چهارشنبه 30 مهر 1393 | به روز شده: 9 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
جمعه 1 آبان 1388 - 17:47:51 | کد مطلب: 93466 چاپ

آشنایی با گنبد سلطانیه - زنجان

فرهنگ و تاریخ > تاریخ ایران - همشهری آنلاین - محمد ملاحسینی:
گنبد سلطانیه، در شهر سلطانیه در استان زنجان قرار دراد و یکی از شاهکارهای معماری دوره اسلامی است

این گنبد در حد فاصل سال‌های 704 تا 712 قمری، به دستور اولجایتو پادشاه مغول، معروف به سلطان محمد خدابنده و با تولیت و نظارت خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی ساخته شده است.

سلطانیه، زمانی پایتخت و مسکن شهریاران ایران بوده و امروزه نیز آرامگاه سلطان محمد خدابنده است.

گنبد مشهور سلطانیه که در مسیر تهران - زنجان از دور به رنگ نیلگون در پهنه دشت فراخ سلطانیه دیده می‌شود، گنبدی عظیم و یک پوشش است که از بی‌نظیرترین گنبدهای یک پوشش زیبا به شمار می‌آید.

گنبد سلطانیه از نظر حجم، سبک معماری، رابطه فضاها، تناسبات موجود در اجزای مختلف، ایستایی و مقاومت بنا، و زیبایی‌شناسی و تزیینات، نمونه¬ای منحصر به فرد و نقطه تحولی در معماری اسلامی به شمار می‌آید. [300 کیلومتر تا بزرگترین گنبد آجری جهان]

در بسیاری از متون تاریخی و سفرنامه‌ها، به عظمت این بنای باشکوه اشاره شده و بسیاری از شرق‌شناسان و باستان‌شناسان غربی نیز اهمیت فوق‌العاده آن را مورد تأکید قرار داده‌اند.

بدنه اصلی گنبد و تمام ساختمان آن با آجر ساخته شده و گنبد با روکش کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردی و به شیوه معرق‌کاری تزیین شده است. [گنبد سلطانیه، جامه فیروزه‌ای بر تن کرد]

در قسمت جنوبی گنبد، آثار ساختمان مسجدی که محراب آن دارای حاشیه گچبری است، دیده می شود. با ملاحظه دقیق این بنای عظیم، به نظر می‌رسد که علاوه بر محل آرامگاه اصلی که شامل ساختمان مرکزی گنبد است و به نام تربت خانه شهرت دارد، بنای معظم و عالی دیگری جنب آرامگاه بوده است.

کاشی‌های طلایی رنگ و منقش و هشت گوش تربت خانه و ازاره های آن از لحاظ هنر کاشی پزی فوق العاده ممتاز و کم نظیر است.

پلان بنا در رقوم همکف و طبقه اول با فضاهای اطراف مرتبط با گنبد، نزدیک به مستطیل و ادامه مجموعه در طبقه دوم و سوم دارای پلان هشت ضلعی است. این بنا از سه فضای گنبدخانه، تربتخانه و سردابه تشکیل شده است. [«خوب، بد، زشت» گنبد سلطانیه‌]

گنبد آرامگاه اولجایتو، با ارتفاع 50/48 متر و قطر دهانه 40/24 متر، بزرگ‌ترین گنبد تاریخی در ایران و بزرگترین گنبد آجری در جهان می‌باشد.

این گنبد نخستین گنبد دو جداره در جهان است که نمی‌توان نمونه‌ای قدیمی‌تر از آن در جهان یافت. ضخامت گنبد 160 سانتی‌متر و فضای خالی بین دو پوسته 60 سانتی‌متر است.

سیستم دو جداره بودن گنبد در ارتباط با مسایل ایستایی قابل بررسی است. به طوری که به لحاظ بالا بودن مقاومت بنا در لنگرهای خمشی و برشی، آن را توخالی و بنا را در مقابل زلزله آسیب‌ناپذیر کرده است.

در فضای گنبدخانه، 8 جرز سنگین با عرض 78/6 متر قرار دارد که وزن 1600 تنی گنبد را به شالوده‌ها منتقل می‌کنند. سطح مقطع هر کدام از این جرزها حداقل 50 متر مربع و بار وارده بر آن 200 تن محاسبه شده است.

در زوایای اضلاع 8 ضلعی در طبقه سوم (پشت بام) گنبدخانه، هشت مناره تعبیه شده است. وجود این مناره‌ها، یکی از عناصری است که در حل مسایل استاتیکی نقش موثری داشته و نیروهای فشاری این عناصر، نیروهای رانشی گنبد را خنثی کرده و آنها را به جرز و پی منتقل می‌کنند.

دومین فضای آرامگاه اولجایتو، فضای تربتخانه است که به شکل مستطیل با طول ضلع 60/17 متر و عرض 8/7 متر و با ارتفاع 16 متر، محراب مجموعه را در جرز جنوبی در خود جای داده است.

سردابه سومین فضای آرامگاه است که ورودی آن در ایوان جنوبی تربتخانه قرار دارد. در وسط آن محل قبر و در طرفین آن دو فضای کوچک وجود دارد.

این بنای 1600 تنی در 700 سال گذشته تنها 2 تا 8 سانتی‌متر نشست داشته است. در حالی که ضخامت پی بنا فقط نیم متر است و تنها در قسمت شمالی بنا به 5/1 متر می‌رسد.

گنبد سلطانیه از نظر تزیینات، بسیار غنی بوده و در آن تزیینات مختلف گچ‌بری، کاشی‌کاری، کتیبه‌نویسی، تزیینات رنگ و نقاشی، تزیینات سنگی و چوبی، در نهایت دقت و زیبایی اجرا شده است.

تزیینات گچ‌بری در سقف ایوان‌های 24 گانه طبقه دوم بنا، از زیباترین نمونه‌های گچ‌بری در بناهای اسلامی به شمار می‌آید.

در این آرامگاه، برای نخستین‌بار در تاریخ معماری اسلامی، در سطح پیچیده و مفصل از هنر کاشی‌کاری استفاده شده است. البته تزیینات در این بنا دو لایه بوده و درباره این پدیده فرضیات گوناگونی ارائه شده است.

در رابطه با کاربرد بنا به عنوان ساعت آفتابی باید گفت که نوری که از سوراخ اصلی گنبد می‌تابد، نشان‌دهنده زمان ظهر، نوری که از پنجره‌های بزرگ می‌تابد نشان‌دهنده ساعت و نور پنجره‌های کوچک نشان‌دهنده حدود دقیقه است.

گنبد و شهر سلطانیه در سال 2005 میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. [آشنایی با 10 اثر ایرانی ثبت شده در یونسکو]

انتخاب سردبیر

پیشرفته‌ترین کارخانه باتری‌سازی جهان با انرژی باد و خورشید

همشهری آنلاین: تمامی انرژی مورد نیاز بزرگ‌ترین کارخانه باتری‌سازی جهان به طور کامل از انرژی‌های تجدیدپذیر خورشید و باد تأمین می‌شود.

انقلابی در خانه‌سازی در کشورهای فقیر با فناوری چاپ‌ سه‌بعدی

همشهری آنلاین: محققان ایتالیایی چاپگر سه‌بعدی قابل حملی را طراحی کرده‌اند که از مواد طبیعی مانند گل یا خاک رس برای ساخت خانه استفاده می‌کند.

ندری و علیزاده در جودو نقره گرفتند و عابد برنز گرفت

همشهری آنلاین: در ادامه رقابت‌های جودوی نابینایان و کم بینایان، حامد علیزاده و حمزه ندری نقره‌ای شدند، محمد عابد برنز گرفت.

تیم‌های گلبال مردان و زنان به فینال راه یافتند

همشهری آنلاین: تیم ملی گلبال مردان کشورمان با غلبه بر ژاپن و تیم بانوان با برتری مقابل کره راهی دیدار پایانی مسابقات شدند.

سجاد محمدیان طلایی شد/ لطفی نقره و کرم‌زاده برنز گرفتند

همشهری آنلاین: در رقابت‌های پرتاب وزنه دو نماینده کشورمان به نشان‌های طلا و برنز دست یافتند و در پرتاب دیسک یک نقره به ایران رسید.

شاهین ایزدیار ششمین نقره را هم گرفت

همشهری آنلاین: شاهین ایزدیار درادامه رقابت‌های شنا و در فینال ماده ۱۰۰ متر قورباغه کلاس اس بی ۹ باز هم پشت سر لین چینی قرارگرفت.

ملک‌پور طلای پرتاب دیسک را بر گردن آویخت/ باقری نقره‌ای شد/ سعیدی برنز گرفت

همشهری آنلاین: در ادامه رقابت های دو و میدانی یک مدال طلا و یک نقره و یک برنز دیگر در کارنامه کاروان ایران ثبت شد.

محمد خالوندی هجدهمین طلا را گرفت/ لیلا ملکی و احمد اجاقلو نقره گرفتند

همشهری آنلاین: محمد خالوندی در پرتاب نیزه و لیلا ملکی در پرتاب وزنه به مدال‌های طلا و نقره دست یافتند. احمد اجاقلو هم نقره دوی ۱۰۰ متر را گرفت.

حامد صلحی‌پور طلایی شد و رکورد شکنی کرد

همشهری آنلاین: وزنه‌بردار دسته ۸۸ کیلوگرم کشورمان به مدال طلای بازی‌های پاراآسیایی دست یافت.

ابولا روزانه ۱۶۶۵ لیتر زباله تولید می‌کند

همشهری آنلاین: میانگین تولید زباله‌های بیمارستانی یک نفر مبتلا به ابولا بر اساس گزارشی که به تازگی منتشر شده،‌روزانه ۲۰۸ لیتر است.

غسل و تکفین رئیس فقید مجلس خبرگان رهبری انجام شد

همشهری آنلاین: غسل و تکفین آیت‌الله مهدوی‌کنی رئیس فقید مجلس خبرگان رهبری صبح امروز انجام شد.

۳۰ مهر؛ پیشخوان روزنامه‌های ورزشی صبح ایران

همشهری‌آنلاین: تیتر یک روزنامه‌های ورزشی صبح ایران عبارت است از:

۳۰ مهر؛ تیتر یک روزنامه‌های صبح ایران

همشهری‌آنلاین: فرمایشات مقام معظم رهبری ، تاکید رئیس‌جمهور بر مبارزه با فساد و اعلام تخلف‌های مربوط به بورسیه‌هاو مصوبه مجلس درخصوص حمایت از آمران به معروف و نیز منع خشونت در امر به معروف تیتر یک برخی از روزنامه‌های صبح ایران است:

بایرن، رم را درهم کوبید/ پنج گل آدریانو برای دونتسک

همشهری آنلاین: سه‌شنبه شب (۲۹ مهر) در دور سوم مرحله گروهی مسابقات فوتبال لیگ قهرمانان باشگاه‌های اروپا بازی در نقاط مختلف قاره سبز برگزار شد.

والیبال نشسته بانوان ایران حریف قهرمان جهان در فینال شد

همشهری آنلاین: بانوان تیم ملی والیبال نشسته با غلبه بر ژاپن به دیدار فینال راه یافتند و سهمیه پارالمپیک ریو را به دست آوردند.

هنرمندان خانگی

حتما شما هم دلتان می‌خواهد با هنر و ذوق و خلاقیت خودتان آثار هنری خلق کنید که در دکور منزل به چشم بیاید و هزینه مالی اندکی داشته باشد و از طرفی یادگیری آن هم آسان باشد.

من نمی‌فهمم تو چی می‌گی

یکتا فراهانی: «از در که وارد می‌شه یک راست می‌ره سراغ تلویزیون ، بعد هم روزنامه، انگار نه انگار من هم توی این خونه‌ام.