شنبه 29 شهریور 1393 | به روز شده: 2 ساعت و 25 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
جمعه 1 آبان 1388 - 18:47:51 | کد مطلب: 93466 چاپ

آشنایی با گنبد سلطانیه - زنجان

فرهنگ و تاریخ > تاریخ ایران - همشهری آنلاین - محمد ملاحسینی:
گنبد سلطانیه، در شهر سلطانیه در استان زنجان قرار دراد و یکی از شاهکارهای معماری دوره اسلامی است

این گنبد در حد فاصل سال‌های 704 تا 712 قمری، به دستور اولجایتو پادشاه مغول، معروف به سلطان محمد خدابنده و با تولیت و نظارت خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی ساخته شده است.

سلطانیه، زمانی پایتخت و مسکن شهریاران ایران بوده و امروزه نیز آرامگاه سلطان محمد خدابنده است.

گنبد مشهور سلطانیه که در مسیر تهران - زنجان از دور به رنگ نیلگون در پهنه دشت فراخ سلطانیه دیده می‌شود، گنبدی عظیم و یک پوشش است که از بی‌نظیرترین گنبدهای یک پوشش زیبا به شمار می‌آید.

گنبد سلطانیه از نظر حجم، سبک معماری، رابطه فضاها، تناسبات موجود در اجزای مختلف، ایستایی و مقاومت بنا، و زیبایی‌شناسی و تزیینات، نمونه¬ای منحصر به فرد و نقطه تحولی در معماری اسلامی به شمار می‌آید. [300 کیلومتر تا بزرگترین گنبد آجری جهان]

در بسیاری از متون تاریخی و سفرنامه‌ها، به عظمت این بنای باشکوه اشاره شده و بسیاری از شرق‌شناسان و باستان‌شناسان غربی نیز اهمیت فوق‌العاده آن را مورد تأکید قرار داده‌اند.

بدنه اصلی گنبد و تمام ساختمان آن با آجر ساخته شده و گنبد با روکش کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردی و به شیوه معرق‌کاری تزیین شده است. [گنبد سلطانیه، جامه فیروزه‌ای بر تن کرد]

در قسمت جنوبی گنبد، آثار ساختمان مسجدی که محراب آن دارای حاشیه گچبری است، دیده می شود. با ملاحظه دقیق این بنای عظیم، به نظر می‌رسد که علاوه بر محل آرامگاه اصلی که شامل ساختمان مرکزی گنبد است و به نام تربت خانه شهرت دارد، بنای معظم و عالی دیگری جنب آرامگاه بوده است.

کاشی‌های طلایی رنگ و منقش و هشت گوش تربت خانه و ازاره های آن از لحاظ هنر کاشی پزی فوق العاده ممتاز و کم نظیر است.

پلان بنا در رقوم همکف و طبقه اول با فضاهای اطراف مرتبط با گنبد، نزدیک به مستطیل و ادامه مجموعه در طبقه دوم و سوم دارای پلان هشت ضلعی است. این بنا از سه فضای گنبدخانه، تربتخانه و سردابه تشکیل شده است. [«خوب، بد، زشت» گنبد سلطانیه‌]

گنبد آرامگاه اولجایتو، با ارتفاع 50/48 متر و قطر دهانه 40/24 متر، بزرگ‌ترین گنبد تاریخی در ایران و بزرگترین گنبد آجری در جهان می‌باشد.

این گنبد نخستین گنبد دو جداره در جهان است که نمی‌توان نمونه‌ای قدیمی‌تر از آن در جهان یافت. ضخامت گنبد 160 سانتی‌متر و فضای خالی بین دو پوسته 60 سانتی‌متر است.

سیستم دو جداره بودن گنبد در ارتباط با مسایل ایستایی قابل بررسی است. به طوری که به لحاظ بالا بودن مقاومت بنا در لنگرهای خمشی و برشی، آن را توخالی و بنا را در مقابل زلزله آسیب‌ناپذیر کرده است.

در فضای گنبدخانه، 8 جرز سنگین با عرض 78/6 متر قرار دارد که وزن 1600 تنی گنبد را به شالوده‌ها منتقل می‌کنند. سطح مقطع هر کدام از این جرزها حداقل 50 متر مربع و بار وارده بر آن 200 تن محاسبه شده است.

در زوایای اضلاع 8 ضلعی در طبقه سوم (پشت بام) گنبدخانه، هشت مناره تعبیه شده است. وجود این مناره‌ها، یکی از عناصری است که در حل مسایل استاتیکی نقش موثری داشته و نیروهای فشاری این عناصر، نیروهای رانشی گنبد را خنثی کرده و آنها را به جرز و پی منتقل می‌کنند.

دومین فضای آرامگاه اولجایتو، فضای تربتخانه است که به شکل مستطیل با طول ضلع 60/17 متر و عرض 8/7 متر و با ارتفاع 16 متر، محراب مجموعه را در جرز جنوبی در خود جای داده است.

سردابه سومین فضای آرامگاه است که ورودی آن در ایوان جنوبی تربتخانه قرار دارد. در وسط آن محل قبر و در طرفین آن دو فضای کوچک وجود دارد.

این بنای 1600 تنی در 700 سال گذشته تنها 2 تا 8 سانتی‌متر نشست داشته است. در حالی که ضخامت پی بنا فقط نیم متر است و تنها در قسمت شمالی بنا به 5/1 متر می‌رسد.

گنبد سلطانیه از نظر تزیینات، بسیار غنی بوده و در آن تزیینات مختلف گچ‌بری، کاشی‌کاری، کتیبه‌نویسی، تزیینات رنگ و نقاشی، تزیینات سنگی و چوبی، در نهایت دقت و زیبایی اجرا شده است.

تزیینات گچ‌بری در سقف ایوان‌های 24 گانه طبقه دوم بنا، از زیباترین نمونه‌های گچ‌بری در بناهای اسلامی به شمار می‌آید.

در این آرامگاه، برای نخستین‌بار در تاریخ معماری اسلامی، در سطح پیچیده و مفصل از هنر کاشی‌کاری استفاده شده است. البته تزیینات در این بنا دو لایه بوده و درباره این پدیده فرضیات گوناگونی ارائه شده است.

در رابطه با کاربرد بنا به عنوان ساعت آفتابی باید گفت که نوری که از سوراخ اصلی گنبد می‌تابد، نشان‌دهنده زمان ظهر، نوری که از پنجره‌های بزرگ می‌تابد نشان‌دهنده ساعت و نور پنجره‌های کوچک نشان‌دهنده حدود دقیقه است.

گنبد و شهر سلطانیه در سال 2005 میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. [آشنایی با 10 اثر ایرانی ثبت شده در یونسکو]

انتخاب سردبیر

۲۹ شهریور؛ مهم‌ترین خبر روزنامه‌های صبح ایران

همشهری آنلاین: نگاهی داریم به تیتر یک روزنامه‌های صبح ایران:

۲۹ شهریور؛ خبر اول روزنامه‌های ورزشی صبح ایران

همشهری آنلاین: تیتر یک روزنامه‌های ورزشی صبح ایران عبارت است از:

ایران صاحب بهترین دفاع تیمی والیبال جهان

همشهری آنلاین: در پایان مرحله سوم مسابقات والیبال قهرمانی جهان، کمیته آمار و ارقام فدراسیون جهانی، رده‌بندی شش تیم برتر این پیکارها بر اساس عملکرد گروهی‌شان در فاکتورهای مختلف را منتشر کرد.

صنایع لبنی از اول مهر ماه حق استفاده از پالم را ندارند

همشهری آنلاین: رییس سازمان غذا و دارو گفت: صنایع لبنی از اول مهر ماه حق استفاده از چربی گیاهی را ندارند و باید نسبت به اصلاح پروانه های خود اقدام کنند.

نتایج نهایی مسابقات سوارکاری قهرمانی کشور

همشهری آنلاین: مسابقات پرش با اسب قهرمانی کشور در رده نونهالان، نوجوانان، جوانان و بین‌المللی زیر ۱۴ سال که از روز چهارشنبه ۲۶ شهریور ماه آغاز شده بود، روز جمعه ۲۸ شهریور پایان یافت.

تا نباشد امر حق...

مریم سمائی: از پشت میله‌های زمخت زندان رد نور خورشید را روی دیوار روبه‌رویی دنبال می‌کند، ته دلش امید رهایی دارد، همانطور که میله‌های سرد زندان امید گرم شدن دارند اما نمی‌داند چه وقت و چگونه این اسکناس‌های میلیونی مهیا خواهند شد تا ضامنی شوند برای خطای غیر عمد او.

دشواری‌های زندگی لب‌خط

حامد فوقانی: ریل‌های خط آهن، ریل‌های روی اعصاب‌ شده‌اند؛ مسیر قطارهایی که با هر صدای سوت‌شان، گوش آدم‌‌ها هم سوت می‌کشد.

پایان مسابقات تنیس روی میز خردسالان و نونهالان دختر با معرفی نفرات برتر

همشهری آنلاین: با مشخص شدن نفرات برتر در بخش انفرادی، پرونده مسابقات خردسالان و نونهالان دختر کشور بسته شد.

تیم ملی امید ایران یک - تیم ملی امید قرقیزستان یک

همشهری آنلاین: تیم‌های فوتبال امید ایران و قرقیزستان در بازی‌های آسیایی اینچئون به مصاف هم رفتند که دو تیم در پایان به تساوی یک بر یک رسیدند.

نفرات برتر اولین دوره مسابقات موتور ریس ایران معرفی شدند

همشهری آنلاین: اولین مسابقات موتور ریس، به مناسبت هفته تربیت بدنی و دفاع مقدس روز جمعه (۲۸ شهریور) برگزار شد.

تپانچه ۱۰ متر بادی بانوان در جایگاه نهم قاره کهن ایستاد

همشهری آنلاین: در اولین روز از رقابت‌های تیراندازی بازی‌های آسیایی، تیم تپانچه ۱۰ متر بادی بانوان کشورمان توانست در جایگاه نهم آسیا بایستد.

شهرداری تبریز نایب قهرمان جام باشگاه‌های سرکل کبدی آسیا شد

همشهری آنلاین: تیم سرکل کبدی شهرداری تبریز، نماینده ایران در جام باشگاه‌های آسیا موفق شد در اسلام آباد پاکستان به عنوان نایب قهرمانی دست پیدا کند.

اکستنشن ۳۳۰۰ ساله

قاهره: باستان‌شناس‌ها پس از بررسی جمجمه ۳۳۰۰ ساله زن مصری متوجه شدند او برای زیبایی بیشتر و پوشاندن مو‌های خاکستری‌اش بیش از ۷۰ا کستنشن روی سرش دارد.

ابتکاری برای جدا‌کردن زرده تخم‌مرغ

پاریس: فیلمی که از یک آشپز مبتکر منتشر شده نشان می‌دهد که وی چگونه با استفاده از خلاقیت خود زرده‌های تخم‌مرغ را جدا می‌کند.

بی‌توجهی سازندگان غیرمتخصص به قوانین ساخت‌وساز

الهام مصدقی‌راد: رعایت مقررات ساختمان به‌ویژه مبحث ۱۹ که به صرفه‌جویی انرژی می‌پردازد با وجود دارا بودن قوانین متعدد، آنگونه که مورد انتظار است اجرایی نشده و همچنان بیشترین هدررفت انرژی در ساختمان‌های کشور رخ می‌هد.

منابع آبی ته کشید

رضا کربلایی: آمارهای رسمی نشان می‌دهد که وضعیت منابع آبی ایران در حوضه‌های ششگانه آبریز کشور قرمز شده و وزیر نیرو هم می‌گوید ابایی ندارد که بحران آب را با مردم در میان بگذارد تا بلکه مسابقه برای مصرف آب متوقف شود.

جنایت هولناک زن ۱۷ ساله، یک‌ماه پس از ازدواج

زن نوجوان با یکی از بستگان شوهرش همدست شد تا توطئه شوم خانوادگی را عملی کند.

قیمت نان تا پایان سال واقعی می‌شود

واقعی شدن قیمت نان این روزها از سوی مقامات دولتی مطرح شده است تا زمزمه‌های افزایش نرخ این قوت‌غالب بار دیگر بر سر زبان‌ها بیفتد.