پنج شنبه 14 اسفند 1393 | به روز شده: 29 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
جمعه 1 آبان 1388 - 17:47:51 | کد مطلب: 93466 چاپ

آشنایی با گنبد سلطانیه - زنجان

فرهنگ و تاریخ > تاریخ ایران - همشهری آنلاین - محمد ملاحسینی:
گنبد سلطانیه، در شهر سلطانیه در استان زنجان قرار دراد و یکی از شاهکارهای معماری دوره اسلامی است

این گنبد در حد فاصل سال‌های 704 تا 712 قمری، به دستور اولجایتو پادشاه مغول، معروف به سلطان محمد خدابنده و با تولیت و نظارت خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی ساخته شده است.

سلطانیه، زمانی پایتخت و مسکن شهریاران ایران بوده و امروزه نیز آرامگاه سلطان محمد خدابنده است.

گنبد مشهور سلطانیه که در مسیر تهران - زنجان از دور به رنگ نیلگون در پهنه دشت فراخ سلطانیه دیده می‌شود، گنبدی عظیم و یک پوشش است که از بی‌نظیرترین گنبدهای یک پوشش زیبا به شمار می‌آید.

گنبد سلطانیه از نظر حجم، سبک معماری، رابطه فضاها، تناسبات موجود در اجزای مختلف، ایستایی و مقاومت بنا، و زیبایی‌شناسی و تزیینات، نمونه¬ای منحصر به فرد و نقطه تحولی در معماری اسلامی به شمار می‌آید. [300 کیلومتر تا بزرگترین گنبد آجری جهان]

در بسیاری از متون تاریخی و سفرنامه‌ها، به عظمت این بنای باشکوه اشاره شده و بسیاری از شرق‌شناسان و باستان‌شناسان غربی نیز اهمیت فوق‌العاده آن را مورد تأکید قرار داده‌اند.

بدنه اصلی گنبد و تمام ساختمان آن با آجر ساخته شده و گنبد با روکش کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردی و به شیوه معرق‌کاری تزیین شده است. [گنبد سلطانیه، جامه فیروزه‌ای بر تن کرد]

در قسمت جنوبی گنبد، آثار ساختمان مسجدی که محراب آن دارای حاشیه گچبری است، دیده می شود. با ملاحظه دقیق این بنای عظیم، به نظر می‌رسد که علاوه بر محل آرامگاه اصلی که شامل ساختمان مرکزی گنبد است و به نام تربت خانه شهرت دارد، بنای معظم و عالی دیگری جنب آرامگاه بوده است.

کاشی‌های طلایی رنگ و منقش و هشت گوش تربت خانه و ازاره های آن از لحاظ هنر کاشی پزی فوق العاده ممتاز و کم نظیر است.

پلان بنا در رقوم همکف و طبقه اول با فضاهای اطراف مرتبط با گنبد، نزدیک به مستطیل و ادامه مجموعه در طبقه دوم و سوم دارای پلان هشت ضلعی است. این بنا از سه فضای گنبدخانه، تربتخانه و سردابه تشکیل شده است. [«خوب، بد، زشت» گنبد سلطانیه‌]

گنبد آرامگاه اولجایتو، با ارتفاع 50/48 متر و قطر دهانه 40/24 متر، بزرگ‌ترین گنبد تاریخی در ایران و بزرگترین گنبد آجری در جهان می‌باشد.

این گنبد نخستین گنبد دو جداره در جهان است که نمی‌توان نمونه‌ای قدیمی‌تر از آن در جهان یافت. ضخامت گنبد 160 سانتی‌متر و فضای خالی بین دو پوسته 60 سانتی‌متر است.

سیستم دو جداره بودن گنبد در ارتباط با مسایل ایستایی قابل بررسی است. به طوری که به لحاظ بالا بودن مقاومت بنا در لنگرهای خمشی و برشی، آن را توخالی و بنا را در مقابل زلزله آسیب‌ناپذیر کرده است.

در فضای گنبدخانه، 8 جرز سنگین با عرض 78/6 متر قرار دارد که وزن 1600 تنی گنبد را به شالوده‌ها منتقل می‌کنند. سطح مقطع هر کدام از این جرزها حداقل 50 متر مربع و بار وارده بر آن 200 تن محاسبه شده است.

در زوایای اضلاع 8 ضلعی در طبقه سوم (پشت بام) گنبدخانه، هشت مناره تعبیه شده است. وجود این مناره‌ها، یکی از عناصری است که در حل مسایل استاتیکی نقش موثری داشته و نیروهای فشاری این عناصر، نیروهای رانشی گنبد را خنثی کرده و آنها را به جرز و پی منتقل می‌کنند.

دومین فضای آرامگاه اولجایتو، فضای تربتخانه است که به شکل مستطیل با طول ضلع 60/17 متر و عرض 8/7 متر و با ارتفاع 16 متر، محراب مجموعه را در جرز جنوبی در خود جای داده است.

سردابه سومین فضای آرامگاه است که ورودی آن در ایوان جنوبی تربتخانه قرار دارد. در وسط آن محل قبر و در طرفین آن دو فضای کوچک وجود دارد.

این بنای 1600 تنی در 700 سال گذشته تنها 2 تا 8 سانتی‌متر نشست داشته است. در حالی که ضخامت پی بنا فقط نیم متر است و تنها در قسمت شمالی بنا به 5/1 متر می‌رسد.

گنبد سلطانیه از نظر تزیینات، بسیار غنی بوده و در آن تزیینات مختلف گچ‌بری، کاشی‌کاری، کتیبه‌نویسی، تزیینات رنگ و نقاشی، تزیینات سنگی و چوبی، در نهایت دقت و زیبایی اجرا شده است.

تزیینات گچ‌بری در سقف ایوان‌های 24 گانه طبقه دوم بنا، از زیباترین نمونه‌های گچ‌بری در بناهای اسلامی به شمار می‌آید.

در این آرامگاه، برای نخستین‌بار در تاریخ معماری اسلامی، در سطح پیچیده و مفصل از هنر کاشی‌کاری استفاده شده است. البته تزیینات در این بنا دو لایه بوده و درباره این پدیده فرضیات گوناگونی ارائه شده است.

در رابطه با کاربرد بنا به عنوان ساعت آفتابی باید گفت که نوری که از سوراخ اصلی گنبد می‌تابد، نشان‌دهنده زمان ظهر، نوری که از پنجره‌های بزرگ می‌تابد نشان‌دهنده ساعت و نور پنجره‌های کوچک نشان‌دهنده حدود دقیقه است.

گنبد و شهر سلطانیه در سال 2005 میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. [آشنایی با 10 اثر ایرانی ثبت شده در یونسکو]

انتخاب سردبیر

استقبال از ۱۰۰ هزار گردشگر نوروزی تهران

در فاصله ۱۵ روز تا سال جدید، تدارک مفصلی برای استقبال از گردشگران نوروزی تهران دیده شده است. براساس پیش‌بینی‌ها قرار است پایتخت آماده استقبال از ۱۰۰هزار گردشگر شود و برای این امر به تعداد لازم«تهران‌کارت» تهیه شده است.

خیز هسته‌ای عربستان

مقام‌های عربستان سعودی روز گذشته همزمان با سفر جان کری، وزیر امور خارجه آمریکا به این کشور برای بحث درباره مذاکرات هسته‌ای با ایران خبر از توافقنامه‌ای هسته‌ای با کره‌جنوبی دادند تا قدم دیگری در برنامه مرموز هسته‌ای خود مانند سال‌های گذشته بردارند.

ناگفته‌های فرزند شهید کشوری از نمایش کابوس شب نیمه آذر

همشهری آنلاین: علی کشوری (فرزند شهید خلبان احمد کشوری) که این روزها نمایش «کابوس شب نیمه آذر» را در «تئاترشهر» اجرا می‌کند، تاکید دارد که بخش زیادی از این نمایش مبتنی بر واقعیت‌های زندگی خانوادگی اوست

من وجودت را کنترل کن

فاطمه شیری: نزدیک به ۵ عصر است و تالار وحدت میزبان گروهی است که با نمایش خود دست گذاشته‌اند روی اخلاق و رفتارهای اشتباه انسانی.

خزائن رحمت

رحمت الهی نمودها و جلوه‌هایی دارد و بیشتر آنها را بدون طلب کردن، خداوند به ما ارزانی داشته است.

همسایگان خـورشید

تارا امیری: عید امسال مقارن با ایام شهادت حضرت صدیقه طاهره(س) است و احتمالا این تقارن باعث می‌شود که خیلی‌ها هوای سفر به یک مکان زیارتی را داشته باشند و چه جایی بهتر از مشهد مقدس.

بذر عشق در باغ‌ گندم

مرجان همایونی: «برنامه شما را دیدم، خیلی خوب بود، هم به لحاظ سینه‌زنی، هم از لحاظ مداحی و هم از لحاظ دعاهایی که کردید.»

شما از همه داستان خبر ندارید...

اسماعیل رمضانی: ما ملتی قصه‌پرداز هستیم.ادبیاتی قصه‌گو داریم و فرهنگ عامه‌مان هم سرشار از داستان‌های کوتاه و بلند است

عکس روز: ارکستر نظامی چین

همشهری آنلاین: یک گروه موسیقی نظامی چینی روز سه‌شنبه ۳ مارس (۱۲ اسفند) ۲۰۱۵ پیش از گشایش کنفرانس مشورتی سیاسی خلق چین (CPPCC) در سالن بزرگ خلق در پکن تمرین می‌کند.

گزارشی از اختتامیه جشنواره هنرهای تجسمی فجر

همشهری آنلاین: بی‌برنامگی تالار وحدت در اجرای دو برنامه باعث شد اختتامیه هفتمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر با حاشیه‌هایی همراه شود.

سال آینده قیمت مسکن افزایش نمی‌یابد

عباس آخوندی، وزیر راه و شهرسازی پیش بینی کرده که سال آینده اتفاق خاصی در بخش مسکن رخ نمی‌دهد و افزایش قیمتی نداریم.

نشست تخصصی: آموزش اخلاق در علوم و فناوری

همشهری‌آنلاین: کمیسیون ملی یونسکو با همکاری انجمن ایرانی اخلاق در علوم و فناوری و کرسی یونسکو در آموزش سلامت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی تهران، دومین نشست تخصصی آموزش اخلاق در علوم و فناوری را با موضوع اخلاق دانشگاهی پنجشنبه ۱۴ اسفند از ساعت ۹ تا ۱۶ در موزه ملی تاریخ علوم پزشکی برگزار می‌کند.

گشت تعزیرات در بازار مرغ

افزایش قیمت برخی اقلام خوراکی و محصولات صنعتی در حالی ادامه دارد که گشت‌های سازمان تعزیرات حکومتی از روز گذشته برای مقابله با گرانی وارد بازار مرغ شدند.

پیاده‌ راه ۱۷ شهریور، میزبان نمایشگاه‌های مختلف در سال ۹۴

در آخرین روزهای سال و در روزهایی که هوای تهران بهاری‌تر شده است، نمایشگاه بهارانه‌ گل و گیاه در پیاده‌راه آیینی ۱۷شهریور از امروز برگزار می‌شود.

سمنانیان از وزارت علوم رفت؛ حکم فرهادی برای رئیس جدید مرکز هیات‌های امنا

همشهری آنلاین: دکتر سعید سمنانیان که انتصابش به عنوان رئیس مرکز هیات‌های امنا و هیات ممیزه مرکزی وزارت علوم، مورد انتقاد برخی نمایندگان مجلس شورای اسلامی طی یک سال گذشته بود، از این سمت کنار رفت.

شرایط مرخصی زندانیان در ایام نوروز ابلاغ شد

همشهری آنلاین: رئیس قوه قضاییه با صدور بخشنامه‌ای شرایط بهره‌مندی محکومان از تسهیلات مرخصی را در ایام نوروز اعلام کرد.

بستری شدن در دستشویی بیمارستان

یورکشایر>‌ بیمار انگلیسی که پیش از عمل جراحی در حمام - ‌دستشویی بیمارستان بستری شده بود مانند یک خبرنگار از تمام رویداد‌های این شیوه بستری شدنش گزارش تهیه کرد و یک جنجال رسانه‌ای پدید آورد.

علی رهبری مدیر هنری و رهبر ارکستر سمفونیک تهران شد

همشهری‌آنلاین: علی رهبری موسیقیدان و رهبر بین‌المللی موسیقی کلاسیک، طی نشستی خبری رسما سمت مدیر هنری و رهبر ارکستر سمفونیک را بر عهده گرفت.