شنبه 8 آذر 1393 | به روز شده: 28 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
جمعه 1 آبان 1388 - 17:47:51 | کد مطلب: 93466 چاپ

آشنایی با گنبد سلطانیه - زنجان

فرهنگ و تاریخ > تاریخ ایران - همشهری آنلاین - محمد ملاحسینی:
گنبد سلطانیه، در شهر سلطانیه در استان زنجان قرار دراد و یکی از شاهکارهای معماری دوره اسلامی است

این گنبد در حد فاصل سال‌های 704 تا 712 قمری، به دستور اولجایتو پادشاه مغول، معروف به سلطان محمد خدابنده و با تولیت و نظارت خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی ساخته شده است.

سلطانیه، زمانی پایتخت و مسکن شهریاران ایران بوده و امروزه نیز آرامگاه سلطان محمد خدابنده است.

گنبد مشهور سلطانیه که در مسیر تهران - زنجان از دور به رنگ نیلگون در پهنه دشت فراخ سلطانیه دیده می‌شود، گنبدی عظیم و یک پوشش است که از بی‌نظیرترین گنبدهای یک پوشش زیبا به شمار می‌آید.

گنبد سلطانیه از نظر حجم، سبک معماری، رابطه فضاها، تناسبات موجود در اجزای مختلف، ایستایی و مقاومت بنا، و زیبایی‌شناسی و تزیینات، نمونه¬ای منحصر به فرد و نقطه تحولی در معماری اسلامی به شمار می‌آید. [300 کیلومتر تا بزرگترین گنبد آجری جهان]

در بسیاری از متون تاریخی و سفرنامه‌ها، به عظمت این بنای باشکوه اشاره شده و بسیاری از شرق‌شناسان و باستان‌شناسان غربی نیز اهمیت فوق‌العاده آن را مورد تأکید قرار داده‌اند.

بدنه اصلی گنبد و تمام ساختمان آن با آجر ساخته شده و گنبد با روکش کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردی و به شیوه معرق‌کاری تزیین شده است. [گنبد سلطانیه، جامه فیروزه‌ای بر تن کرد]

در قسمت جنوبی گنبد، آثار ساختمان مسجدی که محراب آن دارای حاشیه گچبری است، دیده می شود. با ملاحظه دقیق این بنای عظیم، به نظر می‌رسد که علاوه بر محل آرامگاه اصلی که شامل ساختمان مرکزی گنبد است و به نام تربت خانه شهرت دارد، بنای معظم و عالی دیگری جنب آرامگاه بوده است.

کاشی‌های طلایی رنگ و منقش و هشت گوش تربت خانه و ازاره های آن از لحاظ هنر کاشی پزی فوق العاده ممتاز و کم نظیر است.

پلان بنا در رقوم همکف و طبقه اول با فضاهای اطراف مرتبط با گنبد، نزدیک به مستطیل و ادامه مجموعه در طبقه دوم و سوم دارای پلان هشت ضلعی است. این بنا از سه فضای گنبدخانه، تربتخانه و سردابه تشکیل شده است. [«خوب، بد، زشت» گنبد سلطانیه‌]

گنبد آرامگاه اولجایتو، با ارتفاع 50/48 متر و قطر دهانه 40/24 متر، بزرگ‌ترین گنبد تاریخی در ایران و بزرگترین گنبد آجری در جهان می‌باشد.

این گنبد نخستین گنبد دو جداره در جهان است که نمی‌توان نمونه‌ای قدیمی‌تر از آن در جهان یافت. ضخامت گنبد 160 سانتی‌متر و فضای خالی بین دو پوسته 60 سانتی‌متر است.

سیستم دو جداره بودن گنبد در ارتباط با مسایل ایستایی قابل بررسی است. به طوری که به لحاظ بالا بودن مقاومت بنا در لنگرهای خمشی و برشی، آن را توخالی و بنا را در مقابل زلزله آسیب‌ناپذیر کرده است.

در فضای گنبدخانه، 8 جرز سنگین با عرض 78/6 متر قرار دارد که وزن 1600 تنی گنبد را به شالوده‌ها منتقل می‌کنند. سطح مقطع هر کدام از این جرزها حداقل 50 متر مربع و بار وارده بر آن 200 تن محاسبه شده است.

در زوایای اضلاع 8 ضلعی در طبقه سوم (پشت بام) گنبدخانه، هشت مناره تعبیه شده است. وجود این مناره‌ها، یکی از عناصری است که در حل مسایل استاتیکی نقش موثری داشته و نیروهای فشاری این عناصر، نیروهای رانشی گنبد را خنثی کرده و آنها را به جرز و پی منتقل می‌کنند.

دومین فضای آرامگاه اولجایتو، فضای تربتخانه است که به شکل مستطیل با طول ضلع 60/17 متر و عرض 8/7 متر و با ارتفاع 16 متر، محراب مجموعه را در جرز جنوبی در خود جای داده است.

سردابه سومین فضای آرامگاه است که ورودی آن در ایوان جنوبی تربتخانه قرار دارد. در وسط آن محل قبر و در طرفین آن دو فضای کوچک وجود دارد.

این بنای 1600 تنی در 700 سال گذشته تنها 2 تا 8 سانتی‌متر نشست داشته است. در حالی که ضخامت پی بنا فقط نیم متر است و تنها در قسمت شمالی بنا به 5/1 متر می‌رسد.

گنبد سلطانیه از نظر تزیینات، بسیار غنی بوده و در آن تزیینات مختلف گچ‌بری، کاشی‌کاری، کتیبه‌نویسی، تزیینات رنگ و نقاشی، تزیینات سنگی و چوبی، در نهایت دقت و زیبایی اجرا شده است.

تزیینات گچ‌بری در سقف ایوان‌های 24 گانه طبقه دوم بنا، از زیباترین نمونه‌های گچ‌بری در بناهای اسلامی به شمار می‌آید.

در این آرامگاه، برای نخستین‌بار در تاریخ معماری اسلامی، در سطح پیچیده و مفصل از هنر کاشی‌کاری استفاده شده است. البته تزیینات در این بنا دو لایه بوده و درباره این پدیده فرضیات گوناگونی ارائه شده است.

در رابطه با کاربرد بنا به عنوان ساعت آفتابی باید گفت که نوری که از سوراخ اصلی گنبد می‌تابد، نشان‌دهنده زمان ظهر، نوری که از پنجره‌های بزرگ می‌تابد نشان‌دهنده ساعت و نور پنجره‌های کوچک نشان‌دهنده حدود دقیقه است.

گنبد و شهر سلطانیه در سال 2005 میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. [آشنایی با 10 اثر ایرانی ثبت شده در یونسکو]

انتخاب سردبیر

فارس قهرمان فوتبال نابینایان و کم بینایان کشورشد

همشهری آنلاین: هفتمین دوره مسابقات فوتبال نابینایان و کم بینایان قهرمانی کشور، گرامیداشت هفته بسیج با قهرمانی تیم فارس به پایان رسید.

پیروزی نزدیک پتروشیمی بندرامام مقابل هفت الماس قزوین

همشهری آنلاین: مهرام، شهرداری گرگان، پمینای اصفهان و پتروشیمی بندرامام تیم های برتر هقته ششم لیگ برتر بودند.

استان لرستان قهرمان مسابقات بوکس کشور شد

همشهری آنلاین: بیست‌ و چهارمین دوره مسابقات بوکس قهرمانی کشور از روز جمعه (۷ آذر) به میزبانی استان لرستان و در شهرستان بروجرد برگزار شد و با قهرمانی میزبان به پایان رسید.

۸آذر؛مهم ترین خبر روزنامه‌های صبح ایران

همشهری‌آنلاین: فرمایشات رهبر معظم انقلاب در جمع بسیجیان درخصوص بسیج و موافقت ایشان با تمدید مذاکرات تیتر یک بیشتر روز‌نامه‌های صبح ایران است.

۸آذر؛ خبر اول روزنامه‌های ورزشی صبح ایران

همشهری‌آنلاین: تیتر یک روز‌نامه‌های ورزشی امروز صبح ایران به باخت استقلال در برابر ذوب‌آهن و حذف از جام حذفی اختصاص دارد:

نتایج هفته چهارم و جدول رده‌بندی لیگ برتر والیبال

همشهری آنلاین: هفته چهارم لیگ برتر والیبال با پیروزی تیم‌های وزارت دفاع، شهرداری تبریز، سایپا، شهرداری ارومیه، شهرداری زاهدان و پیکان تهران به پایان رسید.

سازماندهی جاذبه‌های گردشگری؛ اقدام جدید معاونت گردشگری

معاون گردشگری سازمان میراث ‌فرهنگی از سازما‌ندهی جاذبه‌های گردشگری کشور با هدف توزیع متناسب سفرها خبر داده است.

کم‌آبی دامن تالاب‌های آلاگل، ‌آلماگل و آجی‌گل را هم گرفت

تالاب‌های بین‌المللی در گلستان، این استان را به یکی از نقاط مهم کشور از نظر محیط‌زیستی حوزه تالاب‌ها تبدیل کرده اما این تالاب‌ها به‌ویژه ۳تالاب آلاگل، آلماگل و آجی‌گل اکنون با چالش‌های فراوانی روبه‌رو هستند.

پایان کار تیم ملی ایران در رقابت‌های جهانی اسنوکر

همشهری آنلاین: امیر سرخوش، تنها نماینده ایران در مرحله یک چهارم پایانی رقابت‌های اسنوکر قهرمانی جهان با شکست در مقابل حریف قدرتمند تایلندی از دور رقابت‌ها کنار رفت.

پلاکـی از جنس برنج!

سمیرا راهی: پیدا کردن کار شاید این روزها به بزرگ‌ترین دغدغه جوانان و خانواده‌های آنها تبدیل شده باشد؛ خانواده‌هایی که فرزندانشان را به امید آینده‌ای روشن به دانشگاه می‌فرستند و بعد از پایان تحصیلشان حالا باید به فکر پیداکردن کار برای آنها هم باشند.

تذکر وزارت بهداشت درباره سوسیس و کالباس حیوانات حرام گوشت

همشهری آنلاین: مدیرکل نظارت بر فرآورده‌های غذایی و آشامیدنی سازمان غذا و دارو به شایعات مربوط به عرضه سوسیس و کالباس حیوانات حرام گوشت در برخی از فروشگاه‌های کشور، پاسخ داد.

منبع الهامی برای یک پارادوکس

دکتر حسن آقایی‌فر: پارادوکس دروغگو مربوط به اپیمنیدس(Epimenides) فیلسوف مشهور اهل کرت است که ۶۰۰ سال پیش از میلاد می‌زیسته است.

تیم ملی ایران با اقتدار قهرمان مسابقات فوتبال ناشنوایان آسیا و اقیانوسیه شد

همشهری آنلاین: تیم ملی فوتبال ناشنوایان کشورمان با برتری پر گل در بازی فینال برابر تیم ملی عربستان ، قهرمان سومین دوره مسابقات قهرمانی فوتبال ناشنوایان آسیا و اقیانوسیه در کیش شد.

آَشنایی با چاپ سه‌بعدی در قالب گرافیک‌ اطلاع‌رسان

همشهری‌آنلاین: محققان دانشگاه فلوریدا آمریکا موفق به ساخت یک دست مصنوعی با چاپ سه بعدی شدند تا پسر بچه ۶ ساله‌ای که به طور مادر‌زادی با یک دست متولد شده بود را از این عارضه نجات دهند.

جشنواره فیلم برلین از وندرس تجلیل می‌کند

همشهری آنلاین: برای تجلیل از ویم وندرس کارگردان آلمانی، ۱۰ فیلم وی که در فاصله ۱۹۷۰ تا ۲۰۱۲ ساخته شده‌اند در جشنواره فیلم برلین به نمایش درخواهند آمد.

پرندگان فلزی مهاجر در تهران

همشهری آنلاین: یک هنرمند مجسمه‌ساز مجموعه‌ای شامل پرنده‌های مهاجر فلزی را در فضای باز فرهنگسرای نیاوران به‌نمایش می‌گذارد.

شیرین اتحادیه و نقاشی‌هایی در‌باره عشایر ایران

همشهری آنلاین: گالری «آزاد» میزبان نمایشگاهی از آثار «شیرین اتحادیه» با موضوع عشایر ایران است.

افتتاح گالری جدید سیحون

همشهری آنلاین: مدیر گالری «سیحون» از افتتاح شماره ۲ این گالری با برگزاری یک نمایشگاه گروهی نقاشی خبر داد.