چهارشنبه 6 خرداد 1394 | به روز شده: 39 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
جمعه 1 آبان 1388 - 18:47:51 | کد مطلب: 93466 چاپ

آشنایی با گنبد سلطانیه - زنجان

فرهنگ و تاریخ > تاریخ ایران - همشهری آنلاین - محمد ملاحسینی:
گنبد سلطانیه، در شهر سلطانیه در استان زنجان قرار دراد و یکی از شاهکارهای معماری دوره اسلامی است

این گنبد در حد فاصل سال‌های 704 تا 712 قمری، به دستور اولجایتو پادشاه مغول، معروف به سلطان محمد خدابنده و با تولیت و نظارت خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی ساخته شده است.

سلطانیه، زمانی پایتخت و مسکن شهریاران ایران بوده و امروزه نیز آرامگاه سلطان محمد خدابنده است.

گنبد مشهور سلطانیه که در مسیر تهران - زنجان از دور به رنگ نیلگون در پهنه دشت فراخ سلطانیه دیده می‌شود، گنبدی عظیم و یک پوشش است که از بی‌نظیرترین گنبدهای یک پوشش زیبا به شمار می‌آید.

گنبد سلطانیه از نظر حجم، سبک معماری، رابطه فضاها، تناسبات موجود در اجزای مختلف، ایستایی و مقاومت بنا، و زیبایی‌شناسی و تزیینات، نمونه¬ای منحصر به فرد و نقطه تحولی در معماری اسلامی به شمار می‌آید. [300 کیلومتر تا بزرگترین گنبد آجری جهان]

در بسیاری از متون تاریخی و سفرنامه‌ها، به عظمت این بنای باشکوه اشاره شده و بسیاری از شرق‌شناسان و باستان‌شناسان غربی نیز اهمیت فوق‌العاده آن را مورد تأکید قرار داده‌اند.

بدنه اصلی گنبد و تمام ساختمان آن با آجر ساخته شده و گنبد با روکش کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردی و به شیوه معرق‌کاری تزیین شده است. [گنبد سلطانیه، جامه فیروزه‌ای بر تن کرد]

در قسمت جنوبی گنبد، آثار ساختمان مسجدی که محراب آن دارای حاشیه گچبری است، دیده می شود. با ملاحظه دقیق این بنای عظیم، به نظر می‌رسد که علاوه بر محل آرامگاه اصلی که شامل ساختمان مرکزی گنبد است و به نام تربت خانه شهرت دارد، بنای معظم و عالی دیگری جنب آرامگاه بوده است.

کاشی‌های طلایی رنگ و منقش و هشت گوش تربت خانه و ازاره های آن از لحاظ هنر کاشی پزی فوق العاده ممتاز و کم نظیر است.

پلان بنا در رقوم همکف و طبقه اول با فضاهای اطراف مرتبط با گنبد، نزدیک به مستطیل و ادامه مجموعه در طبقه دوم و سوم دارای پلان هشت ضلعی است. این بنا از سه فضای گنبدخانه، تربتخانه و سردابه تشکیل شده است. [«خوب، بد، زشت» گنبد سلطانیه‌]

گنبد آرامگاه اولجایتو، با ارتفاع 50/48 متر و قطر دهانه 40/24 متر، بزرگ‌ترین گنبد تاریخی در ایران و بزرگترین گنبد آجری در جهان می‌باشد.

این گنبد نخستین گنبد دو جداره در جهان است که نمی‌توان نمونه‌ای قدیمی‌تر از آن در جهان یافت. ضخامت گنبد 160 سانتی‌متر و فضای خالی بین دو پوسته 60 سانتی‌متر است.

سیستم دو جداره بودن گنبد در ارتباط با مسایل ایستایی قابل بررسی است. به طوری که به لحاظ بالا بودن مقاومت بنا در لنگرهای خمشی و برشی، آن را توخالی و بنا را در مقابل زلزله آسیب‌ناپذیر کرده است.

در فضای گنبدخانه، 8 جرز سنگین با عرض 78/6 متر قرار دارد که وزن 1600 تنی گنبد را به شالوده‌ها منتقل می‌کنند. سطح مقطع هر کدام از این جرزها حداقل 50 متر مربع و بار وارده بر آن 200 تن محاسبه شده است.

در زوایای اضلاع 8 ضلعی در طبقه سوم (پشت بام) گنبدخانه، هشت مناره تعبیه شده است. وجود این مناره‌ها، یکی از عناصری است که در حل مسایل استاتیکی نقش موثری داشته و نیروهای فشاری این عناصر، نیروهای رانشی گنبد را خنثی کرده و آنها را به جرز و پی منتقل می‌کنند.

دومین فضای آرامگاه اولجایتو، فضای تربتخانه است که به شکل مستطیل با طول ضلع 60/17 متر و عرض 8/7 متر و با ارتفاع 16 متر، محراب مجموعه را در جرز جنوبی در خود جای داده است.

سردابه سومین فضای آرامگاه است که ورودی آن در ایوان جنوبی تربتخانه قرار دارد. در وسط آن محل قبر و در طرفین آن دو فضای کوچک وجود دارد.

این بنای 1600 تنی در 700 سال گذشته تنها 2 تا 8 سانتی‌متر نشست داشته است. در حالی که ضخامت پی بنا فقط نیم متر است و تنها در قسمت شمالی بنا به 5/1 متر می‌رسد.

گنبد سلطانیه از نظر تزیینات، بسیار غنی بوده و در آن تزیینات مختلف گچ‌بری، کاشی‌کاری، کتیبه‌نویسی، تزیینات رنگ و نقاشی، تزیینات سنگی و چوبی، در نهایت دقت و زیبایی اجرا شده است.

تزیینات گچ‌بری در سقف ایوان‌های 24 گانه طبقه دوم بنا، از زیباترین نمونه‌های گچ‌بری در بناهای اسلامی به شمار می‌آید.

در این آرامگاه، برای نخستین‌بار در تاریخ معماری اسلامی، در سطح پیچیده و مفصل از هنر کاشی‌کاری استفاده شده است. البته تزیینات در این بنا دو لایه بوده و درباره این پدیده فرضیات گوناگونی ارائه شده است.

در رابطه با کاربرد بنا به عنوان ساعت آفتابی باید گفت که نوری که از سوراخ اصلی گنبد می‌تابد، نشان‌دهنده زمان ظهر، نوری که از پنجره‌های بزرگ می‌تابد نشان‌دهنده ساعت و نور پنجره‌های کوچک نشان‌دهنده حدود دقیقه است.

گنبد و شهر سلطانیه در سال 2005 میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. [آشنایی با 10 اثر ایرانی ثبت شده در یونسکو]

انتخاب سردبیر

لایحه مقابله با کشت محصولات آب‌بر، ارائه می‌شود

علی ابراهیمی: ایران با متوسط نزولات جوی ۲۶۰میلی متر در سال از کشورهای خشک جهان و دارای منابع آب محدود است.

۱۲۴ برج تهران نیازمند باند فرود بالگرد

شورای شهر تهران با مصوبه خود، شهرداری را ملزم کرد تا سیاست‌های لازم برای اصلاح باند‌های فرود بالگرد در ساختمان‌های بلند‌مرتبه (۶۱ طبقه به بالا) را ابلاغ و اعمال کند.

یک اتفاق تازه

جواد عزیزی : حتما تا حالا از اتفاق تازه‌ای که در روزنامه رخ داده‌، باخبر شده‌اید.

مجرمی که سلولش را جوید

شیکاگو> بسکتبــــالیست ۱۷ساله آمریکایی ۱۶ماه پس از اینکه به‌خاطر دستبرد به یک پیتزافروشی به زندان افتاد شروع به جویدن تکه‌های چرمی و فلزی سلول‌ و تجهیزات درمانگاه زندان کرد.

ازدواج به‌خاطر حمل ظرف آب

بمبئی> مردان روستای دنجانمال هند با ۲یا ۳زن ازدواج می‌کنند تا یکی از آنها در خانه مانده و باقی آنها در نبود آب لوله‌کشی از مسافتی دور ظرف‌های آب را به خانه بیاورند.

کوچک‌ترین پارک جهان

اورگون> کوچک‌ترین پارک جهان که فقط ۲متر عرض دارد در شهر پورتلند آمریکا واقع شده و رکورد آن نیز در کتاب گینس ثبت شده است.

باد‌کردن تیوب با گوش‌ها

پکن> مردی در چین انواع تیوب را با گوش‌هایش باد می‌کند.

تقدیر از ۱۰ معاون عمرانی شهرداری تهران

تمامی معاونان فنی و عمرانی شهرداری تهران در ۳۲ سال گذشته به دعوت معاون فنی و عمرانی فعلی شهرداری تهران گردهم آمدند تا از نزدیک تجارب سال‌ها فعالیت عمرانی پایتخت را به اشتراک بگذارند.

اجرای فازهدفمندی آغاز شد

پس از قطع اعطای یارانه بنزین که موجب تک نرخی شدن این فرآورده نفتی شد، افزایش ۱۵ درصدی قیمت گاز نیز مورد تأیید قرار گرفت تا گامی جدید در راه آزادسازی قیمت‌ها برداشته شده و عملا آغاز اجرای فاز سوم هدفمندی یارانه‌ها کلید خورده باشد.

ادامه روند نزولی شاخص بورس

شاخص کل بورس تهران در مبادلات ۸۳ واحد کاهش یافت و به ۶۳ هزارو ۴۱۳ واحد رسید.

هیاهو برای هیچ؛ بانک‌ها فقط ۱۵۰ میلیارد تومان پول به بورس تزریق کردند

یک سایت اینترنتی بدون اعلام منبع مشخص، رقم تزریق نقدینگی بانک‌ها به بورس را ۱۵۰ میلیارد تومان اعلام کرد.

صدورکد سهامداری برای ۳۶۵ سرمایه‌گذار خارجی در بورس تهران

مدیرعامل سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار از صدور ۲۱ کد سهامدار خارجی در اردیبهشت‌ماه ۹۴خبر داد.

آمارهای تازه از تشدید رکود صنعتی در اقتصاد ایران

براساس آمارهای رسمی بورس تهران روند کاهش سود شرکت‌های فعال در بازار سهام که از پارسال شروع شده همچنان ادامه دارد در سایه توجه به تورم، زخم رکود اقتصادی هر روز کهنه‌تر می‌شود.

نکوداشت ابراهیم لطفی در نخستین برنامه آیین سال نوای موسیقی ایران

همشهری‌آنلاین: آئین نکوداشت و تجلیل از مقام هنری ابراهیم لطفی نوازنده صاحب نام و بنیان‌گذار «گروه کوارتت زهی تهران» جمعه ۸ خرداد ماه در سالن خلیج فارس فرهنگسرای نیاوران برگزار می‌شود.

سخنان مرادخانی درباره شرایط تازه ارکستر ملی و سمفونیک

همشهری آنلاین: علی مرادخان ، معاون هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در گفت وگویی از تصمیمات وشرایط تازه فعالیت های ارکستر سمفونیک و ملی سخن گفت.

آغاز عملیات علیه داعش در۲ استان عراق

محمد امین خرمی : عملیات گسترده ارتش و نیروهای مردمی عراق علیه گروه تروریستی داعش در ۲ جبهه، در استان‌های صلاح‌الدین و انبار آغاز شد.

ترور در آستانه انتخابات ترکیه

محمد کرباسی : از سال ۲۰۰۲ که زنجیره پیروزی‌های تمام عیار حزب عدالت و توسعه در ترکیه آغاز شد هیچ وقت فضای انتخاباتی به این شکل متشنج و بحرانی نبوده است.

کار زورگیران به گروگانگیری رسید

۲ زورگیر خشن به سبک فیلم‌های هالیوودی، سریالی از جرائم را رقم زدند و در نهایت با گروگان‌گرفتن راننده پراید از محاصره مردم گریختند.