جمعه 15 اسفند 1393 | به روز شده: 1 ساعت و 50 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
شنبه 12 اردیبهشت 1388 - 20:30:27 | کد مطلب: 80369 چاپ

آشنایی با پل‌های ایران

فرهنگ و تاریخ > تاریخ ایران - محمد ملاحسینی:
پل طاقی است روی رودخانه، دره، یا هر نوع گذرگاه که رفت‌و‌آمد را ممکن می‌سازد.

امروزه در مبحث مدیریت شهری، پل را سازه‌ای برای عبور از موانع فیزیکی قلمداد می‌کنند تا ضمن استفاده از فضا بتواند عبورومرور و دسترسی به اماکن را تسهیل کند.

واژه پل که در پهلوی به صورت (Puhl) آمده، در زبان فارسی به صورت پول نیز به کار رفته است.

ساخت پل‌های سنگی به دوران قبل از رومی‌ها برمی‌گردد که در خاور میانه و چین پل‌های زیادی به این شکل برپا شده است.

در ایران نیز ساختن پل‌های کوچک و بزرگ از زمان‌های بسیار قدیم رواج داشته و پل‌هایی نظیر سی و سه پل، پل خواجو و پل کرخه بیش از 400 سال قدمت دارند.

در زبان عربی واژه‌های جِسر و قنطره به معنای پل است؛ با اینکه لغت‌شناسان عرب این دو واژه را به یک معنا گرفته‌اند، در عین حال تفاوت‌هایی هم میان آنها گذاشته‌اند و قنطره را به معنای پل سنگی یا آجری (قوس دار) گرفته‌اند.

علاوه بر این، قنطره گاه به معنی مجرای آب، سدّ و قلعه هم به کار رفته است.

در متون تاریخی و جغرافیایی معمولاً جسر به معنای پل‌های قایقی یا چوبی به کار رفته است و احتمالاً از همین روست که برخی از محققان تصریح کرده‌اند که جسر به معنای پل زورقی یا چوبی است.

احتمالاً قدیمترین و ابتدایی‌ترین شکل پل به زمانی بازمی‌گردد که بشر توانست با استفاده از تنه درختان و سنگ‌های بزرگ، امکان عبور از نهرها و درّه ها و مسیل‌ها را فراهم آورد.

از اینرو ساخت پل و استفاده از آن در مناطق کوهستانی و دارای عوارض طبیعی، بیش از نواحی مسطّح و کویری معمول بوده است.

اما پل‌های واقعی از وقتی شکل گرفتند که تکیه گاه و پایه‌های پل ابتدا آماده می‌شد و سپس یک تخته سنگ یا چند تیر چوبی را روی دو پایه می‌نهادند و روی آنها را تخته پوش می‌کردند.

قدیمترین پل قوسی در ایران که آثار آن تاکنون نیز بر جای مانده، پلی است که اورارتوها در قرن هشتم پیش از میلاد بر رود ارس بنا کردند.

در ساحل ایرانی رود ارس یک پایه از این پل بر جای مانده که از سنگ‌های بزرگی ساخته شده است.

از دوره هخامنشی نیز پل‌های قوسی باقی مانده است. باستان شناسان انگلیسی یکی از این پل‌ها را که در قرن چهارم و پنجم پیش از میلاد در پاسارگاد ساخته شده، شناسایی کرده و از زیر خاک بیرون آورده‌اند.

این پل با 16 متر پهنا  روی 3 ردیف پایه، هر ردیف شامل 5 ستون سنگی، بنا شده و سطح روی آن از چوب بوده است.

از دیگر پل‌های قوسی دوره ساسانی که 7 چشمه از ویرانه‌های آن باقی مانده، پل شاپوری در 2 کیلومتری خرّم آباد است.

دیگر پل قوسی مهم دوره ساسانی پل چم نمشت روی رود صیمره است که اکنون قسمتی از پایه‌های فروریخته آن برجای مانده است.

علاوه بر پل‌های قوسی زیبا و متعدد که پیش از اسلام به دست رومیان یا ایرانیان ساخته شده بود، پل‌های زیادی نیز در عصر اسلامی برپا گردید.

در میان پل‌های قوسی دوره اسلامی پل سنگی ایذه که یاقوت حموی آن را از عجایب جهان خوانده اهمیت ویژه ای دارد. این پل به نام مادر اردشیر بابکان، خرّزاد نامیده می‌شده و دارای طاقی به ارتفاع 150 ذراع از سطح آب بوده است.

همچنین پل آجری هندوان که دو محله خاوری و باختری اهواز را به هم وصل می‌کرده، اهمیت داشته است.

لرستان نیز چندین پل از زمان ساسانیان بر رودخانه کشگان، که از نزدیکی خرم آباد می‌گذشت، وجود داشت که بعدها احیا و مرمت شد.

یکی دیگر از پل‌ها، که برخی باستان شناسان آن را متعلق به دوره ساسانی می‌دانند، پل شهرستان در ناحیه جی قدیم بوده که بقایای آن اکنون در 4 کیلومتری شرق اصفهان وجود دارد. پایه‌های این پل روی سنگ‌های طبیعی کف رودخانه استوار شده است.

در فاصله قرون سوم تا پنجم در خراسان بزرگ و ماوراءالنهر چند پل مشهور وجود داشت. در روزگار معاویه، عطاءبن سائب، فرمانده مسلمانان، روی 3 رود در شهر بلخ 3 پل ساخت که به نام او به قناطر عطا شهرت یافتند.

در قرن سوم روی رود وخشاب بر سر راه تملیات به واشجرد در قبادیان پل سنگی معروفی بوده که دو پایه آن بر دو صخره برجسته بنا شده بود.

یکی از جالب‌ترین پل‌های ایران پل قافلانکوه بر رودخانه قزل اوزن در میانه است که بر اساس کتیبه آن در دوره تیموری و در سال‌های 889 ـ890 ساخته شده است.

در دوره صفویه، بویژه به دلیل اتخاذ سیاست گسترش راه‌های کاروانرو و افزایش بنای کاروانسراها، پل‌های بسیاری در مناطق مختلف ایران احداث شد.

در 50 کیلومتری غرب بندرعباس در جاده کاروانرو اصفهان ـ بندرعباس در 20 کیلومتری مصب رود کُول، بقایای پلی به چشم می‌خورد که با 800 متر طول طویل‌ترین پل ایران محسوب می‌شده است.

در دوره صفوی چند پل بسیار زیبا در اصفهان ساخته شده که از جمله مهمترین آنها می‌توان به پل خواجو، پل مادنان، سی و سه پل و پل جویی اشاره کرد.

مادنان یا پل سرفراز در زمان شاه سلیمان صفوی و به دست یکی از ثروتمندان ارامنه ساخته شد. پل جالب توجه دیگر پل خان است که در اوایل قرن 11 بر سر راه اصفهان به شیراز بر رود کُر ساخته شد.

در این دوره در آذربایجان نیز پل‌های زیادی ساخته شد، از جمله پل سرخ مهاباد که در 1079 بر رود ساوجبلاغ بنا شد و برخی از پژوهشگران پایه‌های آن را متعلق به دوره هخامنشی می‌دانند.

پل دیگر که در شهر نیر در استان اردبیل واقع است، پایه‌هایی به ارتفاع 1.5متر دارد و در ساخت آن از سنگ‌های مستطیل شکل تراش خورده گورستان‌های متروک استفاده شده است.

در ساخت پل دختر در میانه نیز سنگ‌های قبرستان‌ها را به کار برده‌اند.

پل سازی همراه با احداث جاده‌های کاروانرو در دوره قاجار نیز کمابیش ادامه یافت. پل‌هایی که در دوره اخیر ساخته شده، به پیروی از معماری جدید، با آهن یا بتون مسلح ایجاد و روی آنها با سنگ‌های طبیعی تزیین شده است.

در مسیر راه آهن ایران دو پل از اهمیت بیشتری برخوردارند: پل وِرِسک، در مسیر تهران ـ گرگان، دیگری پلی فولادی که در درّة قُطور است.

انواع پل‌ها:

  • پل قوسی، پلی است با تکیه گاه‌های انتهائی در هر طرف، که شکلی نیم دایره مانند دارد. پلی که از رشته‌ای از قوس‌ها تشکیل شده باشد، پل دره‌ای نامیده می‌شود. پل قوسی ابتدا توسط یونانی‌ها و از سنگ ساخته شد. بعدها، مردم باستان از ملات در پل‌های قوسی خود استفاده کردند
  • پل فلزی
  • پل بتنی مسطح
  • پل بازویی
  • پل کابلی
  • پل نظامی
  • پل معلق
  • پل تشریفاتی
  • پل سواره‌رو
  • پل هوایی
انتخاب سردبیر

برنامه‌های گالری‌ها و مراکز هنری تهران در واپسین روزهای سال ۹۳

همشهری‌ آنلاین: گالری‌ها و مراکز هنری تهران با برگزاری نمایشگاه‌های متعددی از هنرهای تجسمی که بیشتر آن‌ها، آخرین رویداد هنری‌شان در سال ۹۳ را برگزار می‌کنند، میزبان علاقه‌مندان به هنر در آخرین ماه سال هستند.

کتابشناسی ماه ویژه دی‌ منتشر شد

همشهری آنلاین: مدیریت جدید خانه کتاب با علم به این‌که برای جامعه کتاب‌دوست ایران، مطالعه کاغذی همچنان در اولویت قرار دارد، در کنار تقویت اطلاع‌رسانی الکترونیک، به چاپ و انتشار مجموعه کتابشناسی ماه همت گمارده است.

ارزش یورو در برابر دلار کاهش یافت

همشهری آنلاین: انتظار سرمایه گذاران و کارگزاران بازار ارز و سرمایه برای مشخص شدن سیاست‌های تازه بانک مرکزی اروپا باعث شد ارزش یورو در برابر دلار کاهش یابد.

افزایش اندک بهای طلا

همشهری آنلاین: هر اونس طلا (۳۱ گرم و ۱۰ سوت) در معاملات روز پنجشنبه چهاردهم اسفند در بازار فلزات گرانبهای لندن اندکی افزایش یافت.

عربستان خواستار جایگزینی صدام با بشار اسد شد!

همشهری آنلاین: وزیر امور خارجه عربستان سعودی در نشست خبری مشترک با جان کری همتای آمریکایی اش مرتکب اشتباه مضحکی شد.

کتابشناسی ۳۶ سال زهرا پژوهی در ایران؛ از کتاب آفرینش تا مصحف فاطمه (س)

همشهری آنلاین: به بهانه سالروز شهادت حضرت زهرای مرضیه(س) فهرستی کتابشناسانه از آثاری که از سال ۱۳۵۷ به این سو با موضوع شناخت حضرت فاطمه (س) در ایران منتشر شده‌ پیش روی مخاطبان ایبنا قرار می گیرد.

هواپیماهای مسافری مافوق صوت می‌آیند

همشهری آنلاین: هواپیماهای مسافربری مدرن موجود، کاملا راحت و قابل اعتمادند، اما تازه‌ترین پیشرفت‌های مهندسی، امکان چند برابر کردن سرعت آنها را فراهم کرده است. هواپیماهای مافوق صوت به واقعیت می‌پیوندند.

فعالیت مشترک وزارتخانه‌های امور خارجه و اطلاعات برای آزادی نیکبخت

همشهری آنلاین: معاون عربی و آفریقایی وزیر امور خارجه گفت: سربازان گمنام امام زمان با یک سلسله عملیات پیچیده و دشوار در منطقه‌ای خاص از کشور یمن مقتدرانه دیپلمات کشورمان را آزاد کردند.

مهلت ثبت‌نام پرداخت جریمه سربازی تمدید شد

همشهری آنلاین: جانشین رییس سازمان وظیفه عمومی ناجا از تمدید مهلت ثبت نام برای طرح پرداخت جریمه به جای انجام خدمت سربازی برای مشمولان دارای هشت سال غیبت و بیشتر از آن خبرداد.

گزارش نشست خبری وزیر اطلاعات با خبرنگاران

هشهری آنلاین: وزیر اطلاعات با بیان اینکه دستگاه‌ اطلاعاتی ایران کوچکترین‌ باجی به باج‌خواهان نمی‌دهد و با روش‌های پیچیده اطلاعاتی از منافع و مصالح جمهوری اسلامی ایران دفاع می‌کند، گفت: با کمترین هزینه دیپلمات ایرانی ربوده‌شده در یمن آزاد شد.

مستور و مست؛ آلبوم تازه همایون شجریان

همشهری‌آنلاین: آلبوم موسیقی «مستور و مست» به آهنگسازی «ژانو باغومیان» و خوانندگی «همایون شجریان» از سوی مؤسسه «هنر پارسه» به زودی منتشر می‌شود.

موسیقی ایران وام‌دار کولی‌هاست

همشهری آنلاین: کیهان کلهر موسیقی ایران را وام‌دار کولی‌ها و نوازندگان دوره‌گردی دانست که در طول زمان‌های دراز آواهای آن را حفظ کرده‌اند.

بارسلونا مقتدرانه به فینال جام حذفی رسید

همشهری آنلاین: بارسلونا با برتری برابر ویارئال مقتدرانه به فینال جام حذفی اسپانیا راه یافت.

دیپلمات ایرانی ربوده شده در یمن آزاد شد

همشهری آنلاین: نوراحمد نیکبخت، دیپلمات ایرانی ربوده شده در یمن صبح روز پنجشنبه ۱۴ اسفند، آزاد شد و به ایران بازگشت.

اربعین شهید الله دادی و شهدای فصل زمستان استان یزد برگزار شد

همشهری آنلاین: اربعین شهید الله دادی و شهدای فصل زمستان استان یزد روز پنجشنبه با حضور شهین دخت مولاوردی معاون امور زنان خانواده رییس جمهوری در مسجد حظیره یزد برگزار شد.

قوانین جزایی اسلام پاسخگوی نیازهای جامعه است

همشهری آنلاین: رئیس قوه قضائیه با انتقاد از برخی که مدعی هستند قوانین جزایی اسلام پاسخگوی نیازهای روز جامعه نیست، گفت: مسائل قضایی مانند سایر موضوعات و معارف دینی نیاز به اجتهاد علمی دارد.

ویپلش

همشهری آنلاین: ویپلش فیلم غیرمنتظره‌ای است، نه‌فقط به‌خاطر کم‌سن‌وسال‌بودن سازنده‌اش، بلکه به‌خاطر سادگی و روانی مثال‌زدنی‌اش.

دیدار رییس مجلس با خانواده مرحوم صادق طباطبایی

همشهری آنلاین: رییس مجلس شورای اسلامی برای عرض تسلیت با حضور در منزل دکتر سید صادق طباطبایی با خانواده آن مرحوم دیدار کرد.