جمعه 6 شهریور 1394 | به روز شده: 20 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
شنبه 12 اردیبهشت 1388 - 21:30:27 | کد مطلب: 80369 چاپ

آشنایی با پل‌های ایران

فرهنگ و تاریخ > تاریخ ایران - محمد ملاحسینی:
پل طاقی است روی رودخانه، دره، یا هر نوع گذرگاه که رفت‌و‌آمد را ممکن می‌سازد.

امروزه در مبحث مدیریت شهری، پل را سازه‌ای برای عبور از موانع فیزیکی قلمداد می‌کنند تا ضمن استفاده از فضا بتواند عبورومرور و دسترسی به اماکن را تسهیل کند.

واژه پل که در پهلوی به صورت (Puhl) آمده، در زبان فارسی به صورت پول نیز به کار رفته است.

ساخت پل‌های سنگی به دوران قبل از رومی‌ها برمی‌گردد که در خاور میانه و چین پل‌های زیادی به این شکل برپا شده است.

در ایران نیز ساختن پل‌های کوچک و بزرگ از زمان‌های بسیار قدیم رواج داشته و پل‌هایی نظیر سی و سه پل، پل خواجو و پل کرخه بیش از 400 سال قدمت دارند.

در زبان عربی واژه‌های جِسر و قنطره به معنای پل است؛ با اینکه لغت‌شناسان عرب این دو واژه را به یک معنا گرفته‌اند، در عین حال تفاوت‌هایی هم میان آنها گذاشته‌اند و قنطره را به معنای پل سنگی یا آجری (قوس دار) گرفته‌اند.

علاوه بر این، قنطره گاه به معنی مجرای آب، سدّ و قلعه هم به کار رفته است.

در متون تاریخی و جغرافیایی معمولاً جسر به معنای پل‌های قایقی یا چوبی به کار رفته است و احتمالاً از همین روست که برخی از محققان تصریح کرده‌اند که جسر به معنای پل زورقی یا چوبی است.

احتمالاً قدیمترین و ابتدایی‌ترین شکل پل به زمانی بازمی‌گردد که بشر توانست با استفاده از تنه درختان و سنگ‌های بزرگ، امکان عبور از نهرها و درّه ها و مسیل‌ها را فراهم آورد.

از اینرو ساخت پل و استفاده از آن در مناطق کوهستانی و دارای عوارض طبیعی، بیش از نواحی مسطّح و کویری معمول بوده است.

اما پل‌های واقعی از وقتی شکل گرفتند که تکیه گاه و پایه‌های پل ابتدا آماده می‌شد و سپس یک تخته سنگ یا چند تیر چوبی را روی دو پایه می‌نهادند و روی آنها را تخته پوش می‌کردند.

قدیمترین پل قوسی در ایران که آثار آن تاکنون نیز بر جای مانده، پلی است که اورارتوها در قرن هشتم پیش از میلاد بر رود ارس بنا کردند.

در ساحل ایرانی رود ارس یک پایه از این پل بر جای مانده که از سنگ‌های بزرگی ساخته شده است.

از دوره هخامنشی نیز پل‌های قوسی باقی مانده است. باستان شناسان انگلیسی یکی از این پل‌ها را که در قرن چهارم و پنجم پیش از میلاد در پاسارگاد ساخته شده، شناسایی کرده و از زیر خاک بیرون آورده‌اند.

این پل با 16 متر پهنا  روی 3 ردیف پایه، هر ردیف شامل 5 ستون سنگی، بنا شده و سطح روی آن از چوب بوده است.

از دیگر پل‌های قوسی دوره ساسانی که 7 چشمه از ویرانه‌های آن باقی مانده، پل شاپوری در 2 کیلومتری خرّم آباد است.

دیگر پل قوسی مهم دوره ساسانی پل چم نمشت روی رود صیمره است که اکنون قسمتی از پایه‌های فروریخته آن برجای مانده است.

علاوه بر پل‌های قوسی زیبا و متعدد که پیش از اسلام به دست رومیان یا ایرانیان ساخته شده بود، پل‌های زیادی نیز در عصر اسلامی برپا گردید.

در میان پل‌های قوسی دوره اسلامی پل سنگی ایذه که یاقوت حموی آن را از عجایب جهان خوانده اهمیت ویژه ای دارد. این پل به نام مادر اردشیر بابکان، خرّزاد نامیده می‌شده و دارای طاقی به ارتفاع 150 ذراع از سطح آب بوده است.

همچنین پل آجری هندوان که دو محله خاوری و باختری اهواز را به هم وصل می‌کرده، اهمیت داشته است.

لرستان نیز چندین پل از زمان ساسانیان بر رودخانه کشگان، که از نزدیکی خرم آباد می‌گذشت، وجود داشت که بعدها احیا و مرمت شد.

یکی دیگر از پل‌ها، که برخی باستان شناسان آن را متعلق به دوره ساسانی می‌دانند، پل شهرستان در ناحیه جی قدیم بوده که بقایای آن اکنون در 4 کیلومتری شرق اصفهان وجود دارد. پایه‌های این پل روی سنگ‌های طبیعی کف رودخانه استوار شده است.

در فاصله قرون سوم تا پنجم در خراسان بزرگ و ماوراءالنهر چند پل مشهور وجود داشت. در روزگار معاویه، عطاءبن سائب، فرمانده مسلمانان، روی 3 رود در شهر بلخ 3 پل ساخت که به نام او به قناطر عطا شهرت یافتند.

در قرن سوم روی رود وخشاب بر سر راه تملیات به واشجرد در قبادیان پل سنگی معروفی بوده که دو پایه آن بر دو صخره برجسته بنا شده بود.

یکی از جالب‌ترین پل‌های ایران پل قافلانکوه بر رودخانه قزل اوزن در میانه است که بر اساس کتیبه آن در دوره تیموری و در سال‌های 889 ـ890 ساخته شده است.

در دوره صفویه، بویژه به دلیل اتخاذ سیاست گسترش راه‌های کاروانرو و افزایش بنای کاروانسراها، پل‌های بسیاری در مناطق مختلف ایران احداث شد.

در 50 کیلومتری غرب بندرعباس در جاده کاروانرو اصفهان ـ بندرعباس در 20 کیلومتری مصب رود کُول، بقایای پلی به چشم می‌خورد که با 800 متر طول طویل‌ترین پل ایران محسوب می‌شده است.

در دوره صفوی چند پل بسیار زیبا در اصفهان ساخته شده که از جمله مهمترین آنها می‌توان به پل خواجو، پل مادنان، سی و سه پل و پل جویی اشاره کرد.

مادنان یا پل سرفراز در زمان شاه سلیمان صفوی و به دست یکی از ثروتمندان ارامنه ساخته شد. پل جالب توجه دیگر پل خان است که در اوایل قرن 11 بر سر راه اصفهان به شیراز بر رود کُر ساخته شد.

در این دوره در آذربایجان نیز پل‌های زیادی ساخته شد، از جمله پل سرخ مهاباد که در 1079 بر رود ساوجبلاغ بنا شد و برخی از پژوهشگران پایه‌های آن را متعلق به دوره هخامنشی می‌دانند.

پل دیگر که در شهر نیر در استان اردبیل واقع است، پایه‌هایی به ارتفاع 1.5متر دارد و در ساخت آن از سنگ‌های مستطیل شکل تراش خورده گورستان‌های متروک استفاده شده است.

در ساخت پل دختر در میانه نیز سنگ‌های قبرستان‌ها را به کار برده‌اند.

پل سازی همراه با احداث جاده‌های کاروانرو در دوره قاجار نیز کمابیش ادامه یافت. پل‌هایی که در دوره اخیر ساخته شده، به پیروی از معماری جدید، با آهن یا بتون مسلح ایجاد و روی آنها با سنگ‌های طبیعی تزیین شده است.

در مسیر راه آهن ایران دو پل از اهمیت بیشتری برخوردارند: پل وِرِسک، در مسیر تهران ـ گرگان، دیگری پلی فولادی که در درّة قُطور است.

انواع پل‌ها:

  • پل قوسی، پلی است با تکیه گاه‌های انتهائی در هر طرف، که شکلی نیم دایره مانند دارد. پلی که از رشته‌ای از قوس‌ها تشکیل شده باشد، پل دره‌ای نامیده می‌شود. پل قوسی ابتدا توسط یونانی‌ها و از سنگ ساخته شد. بعدها، مردم باستان از ملات در پل‌های قوسی خود استفاده کردند
  • پل فلزی
  • پل بتنی مسطح
  • پل بازویی
  • پل کابلی
  • پل نظامی
  • پل معلق
  • پل تشریفاتی
  • پل سواره‌رو
  • پل هوایی
انتخاب سردبیر

هاشمی بدون «تعلیق»

همشهری‌آنلاین: حضور هاشمی در انتخابات بنا به برخی تحلیل‌ها، حاوی پیامی برای قشرهایی از روحانیت جهت آماده کردن خود برای حضور در انتخابات مجلس خبرگان است.

شمع از شُموعِ سفید باشد

همشهری آنلاین: موقوفه‌ی رضوی، هرچه و هرجا که بود، شرحش را به دقیق‌ترین روش در وقف‌نامه‌ ثبت می‌کردند تا راه هر‌گونه حیف‌و‌میل در آینده بسته شود

روبرتو کارلوس از ایران می‌گوید

همشهری آنلاین: مدافع پرآوازه سال‌های گذشته فوتبال برزیل می‌گوید فوتبال ایران را همیشه دنبال می‌کند.

تیترهای روزنامه‌های چین: نجشنبه پنجم شهریور

همشهری آنلاین: مهمترین عناوین خبری روز پنجشنبه پنجم شهریور ۹۴ برخی از روزنامه های مهم چین به شرح زیر است:

احسان حدادی در مسابقه‌های جهانی دوومیدانی بیست و چهارم شد

همشهری آنلاین: رکورددار پرتاب دیسک ایران و آسیا در مسابقه‌جهانی دوومیدانی بیست‌چهارم شد و از صعود به فینال بازماند.

روزنامه همشهری پنجشنبه پنجم شهریور در یک نگاه

همشهری آنلاین روزنامه همشهری در شماره پنجشنبه پنجم شهریور نوشت: در آخرین ساعات کاری مجلس در روز گذشته و پیش از آنکه تعطیلات تابستانی نمایندگان آغاز شود، شرایط ممنوعیت به کارگیری بازنشستگان با ۱۵۷رأی موافق و تنها ۱۷رأی مخالف به تصویب رسید.

آشنایی با مجله زندگینامه اهالی بهداشت

همشهری آنلاین: صفحات همشهری آنلاین در بخش سرویس‌ها دارای مجله‌های تخصصی است که زندگینامه‌ها، اطلاعات و مفاهیم کاربردی را در اختیار کاربران قرار می‌دهد.

مصائب زندگی در فضا!

آیدا ابوترابی: رفتن به فضا و زندگی در شرایط بی‌وزنی، فقط عجیب یا لذت‌بخش نیست؛ بلکه مشکلاتی هم برای انسان پدید می‌آورد.

نوای دریای متبسم بعد از ۲۰ سال منتشر شد

همشهری‌آنلاین: «حمید متبسم» نوازنده و آهنگساز برجسته موسیقی ایرانی از تازه‌ترین اثر تکنوازی خود که تولید آن مربوط به بیست سال گذشته است، در شهر کتاب مرکزی تهران رونمایی کرد.

رونمایی از نهج‌البلاغه موضوعی جشنواره شمسه

همزمان با میلاد ثـامـن‌الـحجج طی مراسمی، از مجموعه کتاب «نهج‌البلاغه موضوعی» چهارمین جشنواره شمسه رونمایی شد.

جراحی روابط آدم‌ها

دکتر چیستا یثربی : « وقتی از عشق حرف می‌زنیم از چه حرف می‌زنیم؟» مجموعه داستانی از ریموند کارور است که درایران ۳بار ترجمه شده؛ استان‌هایی درباره آدم‌ها و روابطشان «هر چه کمتر، بهتر» این جمله معروف ریموند کارور نویسنده مشهور آمریکایی است.