یکشنبه 14 تیر 1394 | به روز شده: 12 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
شنبه 12 اردیبهشت 1388 - 21:30:27 | کد مطلب: 80369 چاپ

آشنایی با پل‌های ایران

فرهنگ و تاریخ > تاریخ ایران - محمد ملاحسینی:
پل طاقی است روی رودخانه، دره، یا هر نوع گذرگاه که رفت‌و‌آمد را ممکن می‌سازد.

امروزه در مبحث مدیریت شهری، پل را سازه‌ای برای عبور از موانع فیزیکی قلمداد می‌کنند تا ضمن استفاده از فضا بتواند عبورومرور و دسترسی به اماکن را تسهیل کند.

واژه پل که در پهلوی به صورت (Puhl) آمده، در زبان فارسی به صورت پول نیز به کار رفته است.

ساخت پل‌های سنگی به دوران قبل از رومی‌ها برمی‌گردد که در خاور میانه و چین پل‌های زیادی به این شکل برپا شده است.

در ایران نیز ساختن پل‌های کوچک و بزرگ از زمان‌های بسیار قدیم رواج داشته و پل‌هایی نظیر سی و سه پل، پل خواجو و پل کرخه بیش از 400 سال قدمت دارند.

در زبان عربی واژه‌های جِسر و قنطره به معنای پل است؛ با اینکه لغت‌شناسان عرب این دو واژه را به یک معنا گرفته‌اند، در عین حال تفاوت‌هایی هم میان آنها گذاشته‌اند و قنطره را به معنای پل سنگی یا آجری (قوس دار) گرفته‌اند.

علاوه بر این، قنطره گاه به معنی مجرای آب، سدّ و قلعه هم به کار رفته است.

در متون تاریخی و جغرافیایی معمولاً جسر به معنای پل‌های قایقی یا چوبی به کار رفته است و احتمالاً از همین روست که برخی از محققان تصریح کرده‌اند که جسر به معنای پل زورقی یا چوبی است.

احتمالاً قدیمترین و ابتدایی‌ترین شکل پل به زمانی بازمی‌گردد که بشر توانست با استفاده از تنه درختان و سنگ‌های بزرگ، امکان عبور از نهرها و درّه ها و مسیل‌ها را فراهم آورد.

از اینرو ساخت پل و استفاده از آن در مناطق کوهستانی و دارای عوارض طبیعی، بیش از نواحی مسطّح و کویری معمول بوده است.

اما پل‌های واقعی از وقتی شکل گرفتند که تکیه گاه و پایه‌های پل ابتدا آماده می‌شد و سپس یک تخته سنگ یا چند تیر چوبی را روی دو پایه می‌نهادند و روی آنها را تخته پوش می‌کردند.

قدیمترین پل قوسی در ایران که آثار آن تاکنون نیز بر جای مانده، پلی است که اورارتوها در قرن هشتم پیش از میلاد بر رود ارس بنا کردند.

در ساحل ایرانی رود ارس یک پایه از این پل بر جای مانده که از سنگ‌های بزرگی ساخته شده است.

از دوره هخامنشی نیز پل‌های قوسی باقی مانده است. باستان شناسان انگلیسی یکی از این پل‌ها را که در قرن چهارم و پنجم پیش از میلاد در پاسارگاد ساخته شده، شناسایی کرده و از زیر خاک بیرون آورده‌اند.

این پل با 16 متر پهنا  روی 3 ردیف پایه، هر ردیف شامل 5 ستون سنگی، بنا شده و سطح روی آن از چوب بوده است.

از دیگر پل‌های قوسی دوره ساسانی که 7 چشمه از ویرانه‌های آن باقی مانده، پل شاپوری در 2 کیلومتری خرّم آباد است.

دیگر پل قوسی مهم دوره ساسانی پل چم نمشت روی رود صیمره است که اکنون قسمتی از پایه‌های فروریخته آن برجای مانده است.

علاوه بر پل‌های قوسی زیبا و متعدد که پیش از اسلام به دست رومیان یا ایرانیان ساخته شده بود، پل‌های زیادی نیز در عصر اسلامی برپا گردید.

در میان پل‌های قوسی دوره اسلامی پل سنگی ایذه که یاقوت حموی آن را از عجایب جهان خوانده اهمیت ویژه ای دارد. این پل به نام مادر اردشیر بابکان، خرّزاد نامیده می‌شده و دارای طاقی به ارتفاع 150 ذراع از سطح آب بوده است.

همچنین پل آجری هندوان که دو محله خاوری و باختری اهواز را به هم وصل می‌کرده، اهمیت داشته است.

لرستان نیز چندین پل از زمان ساسانیان بر رودخانه کشگان، که از نزدیکی خرم آباد می‌گذشت، وجود داشت که بعدها احیا و مرمت شد.

یکی دیگر از پل‌ها، که برخی باستان شناسان آن را متعلق به دوره ساسانی می‌دانند، پل شهرستان در ناحیه جی قدیم بوده که بقایای آن اکنون در 4 کیلومتری شرق اصفهان وجود دارد. پایه‌های این پل روی سنگ‌های طبیعی کف رودخانه استوار شده است.

در فاصله قرون سوم تا پنجم در خراسان بزرگ و ماوراءالنهر چند پل مشهور وجود داشت. در روزگار معاویه، عطاءبن سائب، فرمانده مسلمانان، روی 3 رود در شهر بلخ 3 پل ساخت که به نام او به قناطر عطا شهرت یافتند.

در قرن سوم روی رود وخشاب بر سر راه تملیات به واشجرد در قبادیان پل سنگی معروفی بوده که دو پایه آن بر دو صخره برجسته بنا شده بود.

یکی از جالب‌ترین پل‌های ایران پل قافلانکوه بر رودخانه قزل اوزن در میانه است که بر اساس کتیبه آن در دوره تیموری و در سال‌های 889 ـ890 ساخته شده است.

در دوره صفویه، بویژه به دلیل اتخاذ سیاست گسترش راه‌های کاروانرو و افزایش بنای کاروانسراها، پل‌های بسیاری در مناطق مختلف ایران احداث شد.

در 50 کیلومتری غرب بندرعباس در جاده کاروانرو اصفهان ـ بندرعباس در 20 کیلومتری مصب رود کُول، بقایای پلی به چشم می‌خورد که با 800 متر طول طویل‌ترین پل ایران محسوب می‌شده است.

در دوره صفوی چند پل بسیار زیبا در اصفهان ساخته شده که از جمله مهمترین آنها می‌توان به پل خواجو، پل مادنان، سی و سه پل و پل جویی اشاره کرد.

مادنان یا پل سرفراز در زمان شاه سلیمان صفوی و به دست یکی از ثروتمندان ارامنه ساخته شد. پل جالب توجه دیگر پل خان است که در اوایل قرن 11 بر سر راه اصفهان به شیراز بر رود کُر ساخته شد.

در این دوره در آذربایجان نیز پل‌های زیادی ساخته شد، از جمله پل سرخ مهاباد که در 1079 بر رود ساوجبلاغ بنا شد و برخی از پژوهشگران پایه‌های آن را متعلق به دوره هخامنشی می‌دانند.

پل دیگر که در شهر نیر در استان اردبیل واقع است، پایه‌هایی به ارتفاع 1.5متر دارد و در ساخت آن از سنگ‌های مستطیل شکل تراش خورده گورستان‌های متروک استفاده شده است.

در ساخت پل دختر در میانه نیز سنگ‌های قبرستان‌ها را به کار برده‌اند.

پل سازی همراه با احداث جاده‌های کاروانرو در دوره قاجار نیز کمابیش ادامه یافت. پل‌هایی که در دوره اخیر ساخته شده، به پیروی از معماری جدید، با آهن یا بتون مسلح ایجاد و روی آنها با سنگ‌های طبیعی تزیین شده است.

در مسیر راه آهن ایران دو پل از اهمیت بیشتری برخوردارند: پل وِرِسک، در مسیر تهران ـ گرگان، دیگری پلی فولادی که در درّة قُطور است.

انواع پل‌ها:

  • پل قوسی، پلی است با تکیه گاه‌های انتهائی در هر طرف، که شکلی نیم دایره مانند دارد. پلی که از رشته‌ای از قوس‌ها تشکیل شده باشد، پل دره‌ای نامیده می‌شود. پل قوسی ابتدا توسط یونانی‌ها و از سنگ ساخته شد. بعدها، مردم باستان از ملات در پل‌های قوسی خود استفاده کردند
  • پل فلزی
  • پل بتنی مسطح
  • پل بازویی
  • پل کابلی
  • پل نظامی
  • پل معلق
  • پل تشریفاتی
  • پل سواره‌رو
  • پل هوایی
انتخاب سردبیر

افزایش خزنده قیمت لبنیات آغاز شد

علی ابراهیمی: چانه زنی مسئولان دولتی، کارخانه‌های لبنی و تولید‌کنندگان شیر برای تعیین و اعمال نرخ ۱۴۴۰تومانی مصوب خرید شیرخام در حالی ادامه دارد که به‌رغم اطلاعیه معاونت اجرایی رئیس‌جمهوری افزایش قیمت و کاهش حجم بسته‌بندی‌های لبنی در دستور کار برخی شرکت‌های لبنی قرار گرفته است.

پیش‌بینی کاهش قیمت ارز با یکسان‌سازی نرخ

رئیس‌کل بانک مرکزی از یکسان‌سازی‌ نرخ ارز در کشور به فاصله ۵ تا ۶‌ ماه پس از عملی شدن تفاهم هسته‌ای خبر داد و پیش‌بینی کرد که قیمت ارز با یکسان‌سازی نرخ ارز تا حدودی کاهش یابد.

وعده اعلام شاخص‌های حذف یارانه پردرآمدها عملی نشد

۱۴ روز از آخرین فرصت دولت برای اعلام شاخص‌های شناسایی و حذف یارانه پردرآمدها گذشت اما هنوز این شاخص‌ها اعلام نشده است.

برنامه حذف یارانه نان تا ۳ ماه آینده

یارانه پردرآمدها حذف شود؛ تبعات اجتماعی - اقتصادی آن کمتر از حذف یارانه نان است.

روی صندلی کارگردانی طلاق

پوران درخشنده با حضور در برنامه «خندوانه» ضمن مرور خاطرات بازی مرحوم خسرو شکیبایی در «عبور از غبار»، از کلید خوردن فیلم تازه‌اش در مهرماه خبر داد.

کارمند اخراجی صداوسیما خبرنگار قلابی شد

مرد شیاد با معرفی خود به‌عنوان خبرنگار و تهیه‌کننده صداوسیما دست به کلاهبرداری از شرکت‌ها و کارخانه‌ها می‌زد.

آشنایی با مبانی فکری و اعتقادی ایرانیان باستان

کتاب «فراز و فرودمکتب‌های فکری در ایران باستان» تالیف دکتر منیژه مشیری از سوی انتشارات خجسته منتشر شد و به بازار آمد.

آغاز پنجاهمین جشنواره فیلم کارلوی واری

همشهری آنلاین: پنجاهمین دوره از جشنواره بین‌المللی فیلم «کارلووی‌ واری» در جمهوری چک با تقدیر از «ریچارد گر»، بازیگر هالیوودی آغاز به کار کرد.

آخرین خبرها از رادیو هفت؛ قند پهلو در مناسبت‌های بعدی می‌آید

همشهری آنلاین: مدیر شبکه آموزش از اینکه «رادیو هفت» باید از یک برنامه صرف هنری به برنامه آموزشی تبدیل شود سخن گفت و بیان کرد رویکرد ما نسبت به این برنامه همان است که اعلام شد.

بازمانده یک هنر فراموش‌شده

فهیمه پناه‌آذر: ۵۸ سال پیش نفر اول رشته هنر در دانشگاه هنرهای زیبا شد اما به دلایلی سر از دانشکده فنی درآورد و مدرک کارشناسی ارشد خود را در رشته معماری و شهرسازی گرفت.

ادامه عزل و نصب معاونان میرزاده؛ معاون آموزشی دانشگاه آزاد تغییر کرد

همشهری آنلاین: رئیس دانشگاه آزاد پس از برکناری معاون اداری مالی این دانشگاه، در جدیدترین تغییرات مدیریتی، معاون آموزشی جدید دانشگاه آزاد را منصوب کرد.

کشاورزی در اعماق دریا

همشهری آنلاین: محققان ایتالیایی موفق به کِشت محصولات زراعی در اعماق دریا شدند.

ساخت جزایر مصنوعی شناور با عمر مفید ۱۰۰ سال

همشهری آنلاین: کار ساخت ۲۲ ویلای شناور لوکس در مجمع‌الجزایر مصنوعی جهان (The World) دبی آغاز می‌شود، خانه‌هایی که هریک دست کمی از یک جزیره مدرن با امکانات کامل ندارند.

روحانی لایحه حفاظت، احیا و مدیریت تالاب‌های کشور را به مجلس فرستاد

همشهری آنلاین: حسن روحانی رییس جمهوری لایحه "حفاظت، احیا و مدیریت تالاب‌های کشور" را برای طی تشریفات قانونی تقدیم مجلس شورای اسلامی کرد.

اوباما باید سیاست‌های محیط زیستی‌اش را تغییر دهد

همشهری آنلاین: «جین فوندا» بازیگر، نویسنده و فعال سیاسی آمریکایی و برنده دو جایزه اسکار از سیاست های محیط زیستی باراک اوباما انتقاد کرد و خواستار تغییر آنها شد.

استعفای مدیرکل دفتر موسیقی وزارت ارشاد

همشهری آنلاین: مدیر کل دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که زمزمه کناره گیری اش چندباری مطرح شده بود، صبح ۱۴ تیرماه از سمت خود کناره‌گیری کرد.