هفتاد سال با «جویندگان»؛ شاهکاری که پیر نمی‌شود

همشهری آنلاین: هفتاد سال از اکران «جویندگان» (The Searchers)، شاهکار ماندگار جان فورد، می‌گذرد؛ فیلمی که نه‌تنها یکی از قله‌های ژانر وسترن، بلکه از تأثیرگذارترین آثار تاریخ سینما به شمار می‌آید. «جویندگان» که در سال ۱۹۵۶ با بازی جان وین ساخته شد، روایت جست‌وجوی چندساله ایتن ادواردز، کهنه‌سرباز جنگ داخلی آمریکا، برای یافتن دختر ربوده‌شده خانواده‌اش است؛ سفری که در دل چشم‌اندازهای باشکوه غرب آمریکا، به کاوشی پیچیده درباره خشونت، تعصب، تنهایی و تعلق بدل می‌شود.

این فیلم در زمان اکران با استقبال روبه‌رو شد، اما جایگاه اسطوره‌ای خود را در دهه‌های بعد به دست آورد و امروز از سوی بسیاری از منتقدان و فیلمسازان، از جمله مارتین اسکورسیزی، استیون اسپیلبرگ و پل شریدر، یکی از بزرگ‌ترین فیلم‌های تاریخ سینما دانسته می‌شود. به مناسبت هفتادمین سالگرد «جویندگان»، بخشی از نوشته دن فورد، نوه جان فورد، را درباره فرایند ساخت فیلم، بازی جان وین و راز ماندگاری این شاهکار منتشر می‌کنیم.

با لهجه بازی کن!

یکی از رشته‌هایی که «جویندگان» (The Searchers) را به هم پیوند می‌دهد، فیلم‌برداری رنگیِ زیبای وینتون سی. هوک است. هوک امروز می‌گوید که او و جان در جریان ساخت جویندگان چندین مشاجرهٔ تلخ داشتند و جان، هوکِ بسیار دقیق و وسواسی را متهم می‌کرد که بیش از حد ایرادگیر است. با این حال، نتیجهٔ نهایی چیزی کمتر از خیره‌کننده نیست. جویندگان شاهکاری بصری است که به‌عنوان زیباترین وسترن جان فورد پابرجا مانده است.

عامل دیگری که فیلم را منسجم می‌کرد، بازی جان وین بود. ایتن ادواردزِ جان وین مردی است سودازده، بی‌اعتنا به خواسته‌های معمول انسان برای آسایش و امنیت. او که درگیر یک جست‌وجوی قهرمانانه است، در این فرایند انسانیت خود را از دست می‌دهد.

در حالی که «جویندگان» از شخصیت‌هایی که هنک ووردن و وارد باند بازی می‌کنند اندکی مایهٔ طنز می‌گیرد، بیشتر جنبهٔ کمیک فیلم از چارلی مک‌کوریِ لکنت‌دار و کندذهنِ کن کرتیس ناشی می‌شود. این نقش در ابتدا به‌صورت یک نقش جدی نوشته شده بود، اما جان فورد در محل فیلم‌برداری آن را تغییر داد؛ زمانی که شنید کرتیس ــ که زمانی در برنامه‌های رادیویی از لهجهٔ روستایی استفاده می‌کرد ــ با همان لهجه چند داستان تعریف می‌کند.

«کن، این لهجه فوق‌العاده است. قراره ازش در فیلم استفاده کنی.»

کرتیس اعتراض کرد: «اما پاپی [لقب جان فورد، به معنای پدرجان یا بابابزرگ]، این فقط برای شوخی خوبه. با این لهجه مثل احمق‌ها میشم.»

«ببین کن، خوشم نمیاد اینو بهت بگم، اما نقشت هیچ‌چیز خاصی نیست. تو همون آدمی هستی که آخر سر دختره را به دست نمیاره. هیچ راهی وجود نداره که خوب به نظر برسی. اگر نمی‌تونیم خوب جلوه‌ات بدیم، پس بذار خنده‌دار جلوه‌ات بدیم. با همین لهجه بازی کن و نقشی میشه که مردم اون را به خاطر خواهند سپرد.»

ادای دین خاص فورد

شاید حتی مهم‌تر از طنزی که او به این داستان تلخ و خشن افزود، هالهٔ گرما و احساس خانواده و اجتماع بود؛ احساسی که همیشه به‌شدت در آثار او حضور داشت. خشونتی که بخشی از زندگی روزمرهٔ این پیشگامان بود، آن‌ها را به یکدیگر پیوند می‌دهد و باعث می‌شود قدردانی بیشتری نسبت به هم داشته باشند. جان از اولی کری، بیوهٔ هری کری و بازیگر سینما، به‌عنوان نمادی از کانون خانواده و خانه استفاده کرد و در سراسر «جویندگان» پیوسته امتیازهایی به او می‌دهد؛ لحظه‌های کوتاه و جزئی‌ای که در فیلمنامه وجود نداشتند اما در نسخهٔ نهایی فیلم به صحنه‌هایی به‌یادماندنی تبدیل شدند.

«جویندگان» با صحنه‌ای پایان می‌یابد که همهٔ شیفتگان فورد آن را ارج می‌نهند. اولی کری، ورا مایلز، جف هانتر و جان کوالن روی ایوان جلویی خانه گرد می‌آیند تا بازگشت ایتن و دبی را به دنیای خود خوشامد بگویند. نما بیشتر بر اولی کری متمرکز است. او از شدت شادی گریه می‌کند و از خلال او بار دیگر عمق احترام جان به پیوند خانوادگی به ما یادآوری می‌شود. در همین حال، ایتن که همیشه تنها و منزوی است، در چارچوب در ایستاده است. او دست‌هایش را روی سینه جمع می‌کند، به‌طوری که یک دست آرنج دست دیگر را لمس می‌کند. (این حرکت، ژستی قدیمی متعلق به هری کری بود و جان وین امروز می‌گوید که آن را به‌عنوان ادای احترامی شخصی به اولی کری انجام داده است.) سپس، در حالی که دیگران را در داخل خانه باقی می‌گذارد، برمی‌گردد و دور می‌شود. در بسته می‌شود و پردهٔ تصویر در تاریکی فرو می‌رود.

کارگردانان زیادی می‌توانستند «جویندگان» را بسازند، اما هیچ‌کس دیگری نمی‌توانست همان لحن و حال‌وهوای منحصربه‌فرد را به تصویر بکشد. اینکه فورد دقیقاً چگونه توانست چنین کاری انجام دهد، گریزان‌ترین و دشوارترین جنبهٔ شخصیت او برای توضیح است و احتمالاً مهم‌ترینِ آن‌ها نیز هست. بخشی از آن به تکنیک مربوط می‌شد، بخشی به کیفیت افرادی که پیرامون او بودند، و بخشی نیز به توانایی او در برقراری ارتباط با بازیگرانش. با این همه، حاصل کار چیزی فراتر از مجموع اجزای آن بود و نتیجهٔ نهایی چیزی کمتر از درخشان و نابغه‌وار نبود.