سه شنبه 9 تیر 1394 | به روز شده: 9 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
جمعه 1 آبان 1388 - 18:47:51 | کد مطلب: 93466 چاپ

آشنایی با گنبد سلطانیه - زنجان

فرهنگ و تاریخ > تاریخ ایران - همشهری آنلاین - محمد ملاحسینی:
گنبد سلطانیه، در شهر سلطانیه در استان زنجان قرار دراد و یکی از شاهکارهای معماری دوره اسلامی است

این گنبد در حد فاصل سال‌های 704 تا 712 قمری، به دستور اولجایتو پادشاه مغول، معروف به سلطان محمد خدابنده و با تولیت و نظارت خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی ساخته شده است.

سلطانیه، زمانی پایتخت و مسکن شهریاران ایران بوده و امروزه نیز آرامگاه سلطان محمد خدابنده است.

گنبد مشهور سلطانیه که در مسیر تهران - زنجان از دور به رنگ نیلگون در پهنه دشت فراخ سلطانیه دیده می‌شود، گنبدی عظیم و یک پوشش است که از بی‌نظیرترین گنبدهای یک پوشش زیبا به شمار می‌آید.

گنبد سلطانیه از نظر حجم، سبک معماری، رابطه فضاها، تناسبات موجود در اجزای مختلف، ایستایی و مقاومت بنا، و زیبایی‌شناسی و تزیینات، نمونه¬ای منحصر به فرد و نقطه تحولی در معماری اسلامی به شمار می‌آید. [300 کیلومتر تا بزرگترین گنبد آجری جهان]

در بسیاری از متون تاریخی و سفرنامه‌ها، به عظمت این بنای باشکوه اشاره شده و بسیاری از شرق‌شناسان و باستان‌شناسان غربی نیز اهمیت فوق‌العاده آن را مورد تأکید قرار داده‌اند.

بدنه اصلی گنبد و تمام ساختمان آن با آجر ساخته شده و گنبد با روکش کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردی و به شیوه معرق‌کاری تزیین شده است. [گنبد سلطانیه، جامه فیروزه‌ای بر تن کرد]

در قسمت جنوبی گنبد، آثار ساختمان مسجدی که محراب آن دارای حاشیه گچبری است، دیده می شود. با ملاحظه دقیق این بنای عظیم، به نظر می‌رسد که علاوه بر محل آرامگاه اصلی که شامل ساختمان مرکزی گنبد است و به نام تربت خانه شهرت دارد، بنای معظم و عالی دیگری جنب آرامگاه بوده است.

کاشی‌های طلایی رنگ و منقش و هشت گوش تربت خانه و ازاره های آن از لحاظ هنر کاشی پزی فوق العاده ممتاز و کم نظیر است.

پلان بنا در رقوم همکف و طبقه اول با فضاهای اطراف مرتبط با گنبد، نزدیک به مستطیل و ادامه مجموعه در طبقه دوم و سوم دارای پلان هشت ضلعی است. این بنا از سه فضای گنبدخانه، تربتخانه و سردابه تشکیل شده است. [«خوب، بد، زشت» گنبد سلطانیه‌]

گنبد آرامگاه اولجایتو، با ارتفاع 50/48 متر و قطر دهانه 40/24 متر، بزرگ‌ترین گنبد تاریخی در ایران و بزرگترین گنبد آجری در جهان می‌باشد.

این گنبد نخستین گنبد دو جداره در جهان است که نمی‌توان نمونه‌ای قدیمی‌تر از آن در جهان یافت. ضخامت گنبد 160 سانتی‌متر و فضای خالی بین دو پوسته 60 سانتی‌متر است.

سیستم دو جداره بودن گنبد در ارتباط با مسایل ایستایی قابل بررسی است. به طوری که به لحاظ بالا بودن مقاومت بنا در لنگرهای خمشی و برشی، آن را توخالی و بنا را در مقابل زلزله آسیب‌ناپذیر کرده است.

در فضای گنبدخانه، 8 جرز سنگین با عرض 78/6 متر قرار دارد که وزن 1600 تنی گنبد را به شالوده‌ها منتقل می‌کنند. سطح مقطع هر کدام از این جرزها حداقل 50 متر مربع و بار وارده بر آن 200 تن محاسبه شده است.

در زوایای اضلاع 8 ضلعی در طبقه سوم (پشت بام) گنبدخانه، هشت مناره تعبیه شده است. وجود این مناره‌ها، یکی از عناصری است که در حل مسایل استاتیکی نقش موثری داشته و نیروهای فشاری این عناصر، نیروهای رانشی گنبد را خنثی کرده و آنها را به جرز و پی منتقل می‌کنند.

دومین فضای آرامگاه اولجایتو، فضای تربتخانه است که به شکل مستطیل با طول ضلع 60/17 متر و عرض 8/7 متر و با ارتفاع 16 متر، محراب مجموعه را در جرز جنوبی در خود جای داده است.

سردابه سومین فضای آرامگاه است که ورودی آن در ایوان جنوبی تربتخانه قرار دارد. در وسط آن محل قبر و در طرفین آن دو فضای کوچک وجود دارد.

این بنای 1600 تنی در 700 سال گذشته تنها 2 تا 8 سانتی‌متر نشست داشته است. در حالی که ضخامت پی بنا فقط نیم متر است و تنها در قسمت شمالی بنا به 5/1 متر می‌رسد.

گنبد سلطانیه از نظر تزیینات، بسیار غنی بوده و در آن تزیینات مختلف گچ‌بری، کاشی‌کاری، کتیبه‌نویسی، تزیینات رنگ و نقاشی، تزیینات سنگی و چوبی، در نهایت دقت و زیبایی اجرا شده است.

تزیینات گچ‌بری در سقف ایوان‌های 24 گانه طبقه دوم بنا، از زیباترین نمونه‌های گچ‌بری در بناهای اسلامی به شمار می‌آید.

در این آرامگاه، برای نخستین‌بار در تاریخ معماری اسلامی، در سطح پیچیده و مفصل از هنر کاشی‌کاری استفاده شده است. البته تزیینات در این بنا دو لایه بوده و درباره این پدیده فرضیات گوناگونی ارائه شده است.

در رابطه با کاربرد بنا به عنوان ساعت آفتابی باید گفت که نوری که از سوراخ اصلی گنبد می‌تابد، نشان‌دهنده زمان ظهر، نوری که از پنجره‌های بزرگ می‌تابد نشان‌دهنده ساعت و نور پنجره‌های کوچک نشان‌دهنده حدود دقیقه است.

گنبد و شهر سلطانیه در سال 2005 میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. [آشنایی با 10 اثر ایرانی ثبت شده در یونسکو]

انتخاب سردبیر

بانک‌ها در یونان تعطیل شدند

محمدامین خرمی: مردم یونان دیروز نخستین روز هفته خود را در حالی آغاز کردند که بانک‌های این کشور تعطیل شده بودند.

توقیف کشتی ناوگان آزادی ۳ از سوی رژیم صهیونیستی

مدت‌هاست که کشتی‌های ناوگان آزادی ۳ در تلاش برای رساندن کمک‌های بشردوستانه به نوار غزه با شکستن محاصره این منطقه هستند اما مقام‌های رژیم صهیونیستی روز گذشته نگذاشتند این کشتی‌ها به فاصله‌ای نزدیک‌تر از ۱۸۵کیلومتری از ساحل غزه برسند و اقدام به حمله و توقیف یکی از این کشتی‌ها در آب‌های آزاد کردند.

دلایل کند‌شدن روند خصوصی‌سازی از نگاه پوری حسینی

کارنامه خصوصی‌سازی‌ در آستانه ورود به دهمین سال اجرا در ترازوی نقد کارشناسان قرار گرفته است.

بازگشت امضای طلایی به بازار سیمان و پتروشیمی

وزیر صنعت، معدن و تجارت باردیگر تلاش برای خروج محصولات پتروشیمی از بورس کالا را آغاز کرده، راهکار جایگزین او بازگشت بازار پرسود محصولات پتروشیمی به شرایطی است که از آن با عنوان سیستم حواله‌ای یاد می‌شود.

معضلی به نام نداشتن مخاطب

همشهری‌آنلاین- امیر عباس تقی‌پور*: راه‌اندازی سامانه اینترنتی اشتراک مطبوعات از آن دسته اقدامات معاونت مطبوعاتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است که علی‌رغم اهمیت، کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

واکنش رئیس دستگاه قضاء و وزیر کشور به ماجرای لغو کنسرت‌های موسیقی

همشهری‌آنلاین: رئیس قوه قضاییه و وزیر کشور به لغو کنسرت‌های موسیقی در چند هفته اخیر واکنش نشان دادند.

بازی رسانه‌ای غرب در گام نهایی مذاکرات

رسانه‌های غربی همیشه ضلع پنهان چارچوب تصمیم‌گیری طرف مقابل ایران در گفت‌وگوهای هسته‌ای بوده‌اند و به بهترین شکل ممکن برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی و احیانا روند گفت‌وگوهای طولانی هسته‌ای مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

ساخت دکمه‌های نامرئی لوازم خانگی

نیویورک> گوگل طی پروژه‌ای به نام Soli لوازمی را می‌سازد که برای کنترل آنها نیاز به هیچ دکمه‌ای نیست و فقط کافی است با دست مثلا حرکت چرخاندن پیچ رادیو را تقلید کنید.

کلانشهرها در محاصره بیابان

هشدار نسبت به کمبود منابع آب در کشور طی سال‌های اخیر جدی‌تر شده است.

قیمت شیرصدای همه را درآورد

علی ابراهیمی: مصوبه اخیر دولت مبنی بر افزایش ۱۰درصدی قیمت ۳محصول لبنی پرمصرف با انتقاد و مخالفت مردم و تولید‌کنندگان شیر و لبنیات مواجه شد.

تصمیم مرگبار پسرنوجوان پس از دیدن کارنامه

پسر ۱۴ساله بعد از دیدن نمره‌های کارنامه‌اش به زندگی خود پایان داد.

حمله رژیم صهیونیستی به کشتی ناوگان آزادی ۳

همشهری آنلاین: اولین کشتی از «ناوگان آزادی ۳» که با هدف کمک‌رسانی و شکست محاصره غزه راهی این منطقه شد، در فاصله ۱۲۰ کیلومتری از سواحل غزه مورد یورش نیروی دریایی رژیم صهیونیستی قرار گرفت و به بندر «اسدود» منتقل شد.

توپ زرد روی پرده نقره‌ای

همزمان با آغاز تازه‌ترین دوره قدیمی‌ترین رقابت‌های دنیای حرفه‌ای تنیس در لندن، سری به دنیای فیلم و سینما می‌زنیم تا بدانیم سینماگران چگونه به ورزش جذاب تنیس به‌ویژه جایزه بزرگ ویمبلدون پرداخته‌اند؛ بازی‌هایی که پس از مسابقات آزاد استرالیا و رولان گاروس فرانسه سومین رقابت موسوم به گرند اسلم در هر سال میلادی به شمار می‌رود و امسال دوره ۱۲۹آن برگزار می‌شود.

۲۹۷ بلیت ۱۰۰ هزار تومانی برای نمایش جنجالی!

سرانجام پس از مدت‌ها اعتراض نمایندگان مجلس، اهالی تئاتر، رسانه‌ها و دوستداران هنر نمایش به اجرای اثری جنجالی در تالار وحدت، کارگردان جوان نمایش به حرف آمد و در اظهارنظری روشنگرانه درباره قیمت بلیت‌های «عاشقانه‌های ناآرام» گفت: از جمع ٧٢٠ صندلی موجود، فقط قیمت ۳ردیف ۱۰۰ هزار تومان است.