت تسلیحات گران‌قیمت لزوماً به معنای برخورداری از یک سپر دفاعی پایدار نیست. اندیشکده «دیفنس سکیوریتی آسیا» روز سه‌شنبه در یک ارزیابی تحلیلی مفصل، به بررسی این موضوع پرداخته‌است.

ماجرای شکاف بزرگ هزینه‌ای چیست؟

• معماری پدافند هوایی کشورهای عربی خلیج فارس با یک چالش اقتصادی و عملیاتی فزاینده مواجه است.
• پهپادهای نسبتاً ارزان ایرانی می‌توانند کشورهای منطقه را وادار به استفاده از موشک‌های رهگیر بسیار گران‌قیمت کنند.
• این موضوع به مرور ذخایر موشکی را کاهش و توان پدافندی این کشورها را تحت فشار قرار می‌دهد.
• بر اساس ارزیابی «مرکز تحلیل تجارت جهانی تسلیحات روسیه»، قیمت یک پهپاد انتحاری شاهد۱۳۶ بین ۲۰ تا ۵۰هزار دلار است.
• در مقابل هزینه یک رهگیر PAC-۳ حدود ۴ میلیون دلار برآورد می‌شود. هر موشک سامانه AMRAAM-ER نیز حدود ۳میلیون دلار قیمت دارد.
• نتیجه:

1. یک پهپاد ۲۰ هزار دلاری می‌تواند طرف مقابل را به شلیک موشک میلیون دلاری مجبور کند.
2. این یعنی نسبت هزینه‌ای حدود ۲۰۰ به یک.
3. حتی در صورت قیمت ۵۰هزار دلاری پهپاد نیز این نسبت به حدود ۸۰ به یک می‌رسد.
4. این محاسبه، هزینه رادار، نیروی انسانی، نگهداری و فرماندهی را نیز شامل نمی‌شود.
5. مهاجم با استفاده از تسلیحات ارزان، می‌تواند فشار مستمر ایجاد کند.

مشکل فقط قیمت موشک نیست

• بحران موجود صرفاً به اختلاف قیمت پهپاد و رهگیر محدود نمی‌شود.
• تعداد موشک‌های آماده شلیک، ظرفیت درگیری همزمان، سرعت جایگزینی مهمات و توان شبکه فرماندهی نیز اهمیت دارند.
• حملات اشباعی می‌توانند تعداد زیادی هدف را همزمان وارد شبکه دفاعی کنند.
• در چنین شرایطی، سامانه‌های پدافندی باید اهداف را شناسایی، دسته‌بندی و اولویت‌بندی کنند و درعین‌حال بخشی از موشک‌های گران‌قیمت خود را برای تهدیدهای بالستیک و کروز حفظ کنند.
• در این شرایط، پهپادهای ارزان می‌توانند به‌عنوان ابزاری برای فرسایش ذخایر موشکی و آشکار کردن نقاط ضعف شبکه پدافندی عمل کنند.

ستون‌های اصلی پدافندی در خلیج فارس

• «تاد» یکی از مهم‌ترین سامانه‌های مقابله با موشک‌های بالستیک در منطقه است.
• این سامانه در امارات مستقر و گزارش‌هایی نیز درباره استقرار آن در عربستان منتشر شده‌است.
• این سامانه برای رهگیری موشک‌های بالستیک کوتاه‌برد و میان‌برد در ارتفاع حدود ۴۰ تا ۱۵۰کیلومتری طراحی شده‌است.
• برد درگیری اعلام‌شده آن حدود ۲۰۰ کیلومتر است و رادار AN/TPY-۲ می‌تواند اهداف را در فاصله‌ای نزدیک به هزارکیلومتر شناسایی کند.
• هزینه بالای این سامانه یک محدودیت مهم ایجاد می‌کند؛ هزینه یک آتشبار ۶‌پرتابگر تاد حدود ۳میلیارد دلار و قیمت هر رهگیر حدود ۱۲ میلیون دلار برآورد شده‌است.
• بنابراین «تاد» برای تهدیدهای بالستیک بسیار ارزشمند است، اما استفاده مداوم از آن علیه پهپادهای ارزان‌قیمت از نظر اقتصادی توجیه‌پذیر نیست.

پاتریوت؛ لایه اصلی عملیاتی

• سامانه «پاتریوت» مهم‌ترین سامانه عملیاتی دفاع هوایی و موشکی دوربرد در سطح منطقه محسوب می‌شود.
• عربستان با ۱۶ آتشبار، بزرگ‌ترین مجموعه پاتریوت را در اختیار دارد.
• امارات، کویت، قطر و بحرین نیز از این سامانه استفاده می‌کنند.
• موشک‌های PAC-۳ و PAC-۳ MSE با فناوری اصابت مستقیم، توان بالایی برای مقابله با اهداف پیچیده دارند؛ اما همین توان، هزینه هر شلیک را افزایش می‌دهد.

نقطه ضعف اصلی کجاست؟

• یکی از مهم‌ترین مشکلات پدافند خلیج فارس، تمرکز دفاع بر پایگاه‌های نظامی و مراکز مهم است، در حالی که بخش بزرگی از زیرساخت‌های اقتصادی همچنان آسیب‌پذیر باقی می‌مانند.
• اهداف راهبردی بالقوه:

• پالایشگاه‌ها
• بنادر
• پایانه‌های ال. ان. جی
• فرودگاه‌ها
• مخازن سوخت
• تأسیسات آب‌شیرین‌کن
• مراکز فرماندهی
• رادارها
• زیرساخت‌های حمل‌ونقل
• نکته ویژه: حتی اگر بخش عمده موشک‌ها و پهپادهای مهاجم رهگیری شوند، اصابت محدود موفق نیز می‌تواند خسارتی ایجاد کند که از نظر راهبردی، بسیار بزرگ‌تر از هزینه کل حمله باشد.

نمونه امارات؛ حجم بالای رهگیری، اما همچنان خسارت

• براساس گزارش‌ها، سامانه‌های پدافندی امارات با بیش از ۲هزار انواع پرتابه ورودی درگیر شده‌است، اما با وجود نرخ بالای رهگیری، برخی اهداف مهم آسیب دیده‌اند.
• بخشی از اهداف گزارش‌شده:

- جبل‌علی

- فجیره

- فرودگاه بین‌المللی دبی

- پالایشگاه الرویس

- تأسیسات دریایی فرانسه

• نکته ویژه: درصد رهگیری به‌تنهایی معیار کافی برای سنجش موفقیت پدافند نیست، چراکه یک یا چند اصابت موفق می‌تواند تأسیسات بسیار مهمی را مختل کند.

رادارها؛ سیستم عصبی شبکه دفاعی

• رادارها فقط یک هدف نظامی معمولی نیستند؛ از کار افتادن یک رادار می‌تواند بر کل شبکه تأثیر بگذارد.
• پیامدهای حذف حسگر:

• کاهش پوشش منطقه‌ای
• وادار شدن رادارهای دیگر به پوشش مناطق بیشتر
• افزایش احتمال ایجاد نقاط کور
• افزایش وابستگی به سامانه‌های هشدار هوابرد و فضایی
• آسان‌تر شدن مسیر برای حملات بعدی
• نکته ویژه: حفاظت از شبکه شناسایی و فرماندهی به اندازه حفاظت از خود پایگاه‌ها اهمیت دارد.

الگوی مطلوب و اقتصادی چیست؟

• راهکار پیشنهادی، ایجاد یک ساختار چندلایه است که در آن، هر سامانه برای تهدید متناسب با هزینه و توانایی خود استفاده شود:

سامانه‌های تاد و پاتریوت

• برای موشک‌های بالستیک و تهدیدهای پیچیده و دوربرد

سامانه‌های میان‌برد

• برای هواپیماها و موشک‌های کروز

سامانه‌های کوتاه‌برد و پرظرفیت

• برای پهپادها، مهمات هدایت‌شونده و دفاع نقطه‌ای از تأسیسات

جنگنده‌ها

• به‌عنوان بخشی فعال از شبکه دفاعی، مشروط به وجود هشدار مستمر، تسلیحات مناسب و امکان عملیات ایمن

نکات راهبردی

• مسئله اصلی پدافند خلیج فارس این است که یک سامانه می‌تواند رهگیری یک هدف را برای مدت طولانی و با هزینه‌ای قابل‌تحمل ادامه دهد یا خیر؟
• مشخصات یک شبکه دفاعی پایدار:

• برخورداری از ذخایر مهمات کافی
• بهره‌مندی از حسگرهای پراکنده
• وجود مراکز فرماندهی مقاوم
• دارا بودن پرتابگرهای متحرک
• وجود سامانه‌های دفاع نقطه‌ای
• ایجاد مسیرهای لجستیکی جایگزین
• برتری فناورانه به‌تنهایی کافی نیست؛ «اقتصاد جنگ» و «عمق ذخایر مهمات» می‌تواند به اندازه توان فنی سامانه‌های پدافندی تعیین‌کننده باشد.