یکشنبه 6 اردیبهشت 1394 | به روز شده: 2 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
جمعه 1 آبان 1388 - 18:47:51 | کد مطلب: 93466 چاپ

آشنایی با گنبد سلطانیه - زنجان

فرهنگ و تاریخ > تاریخ ایران - همشهری آنلاین - محمد ملاحسینی:
گنبد سلطانیه، در شهر سلطانیه در استان زنجان قرار دراد و یکی از شاهکارهای معماری دوره اسلامی است

این گنبد در حد فاصل سال‌های 704 تا 712 قمری، به دستور اولجایتو پادشاه مغول، معروف به سلطان محمد خدابنده و با تولیت و نظارت خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی ساخته شده است.

سلطانیه، زمانی پایتخت و مسکن شهریاران ایران بوده و امروزه نیز آرامگاه سلطان محمد خدابنده است.

گنبد مشهور سلطانیه که در مسیر تهران - زنجان از دور به رنگ نیلگون در پهنه دشت فراخ سلطانیه دیده می‌شود، گنبدی عظیم و یک پوشش است که از بی‌نظیرترین گنبدهای یک پوشش زیبا به شمار می‌آید.

گنبد سلطانیه از نظر حجم، سبک معماری، رابطه فضاها، تناسبات موجود در اجزای مختلف، ایستایی و مقاومت بنا، و زیبایی‌شناسی و تزیینات، نمونه¬ای منحصر به فرد و نقطه تحولی در معماری اسلامی به شمار می‌آید. [300 کیلومتر تا بزرگترین گنبد آجری جهان]

در بسیاری از متون تاریخی و سفرنامه‌ها، به عظمت این بنای باشکوه اشاره شده و بسیاری از شرق‌شناسان و باستان‌شناسان غربی نیز اهمیت فوق‌العاده آن را مورد تأکید قرار داده‌اند.

بدنه اصلی گنبد و تمام ساختمان آن با آجر ساخته شده و گنبد با روکش کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردی و به شیوه معرق‌کاری تزیین شده است. [گنبد سلطانیه، جامه فیروزه‌ای بر تن کرد]

در قسمت جنوبی گنبد، آثار ساختمان مسجدی که محراب آن دارای حاشیه گچبری است، دیده می شود. با ملاحظه دقیق این بنای عظیم، به نظر می‌رسد که علاوه بر محل آرامگاه اصلی که شامل ساختمان مرکزی گنبد است و به نام تربت خانه شهرت دارد، بنای معظم و عالی دیگری جنب آرامگاه بوده است.

کاشی‌های طلایی رنگ و منقش و هشت گوش تربت خانه و ازاره های آن از لحاظ هنر کاشی پزی فوق العاده ممتاز و کم نظیر است.

پلان بنا در رقوم همکف و طبقه اول با فضاهای اطراف مرتبط با گنبد، نزدیک به مستطیل و ادامه مجموعه در طبقه دوم و سوم دارای پلان هشت ضلعی است. این بنا از سه فضای گنبدخانه، تربتخانه و سردابه تشکیل شده است. [«خوب، بد، زشت» گنبد سلطانیه‌]

گنبد آرامگاه اولجایتو، با ارتفاع 50/48 متر و قطر دهانه 40/24 متر، بزرگ‌ترین گنبد تاریخی در ایران و بزرگترین گنبد آجری در جهان می‌باشد.

این گنبد نخستین گنبد دو جداره در جهان است که نمی‌توان نمونه‌ای قدیمی‌تر از آن در جهان یافت. ضخامت گنبد 160 سانتی‌متر و فضای خالی بین دو پوسته 60 سانتی‌متر است.

سیستم دو جداره بودن گنبد در ارتباط با مسایل ایستایی قابل بررسی است. به طوری که به لحاظ بالا بودن مقاومت بنا در لنگرهای خمشی و برشی، آن را توخالی و بنا را در مقابل زلزله آسیب‌ناپذیر کرده است.

در فضای گنبدخانه، 8 جرز سنگین با عرض 78/6 متر قرار دارد که وزن 1600 تنی گنبد را به شالوده‌ها منتقل می‌کنند. سطح مقطع هر کدام از این جرزها حداقل 50 متر مربع و بار وارده بر آن 200 تن محاسبه شده است.

در زوایای اضلاع 8 ضلعی در طبقه سوم (پشت بام) گنبدخانه، هشت مناره تعبیه شده است. وجود این مناره‌ها، یکی از عناصری است که در حل مسایل استاتیکی نقش موثری داشته و نیروهای فشاری این عناصر، نیروهای رانشی گنبد را خنثی کرده و آنها را به جرز و پی منتقل می‌کنند.

دومین فضای آرامگاه اولجایتو، فضای تربتخانه است که به شکل مستطیل با طول ضلع 60/17 متر و عرض 8/7 متر و با ارتفاع 16 متر، محراب مجموعه را در جرز جنوبی در خود جای داده است.

سردابه سومین فضای آرامگاه است که ورودی آن در ایوان جنوبی تربتخانه قرار دارد. در وسط آن محل قبر و در طرفین آن دو فضای کوچک وجود دارد.

این بنای 1600 تنی در 700 سال گذشته تنها 2 تا 8 سانتی‌متر نشست داشته است. در حالی که ضخامت پی بنا فقط نیم متر است و تنها در قسمت شمالی بنا به 5/1 متر می‌رسد.

گنبد سلطانیه از نظر تزیینات، بسیار غنی بوده و در آن تزیینات مختلف گچ‌بری، کاشی‌کاری، کتیبه‌نویسی، تزیینات رنگ و نقاشی، تزیینات سنگی و چوبی، در نهایت دقت و زیبایی اجرا شده است.

تزیینات گچ‌بری در سقف ایوان‌های 24 گانه طبقه دوم بنا، از زیباترین نمونه‌های گچ‌بری در بناهای اسلامی به شمار می‌آید.

در این آرامگاه، برای نخستین‌بار در تاریخ معماری اسلامی، در سطح پیچیده و مفصل از هنر کاشی‌کاری استفاده شده است. البته تزیینات در این بنا دو لایه بوده و درباره این پدیده فرضیات گوناگونی ارائه شده است.

در رابطه با کاربرد بنا به عنوان ساعت آفتابی باید گفت که نوری که از سوراخ اصلی گنبد می‌تابد، نشان‌دهنده زمان ظهر، نوری که از پنجره‌های بزرگ می‌تابد نشان‌دهنده ساعت و نور پنجره‌های کوچک نشان‌دهنده حدود دقیقه است.

گنبد و شهر سلطانیه در سال 2005 میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. [آشنایی با 10 اثر ایرانی ثبت شده در یونسکو]

انتخاب سردبیر

انتخابات ریاست جمهوری در قزاقستان آغاز شد

همشهری‌آنلاین: انتخابات ریاست جمهوری قزاقستان امروز یکشنبه ششم اردیبهشت با رقابت سه نامزد انتخاباتی در بزرگ ترین کشور آسیای مرکزی آغاز شد. پیش بینی می‌شود نور سلطان نظربایف ،رئیس جمهور ۷۴ ساله کنونی قزاقستان بار دیگر در انتخابات پیروز شود.

کسب ۱۲ مدال رنگارنگ توسط کاراته‌کاهای کشورمان در روز نخست

همشهری آنلاین: کاراته‌کاهای ایران در روز اول مسابقات آسیا به ۵ مدال طلا، ۳ مدال نقره و ۴ مدال برنز دست یافتند.

افسانه ماست و سلامتی!

همشهری آنلاین: در حالی که در توصیه‌های غذایی بر مصرف محصولات لبنی تاکید می‌شود نتایج یک مطالعه جدید نشان داده مصرف ماست تاثیر خاصی در بهبود سلامتی ندارد.

ثامن‌الحجج سبزوار قهرمان لیگ برتر والیبال نشسته شد

همشهری آنلاین: رقابت‌های لیگ برتر والیبال نشسته سال ۹۳ با انجام ۷۸ بازی و قهرمانی ثامن سبزوار به کار خود پایان داد.

میزان هورمون در گوشت مرغ قابل توجه است

رئیس سازمان غذا و دارو، از بررسی میزان فلزات سنگین در گوشت مرغ تولید داخل و وارداتی خبر داد و گفت: میزان هورمون در گوشت مرغ قابل توجه است.

اطلس جلبک‌های دریایی سواحل جنوب کشور تدوین شد

همشهری آنلاین: محققان علوم شیلاتی کشور موفق به جمع‌آوری و شناسایی ۱۶۰ گونه مختلف جلبک در سواحل خلیج فارس و دریای عمان شدند.

آلرژی‌های فصلی را با این مواد غذایی کنترل کنید

همشهری آنلاین: یک متخصص تغذیه بر نقش برخی مواد غذایی در تقویت سیستم ایمنی و پیشگیری از بروز آلرژی‌های فصلی تاکید کرد و گفت: مصرف انواع ویتامین‌های گروه B مانند غلات، گوشت، لبنیات، تخم‌مرغ، انواع سبزی‌های برگ سبز تیره مانند اسفناج، کرفس و انواع ویتامین‌های گروه C مانند مرکبات و سبزی‌های تازه و نیز سبزیجات غنی از ویتامین A همچون هویج می‌تواند از شدت عوارض ناشی از آلرژی‌ها بکاهد.

سرمقاله روزنامه‌های ۶ اردیبهشت

همشهری آنلاین: ناآرامی‌های یمن، داستان پول‌های کثیف در سیاست و ... از جمله موضوعاتی بودند که در ستون سرمقاله برخی از روزنامه‌های صبح یکشنبه-۶ اردیبهشت-جای گرفتند.

کی شعر تو را انگیزد

امیر حسین صالحی: شاید ابتدایی‌ترین کلماتی که یک انسان در بدو تولد می‌شنود لالایی مادر است که با نوایی خاص و شعروار گوش‌اش را نوازش می‌دهد؛ شعر همواره در مسیر زندگی هست تا حتی بعد از مرگ که بر سنگ قبر هم چند بیتی می‌نویسند.

مصرف اسفناج، مغز را ۱۱ سال جوان می‌کند

همشهری آنلاین: محققان معتقد هستند که تمام سبزیجات برگ سبز مانند اسفناج و کلم کیل می‌تواند زوال عقل را به تأخیر انداخته و مغز را به مدت ۱۱ سال جوان‌تر کند.

کسب ۴ مدال طلا، ۲ نقره و ۲ برنز در جام کشتی رومی کیدز

همشهری آنلاین: رقابت‌های بین‌المللی کشتی آزاد و فرنگی جام رومی کیدز ترکیه با کسب ۴ مدال طلا، ۲ نقره و ۲ برنز نونهالان کشورمان به پایان رسید.

اجرای طرح کاهش پسماندهای بیمارستانی

همشهری آنلاین: وزیر بهداشت درمان و آموزش پزشکی کشور از اجرای طرحی مشترک در جهت حفظ محیط زیست با سازمان حفاظت محیط زیست و شهرداری تهران خبر داد.

تیم الف نزاجا، قهرمان رقابت‌های چوگان جام ارتش شد

همشهری آنلاین: شمین دوره مسابقات چوگان جام ارتش با قهرمانی تیم الف نیروی زمینی ارتش به پایان رسید.

غذاهای باکلاس چگونه بدن را به تباهی می‌کشانند؟

همشهری آنلاین: موادغذایی و تنقلات بی‌ارزشی در افراد جامعه ما به وفور مصرف می‌شود؛ تغذیه نامناسب امروزه عامل بروز بسیاری از مشکلات مانند بلوغ‌های زودرس, رنگ‌های پریده, بی‌اشتهایی, تیک‌های عصبی, افسردگی‌ها و اعصاب‌های به هم ریخته است.

بدترین روغن کدام است؟

همشهری آنلاین: معاون بهداشت با اشاره به این که خوردن مواد قندی روزانه فقط به میزان ۶ قاشق مرباخوری مجاز است، بدترین نوع روغن را معرفی کرد.

سبحان یوسفی قهرمان مسابقه پرش با اسب بین‌المللی CSI-B نوجوانان شد

همشهری آنلاین: مسابقه بین‌المللی پرش با اسب نوجوانان روز پنجشنبه و جمعه ۳ و ۴ اردیبهشت ماه در مجموعه سوارکاری بام تهران برگزار شد.

۶ اردیبهشت؛ پیشخوان روزنامه‌های صبح ایران

همشهری‌آنلاین: تیتر یک اغلب روزنامه‌های صبح امروز ششم اردیبهشت به صحبت‌های رئیس‌جمهور در جمع فرماندهان ناجا درخصوص وظیفه اصلی پلیس و نپرداختن به تهدیدات خیالی و منکرهای اصلی جامعه امروز و امنیتی نکردن جامعه، اختصاص دارد بقیه هم به موضوع‌هایی مانند گفته‌های معاون اول رئیس جمهور درباره ایجاد اشتغال در چین با ۷۰۰ میلیون دلار پول ایران در دولت قبل ،گزارش وزیر کشور در مجلس درباره سند هزینه‌کرد پول‌های کثیف در انتخابات پیشین پرداخته‌اند: