به گزارش همشهری آنلاین قلعه الموت به معنای آشیانه عقاب با قدمت بیش از ۱۱۶۲ سال یکی از قلعههای تاریخی ایران است. دژ الموت در منطقه الموت قزوین، شمال شرقی روستای گازرخان و در فاصله حدود ۱۰۵ کیلومتری از قزوین قرار دارد. قلعه بر فراز صخرهای در ارتفاع ۲ هزار و ۱۶۳ متری از سطح دریا قرار دارد و صخره آن حدود ۲۰۰ متر از زمینهای پیرامون بلندتر است. این صخره با شیب تند بخشی از معماری استحکامات دژ را تشکیل میدهد. آنچه نام الموت را در تاریخ ماندگار کرده ورود حسن صباح به این منطقه در اواخر قرن پنجم هجری است. او این دژ را به مرکز فرمانروایی اسماعیلیان نزاری تبدیل کرد که حکومتی ۱۸۰ سال ادامه داشت. پرونده «قلعه الموت و استحکامات وابسته به آن» حدود ۲ هزار کیلومتر مربع وسعت دارد و بیش از ۲۰۰ روستا را در دو بخش الموت شرقی و غربی دربرمیگیرد.
اجزای پرونده ثبت جهانی الموت
برای ثبت جهانی و قرار گرفتن قلعه الموت در فهرست میراث جهانی، علاوه بر هسته اصلی (قلعه الموت واقع در روستای گازرخان)، ۶ قلعه دیگر که با قلعه اصلی مرتبط هستند نیز در نظر گرفته شده است. برخی از قلعههای الموت مربوط به قبل از دوره اسماعیلیه و قرن پنجم است و بیش از هزار سال قدمت دارد. در نگاه کلی منظر فرهنگی الموت، مجموعهای از دژها، استحکامات، مسیرهای ارتباطی، روستاها و چشمانداز طبیعی رشتهکوه البرز را در بر میگیرد و پرونده ثبت جهانی الموت از ۷ قسمت شامل قلعه الموت (حسن صباح)، لمبسر، ایلان، شیرکوه، نویزرشاه، قسطینلار و شمسکلایه تشکیل شدهاست. گستره نظام دفاعی الموت علاوه بر قلعهها، شامل روستاها، مزارع و باغها نیز هست.
کاوشهای الموت؛ از خطکش اسطرلاب تا سامانه مهندسی آب
کاوشهای باستانشناسی، مهمترین پشتوانه علمی ثبت جهانی الموت بود. پژوهشها نشان داد این مجموعه تنها یک قلعه منفرد نبوده، بلکه مرکز شبکهای هوشمند از استحکامات دفاعی بوده است؛ شبکهای که هفت دژ آن با دید مستقیم به یکدیگر، امکان انتقال سریع پیام، هماهنگی دفاعی و کنترل مسیرهای کوهستانی را فراهم میکردند.
مدیر پایگاه میراث فرهنگی الموت در این باره به همشهری گفت: «پرونده ثبتجهانی قلعه الموت و استحکامات وابسته به آن حاصل بیش از ۲۵ سال پژوهشهای باستانشناسی است.» تیمهای باستانشناسی به سرپرستی پژوهشگران ایرانی، کاوشهای متعددی در قلعه الموت و دژهای وابسته انجام دادند.
حمیده چوبک با بیان اینکه بر اساس یافتههای باستانشناسی و منابع تاریخی این مجموعه یکی از مهمترین مراکز علمی جهان اسلام در روزگار خود بوده است، افزود: «حضور خواجه نصیرالدین طوسی، دانشمندانی از چین، مصر، ارمنستان و شام و همچنین کشف شواهد مرتبط با فعالیتهای نجومی، از جمله فضایی با کارکرد احتمالی رصدخانه و بخشی از ابزار نجومی مشابه خطکش اسطرلاب، موید آن است که الموت علاوه بر مرکز سیاسی، کانون تولید علم، آموزش و تبادل دانش نیز بوده است.»
یکی از ارزشمندترین یافتهها، شناسایی سامانه مهندسی آب شامل آبانبارها، مسیرهای انتقال آب و شیوههای ذخیرهسازی بوده است. این سامانه نشان میدهد ساکنان قلعه برای مقاومت در محاصرههای طولانی، فناوری پیشرفتهای در مدیریت منابع آب داشتهاند.
به گفته چوبک، سامانه آبرسانی الموت نمونهای شاخص از دانش مهندسی است. ساختار چندلایه و پلکانی قلعه، نحوه بهرهگیری از اختلاف ارتفاع، سازمان فضایی و پیوند میان عناصر معماری و طبیعت، ویژگیهای منحصربهفردی برای این مجموعه ایجاد کرده است.
همچنین در جریان کاوشها، انواع سفالینهها، کاشیها، آجرهای تزئینی، آثار فلزی، سنگی و سکهها به دست آمده که اطلاعات ارزشمندی درباره زندگی روزمره، هنر و اقتصاد ساکنان قلعه ارائه میکنند.
علیرضا ایزدی، مدیرکل ثبت آثار و حفظ و احیای میراثمعنوی و طبیعی گفت: «۱۶ فصل کاوش باستانشناسی در این مجموعه، دستاوردهای شگرفی داشته که شناسایی بنای تاریخی "ملاسرا" از مهمترین آنهاست و پیشتر فقط در منابع کهنی چون ظفرنامه حمدالله مستوفی از آن یاد شده بود. همچنین مشخص شد مجموعه الموت در حقیقت یک "کاخدژ" هوشمندانه است که با بستر طبیعی تلفیق شده و بخش زیادی از استحکامات آن از دل صخرهها تراشیده شده.»
مراحل آمادهسازی پرونده ثبت جهانی الموت
در جریان آمادهسازی پرونده ثبت جهانی علاوه کاوش و پژوهش، اقدامات گستردهای نیز انجام شد؛ از مرمت بخشهای آسیبدیده و ساماندهی مسیرهای بازدید گرفته تا نصب تابلوهای معرفی، بهسازی روستاهای مسیر دسترسی و جلب مشارکت جوامع محلی از اقداماتی است که از الزامات یونسکو برای پذیرش پرونده محسوب میشود. حمیده چوبک، مدیر پایگاه میراث فرهنگی الموت با اشاره به اینکه پرونده ثبت جهانی الموت مهر ۱۴۰۴ مورد تایید کارشناسان یونسکو قرار گرفت، به همشهری گفت: «خوشبختانه پرونده الموت قابل قبول بود و ایرادی نداشت. تعهدهای ما به یونسکو اجرای برنامه های کوتاه مدت ۲ ساله، میان مدت و بلند مدت ۱۰ ساله است.»
چرا ثبت جهانی الموت اهمیت دارد؟
ثبت جهانی الموت فقط یک موفقیت در حوزه میراث فرهنگی نیست، بلکه به معنای پذیرش ارزش جهانی این مجموعه از سوی یونسکو است. این ثبت جهانی، حفاظت از اثر را در چارچوب استانداردهای بینالمللی تقویت میکند، امکان جذب اعتبارات بیشتر برای مرمت و پژوهش را فراهم میآورد و جایگاه الموت را در نقشه گردشگری فرهنگی جهان ارتقا میدهد. همچنین هرگونه توسعه عمرانی در محدوده اثر باید مطابق ضوابط حفاظتی یونسکو انجام شود. از منظر علمی نیز ثبت جهانی الموت اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا این مجموعه روایتگر بخشی از تاریخ ایران در سدههای پنجم تا هفتم هجری و مرکز حکومت اسماعیلیان نزاری به رهبری حسن صباح بوده است.
جامعه محلی، شریک اصلی ثبت جهانی الموت
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان قزوین هم با تاکید بر اینکه همراهی جامعه محلی یکی از مهمترین عوامل موفقیت پرونده ثبت جهانی قلعه و استحکامات اسماعیلیه الموت بوده است، به همشهری گفت: «واقعیت ثبت جهانی از فردای ثبت در فهرست یونسکو آغاز میشود و همه دستگاهها، بخش خصوصی و مردم باید برای حفاظت و توسعه پایدار این میراث جهانی پای کار باشند.»
مریم مهدوی با اشاره به روند تهیه پرونده ثبت جهانی اظهار کرد: «پرونده ثبت جهانی فقط بر پایه معماری، جغرافیا، نظام دفاعی و مدیریت سرزمین شکل نگرفت، بلکه تحولات فرهنگی، نقش مردم و جامعه بومی منطقه نیز از ارکان اصلی این پرونده بود.»
او با بیان اینکه اگر همراهی و همدلی جامعه محلی وجود نداشت، این پرونده هرگز به نتیجه نمیرسید، ادامه داد: «زیستبومی که مردم منطقه در طول سالها شکل دادهاند و غنای فرهنگی الموت، موجب شد پرونده ثبت جهانی با قدرت بیشتری تدوین شود. ثبت جهانی در واقع به رسمیت شناختن ارزشهایی است که طی قرنها در این منطقه شکل گرفته و مهمترین آنها فرهنگ مردم و حضور آنان در حفاظت از آثار تاریخی بوده است.»
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان قزوین، با اشاره به استقبال مردم منطقه از ثبت جهانی گفت: «مردم الموت با اشتیاق کامل از این پرونده حمایت کردند و تمامقد پای ثبت جهانی قلعه الموت و استحکامات وابسته آن ایستادند. هنگام حضور ارزیاب یونسکو در مهر۱۴۰۴، مردم منطقه در آمادهسازی فضا و همراهی با هیئت ارزیاب نقش کمنظیری ایفا کردند. ارزیابی یونسکو حدود یک هفته تا ۱۰ روز طول کشید و در تمام این مدت جامعه محلی به ما نشان داد که تنها نیستیم. کارشناسان میراث فرهنگی مسائل فنی را برای ارزیاب تشریح میکردند، اما مردم منطقه به تنهایی معرفی فرهنگ، آداب، شیوه زندگی و ویژگیهای بومی الموت را برعهده گرفتند.»
مهدوی ادامه داد: «مهماننوازی مردم، دغدغه آنها برای حفظ منطقه و درخواستشان برای ثبت جهانی با این امید که میراثشان بهتر حفاظت شود، نشان داد که جامعه محلی بیش از هر نهاد دیگری خود را مسئول حفظ این میراث میداند.»
به گفته مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی قزوین، با ثبت جهانی الموت، بومگردیهای منطقه رونق بیشتری خواهند گرفت و فروش صنایعدستی نیز افزایش مییابد. مردم با ارتقای کیفیت و تنوع تولیدات خود میتوانند محصولاتشان را نه فقط در ایران، بلکه به گردشگران سراسر جهان معرفی و عرضه کنند و این روند در نهایت به رونق اقتصادی جامعه محلی خواهد انجامید.
او درباره صنایعدستی شاخص منطقه نیز گفت: «الموت ظرفیتهای متنوعی دارد که یکی از مهمترین آنها گلیم روستای اندج است که ثبت ملی شده است. علاوه بر آن، میراث ناملموس متعددی در منطقه وجود دارد؛ از جمله جشنواره زغالاخته در الموت غربی، محصولات باغی مانند گیلاس، پنبافی و دیگر هنرهای سنتی.»
به گفته مدیرکل میراث فرهنگی قزوین، ثبت جهانی الموت آغاز مرحلهای تازه در حفاظت از این میراث ارزشمند، توسعه گردشگری پایدار و تقویت دیپلماسی فرهنگی ایران است؛ مرحلهای که در آن مردم منطقه، میراث فرهنگی و نهادهای مسئول باید در کنار یکدیگر از این سرمایه جهانی پاسداری کنند.
نظر شما