پنج شنبه 27 آذر 1393 | به روز شده: 35 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
شنبه 16 شهریور 1387 - 20:19:39 | کد مطلب: 62630 چاپ

آشنایی با جنگ جهانی دوم (۱۹۳۹-۱۹۴۵)

فرهنگ و تاریخ > تاریخ جهان - عبدالرضا هوشنگ‌ مهدوی‌:
جنگ‌ جهانی‌ دوم‌، دومین‌ جنگ‌ فراگیر است که از سپتامبر ۱۹۳۹ آغاز شد و اوت ۱۹۴۵ پایان یافت.

این جنگ علاوه‌ بر اروپا، در بخش‌های‌ گسترده‌ای‌ از قاره‌ آسیا و آفریقا تأثیرات‌ مخرب‌ عمده‌ای‌ برجای‌ گذاشت‌ و کشورهای‌ اسلامی‌، از جمله‌ ایران را درگیر خود کرد‌.

علل‌ اصلی‌ جنگ‌ جهانی‌ دوم‌ عبارت‌ بود از اشتباهات‌ عهدنامه‌ ورسای (7 مه‌ 1919) که‌ ظاهراً به‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌ پایان‌ داد، همچنین پیامدهای‌ بحران‌ اقتصادی سال‌ 1929 و از همه‌ مهم‌تر رقابت‌ سیاسی‌ فاشیسم‌ و دموکراسی‌های‌ غربی‌ و مارکسیسم‌. عامل‌ اخیر چنان‌ مؤثر بود که‌ نبرد میان‌ کشورهای‌ درگیر، به‌ شکل‌ بی‌سابقه‌ای‌، عموم‌ مردم‌ را به‌ قلمرو جنگ‌ کشاند، به‌ طوری‌ که‌ در پایان‌ جنگ‌ تعداد کشته‌شدگان‌ نظامی‌ و غیرنظامی‌ تقریباً با هم‌ برابری‌ می‌کرد.

این‌ جنگ‌، که‌ بین‌ دو بلوک‌ متحدین‌ (آلمان‌ و ایتالیا و ژاپن‌) و متفقین‌ (انگلیس‌ و فرانسه‌ و آمریکا و شوروی‌) درگرفت‌، به‌ لحاظ‌ گستردگی‌ جغرافیایی‌ و قدرت‌ تخریب‌ منابع‌ انسانی‌ و طبیعی‌، بی‌همتا بوده‌ است‌.

وضع‌ اسفبار زندگی‌ مردم‌ آلمان‌ به‌ دنبال‌ شکست‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌ و الزام‌ دولت‌ آلمان‌ به‌ پرداخت‌ غرامت‌ جنگی‌ سنگین‌، ظهور آدولف‌ هیتلر را که‌ عامل‌ اصلی‌ شروع‌ جنگ‌ جهانی‌ دوم‌ بود، تسهیل‌ کرد.

وی‌ که‌ شکست‌ آلمان‌ را نتیجه‌ توطئه‌ یهودیان‌ و کمونیست‌ها می‌دانست‌، نه‌ تنها خواستار تجدیدنظر در عهدنامه‌ ورسای‌ شد، بلکه‌ با طرح‌ شعار پان ‌ژرمنیسم‌ و با اعلام‌ برتری‌ کامل‌ نژاد ژرمن‌، حق‌ گسترش‌ قلمرو آلمان‌ تا سرزمین‌ ملت‌های‌ اسلاو در اروپای‌ مرکزی‌ و شرقی‌ را مسلّم‌ انگاشت‌ و تبعیض‌ نژادی‌ را اساس‌ جهان‌بینی‌ خود قرار داد و به‌ همین‌ شکل‌ در صدد گسترش‌ نفوذ خود در دیگر نقاط‌ جهان‌ برآمد.

از سوی‌ دیگر جامعه‌ ملل، ایتالیا را به‌ سبب‌ اشغال‌ اتیوپی‌ در سال 1935، تحریم‌ اقتصادی‌ کرد و این‌ امر به‌ ایجاد محور رُم‌ ـ برلین‌ در سال 1936 انجامید.

پس‌ از جنگ‌ جهانی‌ اول‌، بریتانیا، روسیه‌، فرانسه‌ و آمریکا، حدود 78 میلیون‌ کیلومتر مربع‌ از خاک‌ کره‌ زمین‌ (بیش‌ از نیمی‌ از خشکی‌های‌ جهان‌) را در اختیار داشتند. در مقابل‌، سرزمین‌های‌ متعلق‌ به‌ آلمان‌، ایتالیا و ژاپن‌ مجموعاً به‌ حدود 6/2 میلیون‌ کیلومتر مربع‌ می‌رسید.

این‌ تفاوت‌ها بیانگر چرایی‌ عزم‌ کشورهای‌ کامیاب‌ (بریتانیا، روسیه‌، فرانسه‌ و آمریکا) در حفظ‌ مرزهای‌ موجود و اجتناب‌ آنها از جنگ و در عین‌ حال‌ دلیل‌ تداوم‌ ناخرسندی‌ فزاینده‌ آلمان‌، ایتالیا و ژاپن‌ بود. این‌ امر 3 کشور اخیر را در طول‌ 20 سال‌ ترک‌ مخاصمه‌ (1919ـ 1939)، به‌ سوی‌ توسعه‌ ابزارهای‌ جنگی‌ کشاند و آنها را به‌ گسترش‌ سرزمین‌هایشان‌ واداشت‌ و ستیزه‌جویی‌های‌ آنها اسباب‌ جنگ‌ جهانی‌ دوم‌ را فراهم‌ آورد.

اشغال‌ پراگ‌، پایتخت‌ لهستان‌، به‌ دست‌ ارتش‌ آلمان‌ برای‌ متفقین‌ تحمل‌پذیر نبود. اتحاد جماهیر شوروی‌، که‌ به‌ قدرت‌ مقاومت‌ دولت‌های‌ غربی‌ در برابر آلمان‌ اطمینان‌ نداشت‌، ترجیح‌ داد به‌ آلمان‌ نزدیک‌ شود. پیمان‌ عدم‌ تعرض‌ آلمان‌ و شوروی‌ در 23 اوت‌ 1939، نگرانی‌ هیتلر را از جنگ‌ در دو جبهه‌ زدود.

در اول‌ سپتامبر 1939، ارتش‌ آلمان‌ به‌ لهستان‌ حمله‌ برد و در 3 سپتامبر انگلیس‌ و فرانسه‌ به‌ رایش‌ آلمان‌ اعلام‌ جنگ‌ کردند. لهستان‌ در کمتر از یک‌ ماه‌ از ارتش‌های‌ آلمان‌ و شوروی‌ شکست‌ خورد و زمینه‌ برای‌ حمله‌ به‌ دیگر مناطق‌ فراهم‌ آمد.

در آغاز، آلمان‌ و متحدانش‌ در تمام‌ جبهه‌های‌ مغرب‌ و مشرق‌ اروپا و خاورمیانه‌ و خاور دور به‌ پیروزی‌های‌ گسترده‌ای‌دست‌ یافتند. از پاییز 1942، اوضاع‌ تغییر کرد و اولین‌ نشانه‌های‌ شکست‌ متحدین‌ پدیدار شد.

اشغال‌ سرزمین‌های‌ شوروی‌ باعث‌ اتحاد متفقین‌ با این‌ کشور شد و زمینه‌ را برای‌ تصرف‌ سرزمین‌های‌ از دست‌ رفته‌ فراهم‌ کرد. در اواخر نوامبر 1942، ارتش‌ سرخ‌ شوروی‌ در جبهه‌های‌ مشرق‌، ضدحمله‌ گسترده‌ خود را در حوضه‌ ولگا در شمال‌ و استالینگراد در جنوب‌ آغاز کرد و تا 2 فوریه‌ 1943، کلیه‌ قوای‌ آلمان‌ را سرکوب‌ کرد.

ارتش‌ سرخ‌ شوروی‌، به‌رغم‌ مقاومت‌های‌ سرسختانه‌ قوای‌ آلمانی‌ در سایر نقاط‌ شوروی‌، به‌ پیشروی‌ ادامه‌ داد و توانست‌ همه‌ سرزمین‌های‌ تصرف‌ شده‌ را پس‌ بگیرد. بدین‌ ترتیب‌ در اوایل سال‌ 1943، دولت‌های‌ محور، ابتکار عمل‌ را در کلیه‌ جبهه‌ها از دست‌ داده‌ بودند.

پس‌از گردهمایی‌ سران‌ انگلیس ‌و آمریکا و شوروی‌ در اجلاس‌ تهران‌ (28 نوامبر ـ اول‌ دسامبر 1943)، آمریکا و انگلیس‌ مشغول‌ تدارک‌ حمله‌ای‌ شدند که‌ بزرگ‌ترین‌ عملیات‌ نظامی‌ جنگ‌ جهانی‌ دوم‌ به‌ شمار می‌رفت‌.

روس‌ها نیز در بهار 1944‌، همز‌مان‌ با حمله‌ نیروهای‌ مشترک‌ آمریکا و انگلیس‌ در شمال‌ نورماندی، تهاجم‌ بزرگ‌ خود را در حوضه‌ دنیپر آغاز کردند و از آنجا به‌ رومانی‌ و بلغارستان‌ و سپس‌ آلمان‌ حمله‌ور شدند.

در جبهه‌ غرب‌، سپاه‌ مشترک‌ آمریکا و انگلیس‌ پس‌ از پس‌ گرفتن‌ پاریس‌ در 25 اوت‌، به‌ سوی‌ مرزهای‌ آلمان‌ پیشروی‌ کرد و به‌ این‌ ترتیب‌، از فوریه‌ 1945 از مشرق‌ و مغرب‌ به‌ خاک‌ آلمان‌ هجوم‌ بردند.

هیتلر که‌ از قرارگاه‌ زیرزمینی‌ خود در برلینِ تحت‌ محاصره‌، ناامیدانه‌ به‌ مقاومت‌ ادامه‌ می‌داد، وقتی‌ خبر مرگ‌ موسولینی‌ را شنید، در 30 آوریل‌ 1945 خودکشی‌ کرد و دولت‌ جدید آلمان‌ را دونیتس،‌ فرمانده‌ نیروی‌ دریایی‌، در ایالت‌ شلسویگ‌ تشکیل‌ داد و از متفقین‌ تقاضای‌ ترک‌ مخاصمه‌ کرد.

در 8 مه‌‌، سند قطعی‌ تسلیم‌ بی‌قید و شرط‌ آلمان‌ در برلین‌ امضا شد و براساس‌ تصمیماتی‌ که‌ روزولت‌، استالین‌ و چرچیل‌ در اجلاس‌ یالتا در فوریه‌ 1945 گرفتند، این‌ کشور به‌ مناطق‌ اشغالی‌ تقسیم‌ شد.

اما جنگ‌ در خاور دور تا چند ماه‌ دیگر ادامه‌ داشت‌. ژاپن‌ که‌ هنوز اندونزی‌، هندوچین‌، بخش‌ مهمی‌ از خاک‌ چین‌ و تعداد زیادی‌ از جزایر اقیانوس‌ آرام‌ را در اشغال‌ داشت‌، با مقاومت‌ سرسختانه‌ خود، موجب‌ ترس‌ متفقین‌ از ادامه‌ جنگی‌ طولانی‌ شده‌ بود.

از همین‌رو، آمریکا مسئولیت‌ پرتاب‌ 2 بمب‌ اتمی‌ را بر شهرهای‌ هیروشیما و ناگازاکی‌ (به‌ ترتیب‌ در 6 و 9 اوت‌ 1945)، پذیرفت‌ و به‌ این‌ ترتیب‌ سند تسلیم‌ بی‌قید و شرط‌ نیروهای‌ مسلح‌ ژاپن‌ در 2 سپتامبر همان‌ سال‌ بر عرشه‌ رزم‌ناو آمریکایی‌ میسوری‌ به‌ امضا رسید و جنگ‌ کاملاً خاتمه‌ یافت‌.

شمار تلفات‌ نظامی‌ این‌ جنگ‌ بیش‌ از 23 میلیون‌ تن‌ و تلفات‌ غیرنظامی‌ آن‌ بیش‌ از 26 میلیون‌ تن‌ بوده‌ است‌. در مورد میزان‌ خسارات‌ مالی‌ و هزینه‌هایی‌ که‌ طرفین‌ درگیر متحمل‌ شده‌اند نیز اطلاع‌ دقیقی‌ در دست‌ نیست‌. با این‌ حال‌، این‌ جنگ‌ از لحاظ‌ هزینه‌ به‌ جنگ‌ چهار تریلیون‌ دلاری‌ و از لحاظ‌ تلفات‌ انسانی‌ به‌ جنگی‌ با تلفات‌ چهل‌ میلیون‌ تن‌ نیز موسوم‌ شده‌ است‌.

جنگ‌ جهانی‌ دوم‌ بر سراسر جهان‌ و نیز جهان‌ اسلام‌ تأثیرات‌ گسترده‌ای‌ داشت‌ که‌ برخی‌ از آنها عبارت‌اند از:

  • فروپاشی‌ نظام‌ چند قطبی‌ و شکل‌گیری‌ نظام‌ دو قطبی‌ شرق‌ و غرب‌ به‌ رهبری‌ شوروی‌ و آمریکا،
  • رنگ‌ باختن‌ نفوذ قدرت‌های‌ اروپایی‌ مانند انگلیس‌، فرانسه‌، ایتالیا و آلمان‌ در سیاست‌های‌ بین‌المللی‌،
  • شروع‌ جنگ‌ سرد به‌ عنوان‌ صحنه‌ رقابت‌ دو بلوک‌ در قالب‌ اتحادیه‌ها و پیمان‌های‌ خاص‌،
  • تحریک‌ جنبش‌های‌ ضداستعماری‌ و متعاقب‌ آن‌ استقلال‌ مستعمرات‌ و ایجاد چند کشور جدید.

منبع مورد استفاده برای این مدخل

انتخاب سردبیر

گفتگو با تنها مدرس نقاشی قهوه‌خانه‌ای

همشهری آنلاین: محمد پورفرزانه که به گفته خود تنها مدرس نقاشی قهوه خانه‌ای در ایران است، بر این باور است که نقاشی قهوه خانه‌ای نیم‌قرن پیش به پایان رسیده، چرا که آکادمیک به آن پرداخته نشده اما احیای آن شدنی است.

هاشمی: نهضت میرزا کوچک‌خان بر آزادی و تساوی افراد تاکید داشت

همشهری آنلاین: هاشمی رفسنجانی با بیان اینکه در مرامنامه میرزا کوچک‌خان که «آزادی» و «تساوی افراد» تاکید قرار گرفته گفت:وی دموکراسی و حضور مردم را برای تعیین سرنوشت جامعه در تلفیق با آموزه‌های دینی و اسلام، جزیی از هویت تاریخی ملت ایران می‌دانست.

حضور شیخ عربستانی با همسر بدون روبنده‌اش در تلویزیون جنجال به پا کرد

همشهری آنلاین: پس از اینکه رئیس سابق هیات امر به معروف و نهی از منکر در مکه مکرمه به همراه همسر بدون روبنده‌اش در یک برنامه تلویزیونی حضور پیدا کرد، جنجالی در پایگاه‌های اجتماعی به پا شد.

کلیات «مفاتیح‌الجنان» با ترجمه «شیخ حسین انصاریان» منتشر شد

همشهری آنلاین: کتاب شریف مفاتیح‌الجنان اثر مرحوم «شیخ عباس قمی» با ترجمه «شیخ حسین انصاریان» توسط مرکز طبع و نشر قرآن جمهوری اسلامی ایران در قطع پالتویی منتشر شد.

پویا شبکه ملی کودک تلویزیون می‌شود

همشهری آنلاین: علی بخشی‌زاده مدیر جدید شبکه پویا، اعلام کرد این شبکه به زودی به شبکه رسمی کودک تلویزیون با چند کانال تبدیل می‌شود و گروه‌های برنامه‌ساز وشخصیت‌های محبوب کودکان به این شبکه می‌آیند.

اسناد رشادت‌های افسران ارتش در دفاع‌مقدس به‌دست سینماگران می‌رسد

همشهری آنلاین: امیر سرتیپ ابراهیم گلفام رئیس سازمان حفظ آثار و نشر دفاع‌مقدس اعلام‌کرد بانک اطلاعاتی با چندین هزارساعت مصاحبه با پیشکسوتان،فرماندهان و قهرمانان ارتش ایجاد شده که سینماگران می‌توانند از آن بهره‌ببرند.

طرح‌های مشترک پدافند هوایی ارتش و سپاه باعث تغییر رفتار دشمنان شده است

همشهری آنلاین: اولین نشست هم‌اندیشی شبکه فرماندهی و کنترل با حضور سرتیپ علیرضا صباحی‌فرد جانشین فرمانده قرارگاه پدافند هوایی خاتم الانبیاء(ص) و جمعی از فرماندهان و مسئولان عملیات و فرماندهی و کنترل نیروهای مسلح در ستاد قرارگاه پدافند هوایی خاتم الانبیاء(ص) برگزار شد.

۲۶ آذر؛ تیتر یک روزنامه‌های ورزشی صبح ایران

همشهری‌آنلاین: تیتر یک روزنامه‌های ورزشی صبح ایران عبارت است از:

۲۶ آذر؛ پیشخوان روزنامه‌های صبح ایران

همشهری‌آنلاین: تیتر یک روزنامه‌های صبح ایران به صحبت‌های آیت‌الله هاشمی، حرف‌های فرمانده سپاه، انتقاد معاون اول رئیس‌ جمهور از برخی اقدام‌ها،نقد وزیر اقتصاد به افزایش نرخ سود، گفته‌های وزیر بهداشت درباره رفع نگرانی مردم درخصوص هزینه‌های درمان، گمشدن دو هواپیمای بابک زنجانی، صحبت‌های فرمانده ناجا درباره گروگانگیری سیدنی و پرداختن به اسیدپاشی در رسانه‌ها و خبر رواج مخدرهای صنعتی در بین دختران ایرانی اختصاص دارد:

‌نوشیدنی‌های مفید و مضر را بشناسیم

همشهری آنلاین: یک متخصص تغذیه معتقد است، آسیبی که نوشیدنی‌های گازدار به بدن وارد می‌کند، یکسان است.

آغاز دهمین دوره تنیس روی میز بین‌المللی جام فجر

همشهری آنلاین: دهمین دوره مسابقات بین‌المللی جام فجر از صبح روز چهارشنبه (۲۶ آذر) با حضور ۷ تیم خارجی به میزبانی شهر قزوین آغاز شد.

جعفری شهادت شماری از شهروندان پاکستانی را به فرمانده ارتش این کشور تسلیت گفت

همشهری آنلاین: سر لشکر پاسدار محمد علی جعفری فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی شهادت شماری از شهروندان پاکستانی در جنایت تروریستی پیشاور را به فرمانده ارتش این کشور تسلیت گفت.

آتوسا پورکاشیان قهرمان مسابقات نهایی شطرنج قهرمانی بانوان کشور شد

همشهری آنلاین: مسابقات نهایی شطرنج قهرمانی بانوان کشور روز سه‌شنبه (۲۵ آذر) به کار خود پایان داد.

احسان حیدری‌نژاد قهرمان اسنوکر ایران شد

همشهری آنلاین: فینال برترین‌های اسنوکر ایران برگزار شد و احسان حیدری‌نژاد موفق شد مدال طلای این رقابت‌ها را از آن خود کند.

سردار جزایری: مذاکرات هسته ای باید در چارچوب مصالح و منافع نظام ادامه یابد

همشهری آنلاین: معاون امور بسیج و فرهنگ دفاعی ستاد کل نیروهای مسلح گفت : مذاکرات هسته ای ایران با گروه ۵+۱ باید در چارچوب مصالح نظام و اهداف و ارمان های انقلاب ادامه یابد.

سرلشکر فیروزآبادی: دلارهای عربستان در اختیار داعش است

همشهری آنلاین: رییس ستادکل نیروی های مسلح تاکید کرد : دلارهای بادآورده نفتی عربستان در خدمت گروه های تروریستی - تکفیری همچون داعش است.

سه پیروزی و یک شکست برای نمایندگان ایران در دو روز اول

همشهری آنلاین: تیم زرین معدن آسیا در دو روز اول به دو پیروزی دست یافت و تیم نفت امیدیه یک شکست و یک برد را به دست آورد.