شنبه 10 مرداد 1394 | به روز شده: 32 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
جمعه 1 آبان 1388 - 18:47:51 | کد مطلب: 93466 چاپ

آشنایی با گنبد سلطانیه - زنجان

فرهنگ و تاریخ > تاریخ ایران - همشهری آنلاین - محمد ملاحسینی:
گنبد سلطانیه، در شهر سلطانیه در استان زنجان قرار دراد و یکی از شاهکارهای معماری دوره اسلامی است

این گنبد در حد فاصل سال‌های 704 تا 712 قمری، به دستور اولجایتو پادشاه مغول، معروف به سلطان محمد خدابنده و با تولیت و نظارت خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی ساخته شده است.

سلطانیه، زمانی پایتخت و مسکن شهریاران ایران بوده و امروزه نیز آرامگاه سلطان محمد خدابنده است.

گنبد مشهور سلطانیه که در مسیر تهران - زنجان از دور به رنگ نیلگون در پهنه دشت فراخ سلطانیه دیده می‌شود، گنبدی عظیم و یک پوشش است که از بی‌نظیرترین گنبدهای یک پوشش زیبا به شمار می‌آید.

گنبد سلطانیه از نظر حجم، سبک معماری، رابطه فضاها، تناسبات موجود در اجزای مختلف، ایستایی و مقاومت بنا، و زیبایی‌شناسی و تزیینات، نمونه¬ای منحصر به فرد و نقطه تحولی در معماری اسلامی به شمار می‌آید. [300 کیلومتر تا بزرگترین گنبد آجری جهان]

در بسیاری از متون تاریخی و سفرنامه‌ها، به عظمت این بنای باشکوه اشاره شده و بسیاری از شرق‌شناسان و باستان‌شناسان غربی نیز اهمیت فوق‌العاده آن را مورد تأکید قرار داده‌اند.

بدنه اصلی گنبد و تمام ساختمان آن با آجر ساخته شده و گنبد با روکش کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردی و به شیوه معرق‌کاری تزیین شده است. [گنبد سلطانیه، جامه فیروزه‌ای بر تن کرد]

در قسمت جنوبی گنبد، آثار ساختمان مسجدی که محراب آن دارای حاشیه گچبری است، دیده می شود. با ملاحظه دقیق این بنای عظیم، به نظر می‌رسد که علاوه بر محل آرامگاه اصلی که شامل ساختمان مرکزی گنبد است و به نام تربت خانه شهرت دارد، بنای معظم و عالی دیگری جنب آرامگاه بوده است.

کاشی‌های طلایی رنگ و منقش و هشت گوش تربت خانه و ازاره های آن از لحاظ هنر کاشی پزی فوق العاده ممتاز و کم نظیر است.

پلان بنا در رقوم همکف و طبقه اول با فضاهای اطراف مرتبط با گنبد، نزدیک به مستطیل و ادامه مجموعه در طبقه دوم و سوم دارای پلان هشت ضلعی است. این بنا از سه فضای گنبدخانه، تربتخانه و سردابه تشکیل شده است. [«خوب، بد، زشت» گنبد سلطانیه‌]

گنبد آرامگاه اولجایتو، با ارتفاع 50/48 متر و قطر دهانه 40/24 متر، بزرگ‌ترین گنبد تاریخی در ایران و بزرگترین گنبد آجری در جهان می‌باشد.

این گنبد نخستین گنبد دو جداره در جهان است که نمی‌توان نمونه‌ای قدیمی‌تر از آن در جهان یافت. ضخامت گنبد 160 سانتی‌متر و فضای خالی بین دو پوسته 60 سانتی‌متر است.

سیستم دو جداره بودن گنبد در ارتباط با مسایل ایستایی قابل بررسی است. به طوری که به لحاظ بالا بودن مقاومت بنا در لنگرهای خمشی و برشی، آن را توخالی و بنا را در مقابل زلزله آسیب‌ناپذیر کرده است.

در فضای گنبدخانه، 8 جرز سنگین با عرض 78/6 متر قرار دارد که وزن 1600 تنی گنبد را به شالوده‌ها منتقل می‌کنند. سطح مقطع هر کدام از این جرزها حداقل 50 متر مربع و بار وارده بر آن 200 تن محاسبه شده است.

در زوایای اضلاع 8 ضلعی در طبقه سوم (پشت بام) گنبدخانه، هشت مناره تعبیه شده است. وجود این مناره‌ها، یکی از عناصری است که در حل مسایل استاتیکی نقش موثری داشته و نیروهای فشاری این عناصر، نیروهای رانشی گنبد را خنثی کرده و آنها را به جرز و پی منتقل می‌کنند.

دومین فضای آرامگاه اولجایتو، فضای تربتخانه است که به شکل مستطیل با طول ضلع 60/17 متر و عرض 8/7 متر و با ارتفاع 16 متر، محراب مجموعه را در جرز جنوبی در خود جای داده است.

سردابه سومین فضای آرامگاه است که ورودی آن در ایوان جنوبی تربتخانه قرار دارد. در وسط آن محل قبر و در طرفین آن دو فضای کوچک وجود دارد.

این بنای 1600 تنی در 700 سال گذشته تنها 2 تا 8 سانتی‌متر نشست داشته است. در حالی که ضخامت پی بنا فقط نیم متر است و تنها در قسمت شمالی بنا به 5/1 متر می‌رسد.

گنبد سلطانیه از نظر تزیینات، بسیار غنی بوده و در آن تزیینات مختلف گچ‌بری، کاشی‌کاری، کتیبه‌نویسی، تزیینات رنگ و نقاشی، تزیینات سنگی و چوبی، در نهایت دقت و زیبایی اجرا شده است.

تزیینات گچ‌بری در سقف ایوان‌های 24 گانه طبقه دوم بنا، از زیباترین نمونه‌های گچ‌بری در بناهای اسلامی به شمار می‌آید.

در این آرامگاه، برای نخستین‌بار در تاریخ معماری اسلامی، در سطح پیچیده و مفصل از هنر کاشی‌کاری استفاده شده است. البته تزیینات در این بنا دو لایه بوده و درباره این پدیده فرضیات گوناگونی ارائه شده است.

در رابطه با کاربرد بنا به عنوان ساعت آفتابی باید گفت که نوری که از سوراخ اصلی گنبد می‌تابد، نشان‌دهنده زمان ظهر، نوری که از پنجره‌های بزرگ می‌تابد نشان‌دهنده ساعت و نور پنجره‌های کوچک نشان‌دهنده حدود دقیقه است.

گنبد و شهر سلطانیه در سال 2005 میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. [آشنایی با 10 اثر ایرانی ثبت شده در یونسکو]

انتخاب سردبیر

آشنایی با ۶ ماده‌ی غذایی برای سلامت مفاصل

همشهری آنلاین: شما می‌توانید با مصرف مواد غذایی مناسب از مفاصل و غضروف‌های خود مراقبت کرده و درد و التهاب را تا حد زیادی کاهش دهید. با ما باشید تا با مواد غذایی دوستدار مفاصل بیشتر آشنا شوید.

مهار تپش قلب با ۸ ماده طبیعی

همشهری آنلاین: در صورتی که علت تپش قلب، بیماری قلبی- عروقی نباشد، می‌توان با کنترل عصبانیت از درمان‌های خانگی استفاده کرد؛ در ادامه به چند نوع ماده غذایی مفید در این زمینه اشاره می‌کنیم.

پرواز استقلال با بال‌های شهباززاده

امیرحسین اعظمی: هفته اول رقابت‌های لیگ برتر ایران روز پنجشنبه آغاز شد که در مهم‌ترین بازی‌ها استقلال تهران با گرفتن ۳ امتیاز از مشهد بازگشت و سپاهان قهرمان فصل قبل هم لیگ را با برد شروع کرد.

۱۰ مرداد؛مهم‌ترین خبر روزنامه‌های ورزشی صبح ایران

همشهری‌آنلاین: روزنامه‌های ورزشی صبح ایران بیشتر به آغاز لیگ و برد استقلال و تساوی پرسپولیس پرداخته‌اند :

۱۰ مرداد؛خبر اول روزنامه‌های صبح ایران

همشهری‌آنلاین: تیتر یک روزنامه‌های صبح ایران اختصاص دارد به صحبت های رئیس جمهور، احتمال دیدار روحانی با اوباما، صحبت های ظریف درخصوص بررسی تسلیحات اتمی رژیم صهیونیستی، اغاز لغو تحریم ها، بمب‌گذاری در مسیر قطار تهران-آنکارا، بازگشت احمدی‌نژاد،حضور سرمایه‌گذاران خارجی در تهران و صادرات ۵۰۰ میلیون دلاری دارو:

خطر انفجار تقاضا در بازار مسکن

انتشار آماری درباره کاهش شدید صدور پروانه ساخت‌وساز در تهران زنگ‌های خطر را نسبت به انباشت تقاضا و رها شدن فنر تقاضا در سال‌های آینده به‌صدا درآورده است.

خداحافظ پژو!

همشهری‌آنلاین: پژو که در اوایل سال ۱۳۹۱ به بهانه تحریم‌ها با زیرپا گذاشتن قرارداد فی مابین، همکاری‌های دوجانبه را کاملا قطع و ایران را ترک کرد، اکنون دست پیش گرفته و می‌گوید احساسات ضدفرانسوی بر مذاکراتش با شریک ایرانی برای تولید مشترک لطمه می‌زند!

برگزاری اجلاس جهانی شکوفایی شهری در وین

اجلاس جهانی شهرداران با محوریت شاخص‌های شکوفایی شهری‌ با حضور شهرداران شهرهای اسلامی در مقر سازمان ملل در وین برگزار شد.

دست‌انداز در مسیر انتشار قراردادهای دولتی

هنوز ۲‌ ماه به پایان فعالیت دولت دهم باقی مانده بود که هیأت وزیران مصوبه‌ای را برای راه‌اندازی «پایگاه اطلاعات قراردادهای کشور» نهایی کرد.

دستکاری طرح‌ منطقه کم آلاینده، بی‌توجه به تجربیات جهانی

سید محمد فخار: طرح پیشنهادی مدیریت شهری برای جایگزینی طرح زوج و فرد، با تغییراتی در شورای‌عالی ترافیک کشور تصویب شد. این طرح که با عنوان منطقه کم انتشار آلودگی هوا‌ شناخته می‌شود، پیش از این با اتکا به تجربیات جهانی از سوی شهرداری تهران تصویب شده بود اما اصلاحات انجام شده بر آن می‌تواند عاقبت این طرح را نیز در حد طرح غیرکارشناسی زوج و فرد، تقلیل دهد.

دولت باید اجازه اعتراض بدهد

علی صابری: شهرداری یک نهاد خدماتی ازجمله خدمات اجتماعی است و‌ ای کاش بحث خون‌های آلوده سیاسی و شهرداری تهران متهم به سیاست‌زدگی نمی‌شد؛ ضمن اینکه فرهنگسرای انقلاب در بحث نمایش یک فیلم مستند با موضوع خون‌های آلوده کار سیاسی انجام نداده است.

نزول شاخص‌های بورس و فرا بورس

شاخص کل بورس تهران در مبادلات هفته گذشته با ۸۶۳ واحد کاهش به ۶۶ هزارو ۷۸۰ واحد رسید و معادل ۱.۳ درصد کاهش یافت.

جزئیات تازه از طرح تأسیس بورس مسکن

مدیرعامل بورس کالا گفت: بورس کالا قصد ندارد رقیب بخش خصوصی در معاملات املاک شود و اصلی‌ترین سیاستش برای تاسیس بورس مسکن تأمین مالی حوزه مسکن با هدف افزایش معاملات اوراق مالی مسکن است.

عروسک‌های بومی در معرض نابودی

همشهری‌آنلاین: نبود حمایت کافی نهادهای سیاست‌گذار فرهنگی و وجود کالاهای وارداتی بی هویت ساخت عروسک‌های بومی و ترویج این هنر بومی در روستاها را تهدید می‌کند.

مسجد و مدرسه قلعه امام مریوان از دل خاک بیرون آمد

همشهری‌آنلاین: کاوش باستان شناسی قلعه‌ شهر حکومتی غرب کشور (قلعه ایمام مریوان) منجر به خارج شدن مسجد و مدرسه کهن این محوطه تاریخی و یکی از مهمترین مراکز آموزشی غرب ایران و شمال عراق از دل خاک شد.

نایک کفش ورزشی مخصوص معلولان تولید کرد

همشهری‌آنلاین: نایک کفشی را طراحی کرده است که با حفظ ظاهر ورزشی، می‌توان آن را به راحتی به پا کرد و از پا درآورد.

چند روایت معتبر در باره اشیای آسمانی

د‌کتر رضا منصوری: د‌رباره خبر رؤیت شیئی نورانی که گفته شد‌ه د‌راستان‌هایی نظیر قزوین و البرز در آسمان مشاهده شده است، مطابق با اطلاعاتی که تا این ساعت بند‌ه اخذ کرد‌ه‌ام، براساس آنچه برخی منجمان آماتور رؤیت کرد‌ه و خود‌شان توانسته‌اند‌ به‌صورت د‌قیق‌تر اتفاقی که خبر د‌اد‌ه شد‌ه را رصد‌ کنند‌، شک است بین اینکه شیء د‌ید‌ه‌شد‌ه یک آسمان سنگی باشد‌ که احتمالا به زمین رسید‌ه یا می‌توانسته به زمین برسد‌ اما آتش گرفته و یا اینکه قطعاتی مربوط به ماهواره‌ها باشد‌؛ چیزهایی که ما زباله‌های آسمانی می‌خوانیم‌شان.

د‌‌ید‌‌ن فیلم کلاسیک آرواره‌ها‌ روی آب

تگزاس> ‌ ترسناک‌ترین شیوه د‌‌ید‌‌ن فیلم کلاسیک آرواره‌ها اثر ماند‌‌گار استیون اسپیلبرگ می‌تواند‌‌ د‌‌ر حالی باشد‌‌ که بینند‌‌ه د‌‌اخل یک تیوپ خوابید‌‌ه و پاهایش د‌‌اخل آب غوطه‌ور باشد‌‌.