پنج شنبه 12 شهریور 1394 | به روز شده: 17 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
جمعه 1 آبان 1388 - 18:47:51 | کد مطلب: 93466 چاپ

آشنایی با گنبد سلطانیه - زنجان

فرهنگ و تاریخ > تاریخ ایران - همشهری آنلاین - محمد ملاحسینی:
گنبد سلطانیه، در شهر سلطانیه در استان زنجان قرار دراد و یکی از شاهکارهای معماری دوره اسلامی است

این گنبد در حد فاصل سال‌های 704 تا 712 قمری، به دستور اولجایتو پادشاه مغول، معروف به سلطان محمد خدابنده و با تولیت و نظارت خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی ساخته شده است.

سلطانیه، زمانی پایتخت و مسکن شهریاران ایران بوده و امروزه نیز آرامگاه سلطان محمد خدابنده است.

گنبد مشهور سلطانیه که در مسیر تهران - زنجان از دور به رنگ نیلگون در پهنه دشت فراخ سلطانیه دیده می‌شود، گنبدی عظیم و یک پوشش است که از بی‌نظیرترین گنبدهای یک پوشش زیبا به شمار می‌آید.

گنبد سلطانیه از نظر حجم، سبک معماری، رابطه فضاها، تناسبات موجود در اجزای مختلف، ایستایی و مقاومت بنا، و زیبایی‌شناسی و تزیینات، نمونه¬ای منحصر به فرد و نقطه تحولی در معماری اسلامی به شمار می‌آید. [300 کیلومتر تا بزرگترین گنبد آجری جهان]

در بسیاری از متون تاریخی و سفرنامه‌ها، به عظمت این بنای باشکوه اشاره شده و بسیاری از شرق‌شناسان و باستان‌شناسان غربی نیز اهمیت فوق‌العاده آن را مورد تأکید قرار داده‌اند.

بدنه اصلی گنبد و تمام ساختمان آن با آجر ساخته شده و گنبد با روکش کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردی و به شیوه معرق‌کاری تزیین شده است. [گنبد سلطانیه، جامه فیروزه‌ای بر تن کرد]

در قسمت جنوبی گنبد، آثار ساختمان مسجدی که محراب آن دارای حاشیه گچبری است، دیده می شود. با ملاحظه دقیق این بنای عظیم، به نظر می‌رسد که علاوه بر محل آرامگاه اصلی که شامل ساختمان مرکزی گنبد است و به نام تربت خانه شهرت دارد، بنای معظم و عالی دیگری جنب آرامگاه بوده است.

کاشی‌های طلایی رنگ و منقش و هشت گوش تربت خانه و ازاره های آن از لحاظ هنر کاشی پزی فوق العاده ممتاز و کم نظیر است.

پلان بنا در رقوم همکف و طبقه اول با فضاهای اطراف مرتبط با گنبد، نزدیک به مستطیل و ادامه مجموعه در طبقه دوم و سوم دارای پلان هشت ضلعی است. این بنا از سه فضای گنبدخانه، تربتخانه و سردابه تشکیل شده است. [«خوب، بد، زشت» گنبد سلطانیه‌]

گنبد آرامگاه اولجایتو، با ارتفاع 50/48 متر و قطر دهانه 40/24 متر، بزرگ‌ترین گنبد تاریخی در ایران و بزرگترین گنبد آجری در جهان می‌باشد.

این گنبد نخستین گنبد دو جداره در جهان است که نمی‌توان نمونه‌ای قدیمی‌تر از آن در جهان یافت. ضخامت گنبد 160 سانتی‌متر و فضای خالی بین دو پوسته 60 سانتی‌متر است.

سیستم دو جداره بودن گنبد در ارتباط با مسایل ایستایی قابل بررسی است. به طوری که به لحاظ بالا بودن مقاومت بنا در لنگرهای خمشی و برشی، آن را توخالی و بنا را در مقابل زلزله آسیب‌ناپذیر کرده است.

در فضای گنبدخانه، 8 جرز سنگین با عرض 78/6 متر قرار دارد که وزن 1600 تنی گنبد را به شالوده‌ها منتقل می‌کنند. سطح مقطع هر کدام از این جرزها حداقل 50 متر مربع و بار وارده بر آن 200 تن محاسبه شده است.

در زوایای اضلاع 8 ضلعی در طبقه سوم (پشت بام) گنبدخانه، هشت مناره تعبیه شده است. وجود این مناره‌ها، یکی از عناصری است که در حل مسایل استاتیکی نقش موثری داشته و نیروهای فشاری این عناصر، نیروهای رانشی گنبد را خنثی کرده و آنها را به جرز و پی منتقل می‌کنند.

دومین فضای آرامگاه اولجایتو، فضای تربتخانه است که به شکل مستطیل با طول ضلع 60/17 متر و عرض 8/7 متر و با ارتفاع 16 متر، محراب مجموعه را در جرز جنوبی در خود جای داده است.

سردابه سومین فضای آرامگاه است که ورودی آن در ایوان جنوبی تربتخانه قرار دارد. در وسط آن محل قبر و در طرفین آن دو فضای کوچک وجود دارد.

این بنای 1600 تنی در 700 سال گذشته تنها 2 تا 8 سانتی‌متر نشست داشته است. در حالی که ضخامت پی بنا فقط نیم متر است و تنها در قسمت شمالی بنا به 5/1 متر می‌رسد.

گنبد سلطانیه از نظر تزیینات، بسیار غنی بوده و در آن تزیینات مختلف گچ‌بری، کاشی‌کاری، کتیبه‌نویسی، تزیینات رنگ و نقاشی، تزیینات سنگی و چوبی، در نهایت دقت و زیبایی اجرا شده است.

تزیینات گچ‌بری در سقف ایوان‌های 24 گانه طبقه دوم بنا، از زیباترین نمونه‌های گچ‌بری در بناهای اسلامی به شمار می‌آید.

در این آرامگاه، برای نخستین‌بار در تاریخ معماری اسلامی، در سطح پیچیده و مفصل از هنر کاشی‌کاری استفاده شده است. البته تزیینات در این بنا دو لایه بوده و درباره این پدیده فرضیات گوناگونی ارائه شده است.

در رابطه با کاربرد بنا به عنوان ساعت آفتابی باید گفت که نوری که از سوراخ اصلی گنبد می‌تابد، نشان‌دهنده زمان ظهر، نوری که از پنجره‌های بزرگ می‌تابد نشان‌دهنده ساعت و نور پنجره‌های کوچک نشان‌دهنده حدود دقیقه است.

گنبد و شهر سلطانیه در سال 2005 میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. [آشنایی با 10 اثر ایرانی ثبت شده در یونسکو]

انتخاب سردبیر

احداث پروژه‌های عمرانی در کوتاه‌ترین مدت

معاونت طرح و برنامه قرارگاه جهادی امام رضا(ع) ‌گفت: بدنه روستای چمن گلین از توابع شهرستان گیلانغرب را افراد بیمار، سالمند و ازکارافتاده تشکیل داده و متأسفانه این قشر روستایی از حداقل امکانات بهداشتی برخوردارند به‌طوری که در سرتاسر روستا تنها ٢چشمه سرویس بهداشتی وجود دارد.

افزایش سختگیری‌ها به حجاج ایرانی

رئیس سازمان حج و زیارت که این روزها در عربستان است، از همان جا برای زائران ایرانی پیغام داده که چون سعودی‌ها در فرودگاه لپ‌تاپ‌های آنها را بررسی می‌کنند، مراقب «محتواهای خاص» لپ‌تاپ‌هایشان باشند.

آژانس، بودجه اضافی را کجا خرج می‌کند؟

آژانس بین‌المللی انرژی اتمی یکی از ارکان اصلی سند برنامه جامع اقدام مشترک است و اجرای بسیاری از بندهای پیش‌بینی شده در آن منوط به همکاری این نهاد تأثیرگذار است.

زیان یک میلیون تومانی هر ایرانی از قاچاق کالا

سالیانه ۲۵میلیارد دلار کالا به ایران قاچاق می‌شود که اگر هر دلار را ۳هزارتومان حساب کنیم حدود ۷۵ هزار میلیارد تومان می‌شود.

انتخابات شورا‌ نماد همدلی و وحدت در مدیریت شهری

مهدی چمران: برگزاری انتخابات در هر جامعه‌ای نشان از پیشرفت، تعالی و توسعه رو به جلوی آن سرزمین دارد؛ بهره‌مندی از امر مشورت و شعور جمعی که از ارکان اصلی دین مبین اسلام است می‌تواند در خدمت دولت‌ها و حکومت‌ها قرار گرفته تا در مسیر آبادانی و توجه به نیازهای مردم و جامعه گام‌های مؤثری بردارند.

تلاش شهرداری برای کاستن از آلام بیماران

محمدباقر قالیباف، شهردار تهران در مراسمی با عنوان «جشن فرزندان امید» از مسئولان خواست تلاش کنند تا دغدغه درمان را از دل بیماران و خانواده‌های آنها بزدایند.

برنامه‌های ویژه پلیس برای ترافیک مهر ماه

سیدمحمد فخار: در فاصله ۲۰روز تا آغاز سال تحصیلی، برنامه ویژه‌ پلیس راهنمایی و رانندگی تهران بزرگ برای رفع ترافیک مهر و آلودگی هوا اعلام شد.

تداوم بارش‌های پراکنده

همشهری آنلاین: مدیرکل پیش‌بینی سازمان هواشناسی گفت: تحلیل آخرین داده‌های هواشناسی نشان می‌دهد پنجشنبه (۱۲ شهریور) بارش‌های پراکنده در برخی از مناطق ارتفاعات البرز مرکزی همچنان تدوام خواهد داشت.

عبور دلار از قیمت ۳۴۰۰ تومان

قیمت دلار در بازار آزاد از مرز ۳ هزار و ۴۰۰ تومان عبور کرد تا فاصله آن با نرخ رسمی به ۴۱۰ تومان برسد.

غزه در انتظار مرگ

آژانس توسعه سازمان ملل در گزارشی اعلام کرد نوار غزه که پی‌درپی در اثر جنگ و حدود یک دهه محاصره رژیم صهیونیستی به یک ویرانه تبدیل شده، ممکن است تا سال۲۰۲۰ غیرقابل سکونت شود.

شجریان از بیمارستان مرخص شد

همشهری آنلاین: بعد از چند روز استراحت و درمان در بیمارستان کسری، استاد محمدرضا شجریان بهبود پیدا کرد و به توصیه پزشکان از بیمارستان ترخیص شد.

چوپانی که پدیده اینستاگرام شد!

همشهری آنلاین: یک جوان روستایی به جای آمدن به شهر ،در روستایش ماند وبه شهرت رسید

احمق‌های قهرمـان

همشهری آنلاین: مینیون‌ها از دیگر شخصیت‌های فرعی کارتون‌های سینمایی هستند که به خاطر محبوبیتشان، تبدیل به قهرمانان اصلی یک فیلم مستقل شده‌اند

جهان باورنکردنی همـزاد ما

همشهری آنلاین: گذشته‌ی فوق‌ منظم و آینده‌ی فوق بی‌نظم، این است که آن‌ها به ترتیب شرایط «ابتدایی» و «نهایی»ای هستند که توسط قوانین فیزیک تحمیل شده‌اند. اما اگر این، خود قوانین فیزیک باشند که پیکان زمانی را تحمیل می‌کنند، تکلیف چیست

قصه‌های تهران در گذشته جا مانده‌اند

همشهری‌آنلاین- آرزو شهبازی: بلقیس سلیمانی معتقد است که جایزه «داستان تهران» می‌تواند مفهوم کلی شهر را معیار آثار خود قرار بدهد تا از این طریق کلانشهرهای دیگر نیز مورد توجه نویسندگان قرار بگیرند.

احتمال ایجاد توفان‌های شدید گرمسیری در خلیج‌فارس برای نخستین بار

همشهری آنلاین: نتایج تحقیقات جدید دانشمندان دانشگاه پرینستون و موسسه فناوری ماساچوست (MIT) نشان داده که تغییرات آب‌وهوایی باعث خواهد شد توفان‌های گرمسیری برای نخستین بار در خلیج فارس شکل بگیرند که خطراتی را برای شهرهای حاشیه آن مانند دوحه و دبی در پی خواهد داشت.

سخنرانی وزیر ارشاد در مراسم افتتاحیه نمایشگاه کتاب مسکو

همشهری‌آنلاین: بیست و هشتمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب مسکو چهارشنبه این هفته با حضور ناریشکین رئیس مجلس روسیه و علی جنتی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی آغاز به کار خواهد کرد.