شنبه 11 بهمن 1393 | به روز شده: 1 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
جمعه 1 آبان 1388 - 17:47:51 | کد مطلب: 93466 چاپ

آشنایی با گنبد سلطانیه - زنجان

فرهنگ و تاریخ > تاریخ ایران - همشهری آنلاین - محمد ملاحسینی:
گنبد سلطانیه، در شهر سلطانیه در استان زنجان قرار دراد و یکی از شاهکارهای معماری دوره اسلامی است

این گنبد در حد فاصل سال‌های 704 تا 712 قمری، به دستور اولجایتو پادشاه مغول، معروف به سلطان محمد خدابنده و با تولیت و نظارت خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی ساخته شده است.

سلطانیه، زمانی پایتخت و مسکن شهریاران ایران بوده و امروزه نیز آرامگاه سلطان محمد خدابنده است.

گنبد مشهور سلطانیه که در مسیر تهران - زنجان از دور به رنگ نیلگون در پهنه دشت فراخ سلطانیه دیده می‌شود، گنبدی عظیم و یک پوشش است که از بی‌نظیرترین گنبدهای یک پوشش زیبا به شمار می‌آید.

گنبد سلطانیه از نظر حجم، سبک معماری، رابطه فضاها، تناسبات موجود در اجزای مختلف، ایستایی و مقاومت بنا، و زیبایی‌شناسی و تزیینات، نمونه¬ای منحصر به فرد و نقطه تحولی در معماری اسلامی به شمار می‌آید. [300 کیلومتر تا بزرگترین گنبد آجری جهان]

در بسیاری از متون تاریخی و سفرنامه‌ها، به عظمت این بنای باشکوه اشاره شده و بسیاری از شرق‌شناسان و باستان‌شناسان غربی نیز اهمیت فوق‌العاده آن را مورد تأکید قرار داده‌اند.

بدنه اصلی گنبد و تمام ساختمان آن با آجر ساخته شده و گنبد با روکش کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردی و به شیوه معرق‌کاری تزیین شده است. [گنبد سلطانیه، جامه فیروزه‌ای بر تن کرد]

در قسمت جنوبی گنبد، آثار ساختمان مسجدی که محراب آن دارای حاشیه گچبری است، دیده می شود. با ملاحظه دقیق این بنای عظیم، به نظر می‌رسد که علاوه بر محل آرامگاه اصلی که شامل ساختمان مرکزی گنبد است و به نام تربت خانه شهرت دارد، بنای معظم و عالی دیگری جنب آرامگاه بوده است.

کاشی‌های طلایی رنگ و منقش و هشت گوش تربت خانه و ازاره های آن از لحاظ هنر کاشی پزی فوق العاده ممتاز و کم نظیر است.

پلان بنا در رقوم همکف و طبقه اول با فضاهای اطراف مرتبط با گنبد، نزدیک به مستطیل و ادامه مجموعه در طبقه دوم و سوم دارای پلان هشت ضلعی است. این بنا از سه فضای گنبدخانه، تربتخانه و سردابه تشکیل شده است. [«خوب، بد، زشت» گنبد سلطانیه‌]

گنبد آرامگاه اولجایتو، با ارتفاع 50/48 متر و قطر دهانه 40/24 متر، بزرگ‌ترین گنبد تاریخی در ایران و بزرگترین گنبد آجری در جهان می‌باشد.

این گنبد نخستین گنبد دو جداره در جهان است که نمی‌توان نمونه‌ای قدیمی‌تر از آن در جهان یافت. ضخامت گنبد 160 سانتی‌متر و فضای خالی بین دو پوسته 60 سانتی‌متر است.

سیستم دو جداره بودن گنبد در ارتباط با مسایل ایستایی قابل بررسی است. به طوری که به لحاظ بالا بودن مقاومت بنا در لنگرهای خمشی و برشی، آن را توخالی و بنا را در مقابل زلزله آسیب‌ناپذیر کرده است.

در فضای گنبدخانه، 8 جرز سنگین با عرض 78/6 متر قرار دارد که وزن 1600 تنی گنبد را به شالوده‌ها منتقل می‌کنند. سطح مقطع هر کدام از این جرزها حداقل 50 متر مربع و بار وارده بر آن 200 تن محاسبه شده است.

در زوایای اضلاع 8 ضلعی در طبقه سوم (پشت بام) گنبدخانه، هشت مناره تعبیه شده است. وجود این مناره‌ها، یکی از عناصری است که در حل مسایل استاتیکی نقش موثری داشته و نیروهای فشاری این عناصر، نیروهای رانشی گنبد را خنثی کرده و آنها را به جرز و پی منتقل می‌کنند.

دومین فضای آرامگاه اولجایتو، فضای تربتخانه است که به شکل مستطیل با طول ضلع 60/17 متر و عرض 8/7 متر و با ارتفاع 16 متر، محراب مجموعه را در جرز جنوبی در خود جای داده است.

سردابه سومین فضای آرامگاه است که ورودی آن در ایوان جنوبی تربتخانه قرار دارد. در وسط آن محل قبر و در طرفین آن دو فضای کوچک وجود دارد.

این بنای 1600 تنی در 700 سال گذشته تنها 2 تا 8 سانتی‌متر نشست داشته است. در حالی که ضخامت پی بنا فقط نیم متر است و تنها در قسمت شمالی بنا به 5/1 متر می‌رسد.

گنبد سلطانیه از نظر تزیینات، بسیار غنی بوده و در آن تزیینات مختلف گچ‌بری، کاشی‌کاری، کتیبه‌نویسی، تزیینات رنگ و نقاشی، تزیینات سنگی و چوبی، در نهایت دقت و زیبایی اجرا شده است.

تزیینات گچ‌بری در سقف ایوان‌های 24 گانه طبقه دوم بنا، از زیباترین نمونه‌های گچ‌بری در بناهای اسلامی به شمار می‌آید.

در این آرامگاه، برای نخستین‌بار در تاریخ معماری اسلامی، در سطح پیچیده و مفصل از هنر کاشی‌کاری استفاده شده است. البته تزیینات در این بنا دو لایه بوده و درباره این پدیده فرضیات گوناگونی ارائه شده است.

در رابطه با کاربرد بنا به عنوان ساعت آفتابی باید گفت که نوری که از سوراخ اصلی گنبد می‌تابد، نشان‌دهنده زمان ظهر، نوری که از پنجره‌های بزرگ می‌تابد نشان‌دهنده ساعت و نور پنجره‌های کوچک نشان‌دهنده حدود دقیقه است.

گنبد و شهر سلطانیه در سال 2005 میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. [آشنایی با 10 اثر ایرانی ثبت شده در یونسکو]

انتخاب سردبیر

تهرانگردان به دیدار مسافر چشمه‌علی رفتند

احمد مسجدجامعی برای چهارمین بار تهرانگردی خود را به منطقه ۱۲ اختصاص داد؛ منطقه‌ای که در دل پایتخت، میراث بسیاری را دارد و در هفته‌های اخیر با کشف اسکلتی قدیمی باز هم خبرساز شد.

وقتی همراهتان را دزد می‌برد

محسن رخش خورشید: لحظه‌ای که دست‌ات را روی جیب می‌گذاری و برجستگی گوشی را حس نمی‌کنی، یکباره دلت فرو می‌ریزد.

سرمقاله روزنامه‌های ۱۱ بهمن

همشهری آنلاین: چک برگشتی، حاشیه‌های افشاگری در حوزه فساد و ... از جمله موضوعاتی بودند که در ستون سرمقاله برخی از روزنامه‌های

اختلاف نظر درباره مجوز استخدام در آموزش و پرورش

درحالی‌که چند روز گذشته معاون برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور تأکید کرد آموزش و پرورش برای جذب نیرو هیچ محدودیت قانونی ندارد، حالا معاون توسعه مدیریت و پشتیبانی وزارت آموزش و پرورش با اعلام اینکه آموزش‌وپرورش هیچ ردیف استخدامی ندارد از مجلس خواسته است برای مورد خاص استخدام معلمان پیش دبستانی مصوبه بدهد.

قدکوتاهی ایرانیان، بهای گزاف حذف شیر

وزیر بهداشت نسبت به کوتاه‌شدن قد ایرانیان در آینده به‌دلیل عدم‌مصرف شیر هشدار داد و گفت مصرف کم شیر در کشور ریشه فرهنگی دارد.

زنگ خطر برای گسترش یک سرطان زنانه

افزایش ابتلای زنان به سرطان دهانه رحم (سرویکس) در کشور زنگ خطر را درخصوص این بیماری به صدا در آورده است.

سود بلدرچین؛ حداقل ۳۰ درصد

حامد فرحبخش: اگر سرمایه اولیه زیادی ندارید ولی درعوض حاضرید برای داشتن یک شغل سودآور، شب و روز بدون نق‌زدن کار کنید، اگر از بودن در کنار پرنده‌ها حالتان بد نمی‌شود و در مقابل عاشق آنها هستید و علاوه بر آن دنبال یک شبه پولدار شدن هم نیستید، یک پیشنهاد خیلی خوب برایتان داریم؛ پرورش بلدرچین.

بی‌بی‌ قصه‌هایش را می‌دوزد

حورا نژادصداقت: چادرش را مرتب می‌کند و می‌گوید: «نزدیک ۹۰سال سن دارم! ولی چه عمری؟

تیم‌های ایران به مقام قهرمانی کشتی بین‌المللی جام یادگار امام (ره) دست یافتند

همشهری آنلاین: تیم‌های کشتی آزاد و فرنگی نوجوانان ایران قهرمان رقابت‌های بین‌المللی کشتی جام یادگار امام (ره) در مشهد شدند.

۷۶گونه جانوری ایران در فهرست قرمز

مدیرکل دفتر تنوع زیستی و حیات وحش سازمان حفاظت محیط‌زیست با اشاره به اینکه حدود هزار و ۱۴۰گونه جانوری مهره دار در ۵ رده پستانداران، پرندگان، دوزیستان، خزندگان و آبزیان آب‌های داخلی در کشور وجود دارد می‌گوید که براساس فهرست قرمز اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت(IUCN) حدود ۷۶گونه از ۱۴۰گونه جانوری در معرض تهدید هستند.

جام چوگان فجر بانوان با برتری تیم نوروز آباد به پایان رسید

همشهری آنلاین: به مناسبت دهه مبارک فجر تیم‌های چوگان بانوان نوروزآباد و کانون چوگان البرز روز جمعه ۱۰ بهمن ۱۳۹۳ در یک بازی دوستانه به مصاف یکدیگر رفتند.

مرور خویشتن

امیر مولایی: روانشناسی سرآمد عرصه‌هایی است که در قرن بیستم، جهان را تکان دادند.

پایان لیگ برتر والیبال جوانان با قهرمانی پیکان

همشهری آنلاین: تیم‌های پیکان تهران، شهرداری ارومیه و تعاون گنبد رتبه‌های اول تا سوم لیگ برتر والیبال جوانان سال ۹۳ را به دست آوردند.

آشنایی با خواص آب برنج

همشهری آنلاین: آب برنج برخلاف تصور ما خوش طعم بوده و حتی برای رفع مشکلات گوارشی مفید است. در این مطلب چند خاصیت مهم آب برنج را عنوان می‌کنیم. لطفا با ما همراه باشید.

لبخندی که با گلوله هم محو نشد!

سید عماد حسینی: وقتی گفت‌وگویشان در رابطه با سجایای اخلاقی و خاطراتشان از سردار شهید حمید تقوی فر آغاز شد گذشت زمان را احساس نکردند تا با صدای زنگ تلفن متوجه شدند که ۳ ساعت است درباره شهید تقوی سرگرم سخن گفتن هستند.

۱۱ بهمن؛ خبر اول روزنامه‌های صبح ایران

همشهری‌ آنلاین: تیتر یک روزنامه‌های صبح ایران به صحبت های رئیس‌ جمهور، فهرست نمایندگانی که از رحیمی پول گرفته‌اند و نام‌شان در دست اوست، تعویق تحریم ایران، حرف‌ها و بغض مطهری، صحبت‌های عارف درباره وفادارتر بودن اصلاح‌طلبان به ارزش‌های انقلاب، صحبت‌های فرمانده سپاه درخصوص یکی‌بودن مواضع ایران و حزب‌الله دربرابر رژیم صهیونیستی، افزایش ریزگردها در خوزستان و فروش کارتی آب در خراسان رضوی اختصاص دارد:

۱۱ بهمن؛ مهم‌ترین خبر روزنامه‌های ورزشی صبح ایران

همشهری‌ آنلاین: روزنامه‌های ورزشی امروز صبح ایران در تیتر یک‌شان به صحبت‌های قلعه‌نویی درباره کی روش، نظر دایی درباره آزمون، و بازی‌های دیروز لیگ پرداخته‌اند: