شنبه 29 فروردین 1394 | به روز شده: 3 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
شنبه 12 اردیبهشت 1388 - 21:30:27 | کد مطلب: 80369 چاپ

آشنایی با پل‌های ایران

فرهنگ و تاریخ > تاریخ ایران - محمد ملاحسینی:
پل طاقی است روی رودخانه، دره، یا هر نوع گذرگاه که رفت‌و‌آمد را ممکن می‌سازد.

امروزه در مبحث مدیریت شهری، پل را سازه‌ای برای عبور از موانع فیزیکی قلمداد می‌کنند تا ضمن استفاده از فضا بتواند عبورومرور و دسترسی به اماکن را تسهیل کند.

واژه پل که در پهلوی به صورت (Puhl) آمده، در زبان فارسی به صورت پول نیز به کار رفته است.

ساخت پل‌های سنگی به دوران قبل از رومی‌ها برمی‌گردد که در خاور میانه و چین پل‌های زیادی به این شکل برپا شده است.

در ایران نیز ساختن پل‌های کوچک و بزرگ از زمان‌های بسیار قدیم رواج داشته و پل‌هایی نظیر سی و سه پل، پل خواجو و پل کرخه بیش از 400 سال قدمت دارند.

در زبان عربی واژه‌های جِسر و قنطره به معنای پل است؛ با اینکه لغت‌شناسان عرب این دو واژه را به یک معنا گرفته‌اند، در عین حال تفاوت‌هایی هم میان آنها گذاشته‌اند و قنطره را به معنای پل سنگی یا آجری (قوس دار) گرفته‌اند.

علاوه بر این، قنطره گاه به معنی مجرای آب، سدّ و قلعه هم به کار رفته است.

در متون تاریخی و جغرافیایی معمولاً جسر به معنای پل‌های قایقی یا چوبی به کار رفته است و احتمالاً از همین روست که برخی از محققان تصریح کرده‌اند که جسر به معنای پل زورقی یا چوبی است.

احتمالاً قدیمترین و ابتدایی‌ترین شکل پل به زمانی بازمی‌گردد که بشر توانست با استفاده از تنه درختان و سنگ‌های بزرگ، امکان عبور از نهرها و درّه ها و مسیل‌ها را فراهم آورد.

از اینرو ساخت پل و استفاده از آن در مناطق کوهستانی و دارای عوارض طبیعی، بیش از نواحی مسطّح و کویری معمول بوده است.

اما پل‌های واقعی از وقتی شکل گرفتند که تکیه گاه و پایه‌های پل ابتدا آماده می‌شد و سپس یک تخته سنگ یا چند تیر چوبی را روی دو پایه می‌نهادند و روی آنها را تخته پوش می‌کردند.

قدیمترین پل قوسی در ایران که آثار آن تاکنون نیز بر جای مانده، پلی است که اورارتوها در قرن هشتم پیش از میلاد بر رود ارس بنا کردند.

در ساحل ایرانی رود ارس یک پایه از این پل بر جای مانده که از سنگ‌های بزرگی ساخته شده است.

از دوره هخامنشی نیز پل‌های قوسی باقی مانده است. باستان شناسان انگلیسی یکی از این پل‌ها را که در قرن چهارم و پنجم پیش از میلاد در پاسارگاد ساخته شده، شناسایی کرده و از زیر خاک بیرون آورده‌اند.

این پل با 16 متر پهنا  روی 3 ردیف پایه، هر ردیف شامل 5 ستون سنگی، بنا شده و سطح روی آن از چوب بوده است.

از دیگر پل‌های قوسی دوره ساسانی که 7 چشمه از ویرانه‌های آن باقی مانده، پل شاپوری در 2 کیلومتری خرّم آباد است.

دیگر پل قوسی مهم دوره ساسانی پل چم نمشت روی رود صیمره است که اکنون قسمتی از پایه‌های فروریخته آن برجای مانده است.

علاوه بر پل‌های قوسی زیبا و متعدد که پیش از اسلام به دست رومیان یا ایرانیان ساخته شده بود، پل‌های زیادی نیز در عصر اسلامی برپا گردید.

در میان پل‌های قوسی دوره اسلامی پل سنگی ایذه که یاقوت حموی آن را از عجایب جهان خوانده اهمیت ویژه ای دارد. این پل به نام مادر اردشیر بابکان، خرّزاد نامیده می‌شده و دارای طاقی به ارتفاع 150 ذراع از سطح آب بوده است.

همچنین پل آجری هندوان که دو محله خاوری و باختری اهواز را به هم وصل می‌کرده، اهمیت داشته است.

لرستان نیز چندین پل از زمان ساسانیان بر رودخانه کشگان، که از نزدیکی خرم آباد می‌گذشت، وجود داشت که بعدها احیا و مرمت شد.

یکی دیگر از پل‌ها، که برخی باستان شناسان آن را متعلق به دوره ساسانی می‌دانند، پل شهرستان در ناحیه جی قدیم بوده که بقایای آن اکنون در 4 کیلومتری شرق اصفهان وجود دارد. پایه‌های این پل روی سنگ‌های طبیعی کف رودخانه استوار شده است.

در فاصله قرون سوم تا پنجم در خراسان بزرگ و ماوراءالنهر چند پل مشهور وجود داشت. در روزگار معاویه، عطاءبن سائب، فرمانده مسلمانان، روی 3 رود در شهر بلخ 3 پل ساخت که به نام او به قناطر عطا شهرت یافتند.

در قرن سوم روی رود وخشاب بر سر راه تملیات به واشجرد در قبادیان پل سنگی معروفی بوده که دو پایه آن بر دو صخره برجسته بنا شده بود.

یکی از جالب‌ترین پل‌های ایران پل قافلانکوه بر رودخانه قزل اوزن در میانه است که بر اساس کتیبه آن در دوره تیموری و در سال‌های 889 ـ890 ساخته شده است.

در دوره صفویه، بویژه به دلیل اتخاذ سیاست گسترش راه‌های کاروانرو و افزایش بنای کاروانسراها، پل‌های بسیاری در مناطق مختلف ایران احداث شد.

در 50 کیلومتری غرب بندرعباس در جاده کاروانرو اصفهان ـ بندرعباس در 20 کیلومتری مصب رود کُول، بقایای پلی به چشم می‌خورد که با 800 متر طول طویل‌ترین پل ایران محسوب می‌شده است.

در دوره صفوی چند پل بسیار زیبا در اصفهان ساخته شده که از جمله مهمترین آنها می‌توان به پل خواجو، پل مادنان، سی و سه پل و پل جویی اشاره کرد.

مادنان یا پل سرفراز در زمان شاه سلیمان صفوی و به دست یکی از ثروتمندان ارامنه ساخته شد. پل جالب توجه دیگر پل خان است که در اوایل قرن 11 بر سر راه اصفهان به شیراز بر رود کُر ساخته شد.

در این دوره در آذربایجان نیز پل‌های زیادی ساخته شد، از جمله پل سرخ مهاباد که در 1079 بر رود ساوجبلاغ بنا شد و برخی از پژوهشگران پایه‌های آن را متعلق به دوره هخامنشی می‌دانند.

پل دیگر که در شهر نیر در استان اردبیل واقع است، پایه‌هایی به ارتفاع 1.5متر دارد و در ساخت آن از سنگ‌های مستطیل شکل تراش خورده گورستان‌های متروک استفاده شده است.

در ساخت پل دختر در میانه نیز سنگ‌های قبرستان‌ها را به کار برده‌اند.

پل سازی همراه با احداث جاده‌های کاروانرو در دوره قاجار نیز کمابیش ادامه یافت. پل‌هایی که در دوره اخیر ساخته شده، به پیروی از معماری جدید، با آهن یا بتون مسلح ایجاد و روی آنها با سنگ‌های طبیعی تزیین شده است.

در مسیر راه آهن ایران دو پل از اهمیت بیشتری برخوردارند: پل وِرِسک، در مسیر تهران ـ گرگان، دیگری پلی فولادی که در درّة قُطور است.

انواع پل‌ها:

  • پل قوسی، پلی است با تکیه گاه‌های انتهائی در هر طرف، که شکلی نیم دایره مانند دارد. پلی که از رشته‌ای از قوس‌ها تشکیل شده باشد، پل دره‌ای نامیده می‌شود. پل قوسی ابتدا توسط یونانی‌ها و از سنگ ساخته شد. بعدها، مردم باستان از ملات در پل‌های قوسی خود استفاده کردند
  • پل فلزی
  • پل بتنی مسطح
  • پل بازویی
  • پل کابلی
  • پل نظامی
  • پل معلق
  • پل تشریفاتی
  • پل سواره‌رو
  • پل هوایی
انتخاب سردبیر

آویزان‌ کردن کودک از پنجره

سیچوان: فیلمی که در یکی از شهر‌های چین ضبط شده نشان می‌دهد زنی درحالی‌که کودکش را از لبه پنجره آویزان کرده مشغول تنبیه بدنی اوست.

تمارض سگ به فلج بودن

لندن> سگی در لندن برای گرفتن غذا از رهگذر‌ها خود را به ‌فلج‌بودن می‌زند و به این وسیله از آنها غذا می‌گیرد.

جابه‌جایی عجیب ۲ نوزاد در بیمارستان خصوصی

۲ نوزاد دختر بعد از تولد در یکی از بیمارستان‌های خصوصی غرب پایتخت جا به جا شدند اما خوشبختانه تنها چند ساعت بعد خانواده یکی از آنها پی به این حقیقت تلخ برد.

در تعقیب جاعل ۵۰۰ میلیون تومانی

تنها سرنخ پلیس از جوانی که با مدارک جعلی ۵۰۰میلیون تومانی از حساب مردی در پایتخت برداشت کرده، تصویری از اوست که دوربین مداربسته بانک ضبط کرده است.

بورس انرژی این هفته میزبان عرضه ‌اوراق سلف نفتی

مدیرعامل بورس انرژی گفت: بورس انرژی در هفته‌جاری میزبان عرضه اوراق سلف استاندارد نفت کوره با سود سالانه ٢٥ درصد خواهد بود.

سهم سینمای ایران در کن ۲۰۱۵

همشهری آنلاین: تاکنون حضور سینمای ایران در جشنواره‌ی فیلم کن ۲۰۱۵ ، با فیلم «ناهید» در بخش «نوعی نگاه» و فیلم کوتاه «کشتارگاه» ساخته بهزاد آزادی در بخش «سینه‌فونداسیون» قطعی شده است.

عکس روز: لاله تنها

همشهری آنلاین: یک لاله تنها در مزرعه‌ای از سنبل‌های در حال شکوفایی روز ۱۶ آوریل (۲۷ فروردین) ۲۰۱۵ نزدیک شهر لیس در هلند.

اجرای جادوگر کوچولو در تالار هنر

همشهری آنلاین: نمایش «جادوگر کوچولو» به کارگردانی فریبا دلیری که درباره چگونگی از بین رفتن جادوگرها است تا آخر اردیبهشت‌ماه در تالار هنر میزبان علاقمندان تئاتر است.

آزمایش خون بدون سوزن و درد

همشهری آنلاین: محققان دانشگاه ویسکانسین مدیسون آمریکا موفق به توسعه روشی شدند که بدون سوزن و درد نمونه خون می‌گیرد.

هک کردن معلمی که نمره نداده بود

فلوریدا> دانش‌آموز ۱۴ساله‌ مدرسه‌ای در آمریکا پس از اینکه معلمش به او نمره نداده بود پسوورد رایانه‌اش را هک کرده و تصویر دسکتاپش را تغییر می‌دهد.

هلاکت فرمانده بعثی داعش

استاندار صلاح‌الدین از کشته‌شدن عزت ابراهیم الدوری، معاون اول صدام، دیکتاتور سابق عراق و یکی از مقام‌های ارشد حزب بعث در درگیری‌های منطقه حمرین واقع بین ۲ استان دیاله و صلاح الدین خبر داد.

داروی گیاهی برای دیابت نوع ۲

همشهری آنلاین: رئیس پژوهشکده گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی گفت: داروی گیاهی درمان کمکی دیابت نوع ۲ به بازار می‌آید.

یک جشن تولد سینمایی برای محسن تنابنده

همشهری آنلاین: تیزر فیلم سینمایی «گینس» به کارگردانی محسن تنابنده رونمایی و همزمان جشن تولدی برای تنابنده برگزار شد.

توسعه فعالیت‌های قرآنی با افتتاح دومین درالقرآن مرکزی پایتخت

سید محمد فخار: با بهره‌برداری از دومین مرکز تخصصی درالقرآن تهران، ‌گامی دیگر در توسعه و ترویج فرهنگ قرآنی برداشته شد.

جزئیات اعطای بورس خارج و داخل به دانشجویان دکتری در سال ۹۴

همشهری آنلاین: معاون وزیر علوم و رییس سازمان امور دانشجویان گفت: در سال جاری به ۱۰۰ نفر از بین نفرات پذیرفته شده در آزمون دوره دکترای نیمهمتمرکز، بورس خارج از کشور اعطا می‌شود.

شب عزت‌الله انتظامی برگزار شد

همشهری آنلاین: شب "عزت‎الله انتظامی" با سخنرانی جمعی از هنرمندان بدون حضور "آقای بازیگر" برپا شد.

ترم تابستان دانشگاه آزاد از اول تیر آغاز می‌شود؛ میزان شهریه و طول ترم

همشهری آنلاین: رییس مرکز امور آموزشی و تحصیلات تکمیلی دانشگاه آزاد اسلامی از شروع ترم تابستان از اول تیر ماه خبر داد و گفت: تمامی واحدهای این دانشگاه ملزم به برگزاری ترم آموزشی در فصل تابستان هستند.

جانشین فرمانده ارتش: دست هر متجاوز به خاک کشور را قطع خواهیم کرد

همشهری آنلاین: جانشین فرمانده ارتش جمهوری اسلامی ایران گفت: ارتش وظیفه حراست از آسمان های بلند این کشور اسلامی، آب های سرزمینی و حدود و ثغور کشور را برعهده دارد و با قدرت برای اجرای این ماموریت آماده است و دست هر متجاوزی را نیز قطع خواهد کرد.