چهارشنبه 12 شهریور 1393 | به روز شده: 59 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
یکشنبه 21 مهر 1392 - 19:46:12 | کد مطلب: 234880 چاپ

مفاهیم: اقتباس چیست؟

کتاب  > روندها - عباس جاهدجاه:
اقتباس مصدر عربی از باب افتعال به‌معنای گرفتن، اخذ کردن، آموختن (۹: ذیل واژه)، و فراگرفتن علم و هنر و ادب از دیگری است (۱۲: ۳۸۳)، که امروزه در برابر آن کلمه انطباق یا بازنویسی نیز به‌کار می‌رود.

از لحاظ اصطلاحی، در علم بدیع (4: ذیل واژه) اقتباس آن است که در کلام ـ نثر یا نظم ـ مطلبی از قرآن یا حدیث (3: 21-22) یا بیتی معروف را بیاورند درحالی‌که اشاره‌ای صریح به آن آیه، حدیث، یا بیت نکرده باشند (2: ج 1، ص 183)؛ مانند: "که من شهر علمم علیّم در است/ درست این سخن گفتِ پیغمبر است"، که ترجمه حدیث نبوی "انا مدینه العلم و علی بابها"ست (6: 129).

تعریفی که امروزه از انطباق و بازنویسی ارائه می‌شود بیشتر به کل یک متن اشاره دارد و به تدوین دوباره یک اثر گفته می‌شود که بدون دخل و تصرّف در درونمایه و محتوا صورت می‌گیرد و هدف آن متناسب کردن نوشته با مخاطبان خاصّی است (43:11).

گروهی نیز بازنویسی را بیشتر مربوط به تعدیل ساختار متون کهن می‌دانند، "به‌گونه‌ای که کهنگی و دشواری زبان و سبک قدیم از آنها گرفته می‌شود" (4: ذیل واژه).

در بازنویسی هرگاه درونمایه با رویکردی متفاوت نسبت به متن اصلی عرضه شود به آن بازآفرینی گویند (43:11).

تاریخچه:

اصطلاح اقتباس تا قبل از قرن ششم وجود نداشت (14: ج 3، ص 1091). اگرچه در الفهرست به کتاب المقتبس از مدائنی (135ـ225 ق.) و کتاب دیگری از مرزبانی اشاره شده است، معلوم نیست که مراد از کلمه اقتباس در این دو تصنیف همان معنای اصطلاحی بوده باشد (5: ج2، ص 456).

برخی دانشمندان اقتباس را محدود به استفاده از عبارات قرآنی دانسته‌اند، درحالی‌که دیگران، در معنایی گسترده‌تر، آن را در مورد اصطلاحات فقه و دانش‌های دیگر نیز به‌کار برده‌اند.

سیوطی (849 ـ 911 ق.) مباحثات و اختلاف‌هایی را در میان علما در مسئله اقتباس بیان می‌کند: مالکیان عمل اقتباس را یا کاملاً محکوم می‌کردند یا آن را فقط در نثر مجاز می‌دانستند، درحالی‌که شافعیان آن را به‌طور کلی مجاز می‌شمردند (14: ج3، ص 1091).

برخی اقتباس‌های قرآنی را به سه دسته تقسیم کرده‌اند: مقبول، مباح، و مردود.

مقبول آن است که در خطبه‌ها و موعظه‌ها و عهود و نعت حضرت رسول (ص) و امثال آن باشد؛ مباح آن است که در غزل، رسایل، و قصه‌ها باشد؛ و نوع مردود خود بر دو قسم است: اول آن چیزی است که خدای تعالی آن را به ذات خود نسبت داده باشد و شخص آن را برای خود نقل کند، چنان‌که یکی از بنی مروان در مکتوبی که در آن از کارگران خود شکایت داشت، این آیه را به‌طور اقتباس نوشته بود: انَّ اِلینا ایابهم ثم ان الینا حسابهم (غاشیه / 26). دوم اینکه آیه کریمه برای هزل اقتباس شود(1: ج3، ص 681). اقتباس حتی در آثار نامقبولی چون کتاب‌های مربوط به آمیزش جنسی نیز وارد شده است. در :شعر نیز اقتباس از شعری دیگر صورت می‌گیرد که به آن "تضمین" می‌گویند (5: ج 2، ص 456). اقتباس با تلمیح نیز قرابت دارد. در اقتباس، همه یا بخشی از آیه یا حدیث می‌آید، درحالی‌که در تلمیح فقط به آیه یا حدیثی اشاره می‌شود تا ذهن خواننده یا شنونده را در کشف مفهوم سخن به تلاش وادارد (129:6). گاه اقتباس با صنعت ارسال مثل جمع می‌شود، مانند: از لبت زنده گشت جان هما/ و من الماء کلُّ شی ء حی (همای شیرازی). گاه به ضرورت وزن، در کلام اقتباس‌شده تغییری داده می‌شود یا معنایی غیر از معنای اصلی از آن اراده می‌گردد (391:12).

کاربردها:

هرگاه اقتباس را مترادف بازنویسی بدانیم و غرض بازسازی هیأت اثری ادبی در قالبی نو باشد (13: ذیل واژه)، معادل کلمه انگلیسی adaptation یا adoption تلقی شده است (8: 115)؛ مانند رمان که برای فیلم یا تئاتر بازنویسی شود، یا نمایشنامه که به‌صورت رمان در آید. بسیاری از قصّه‌های "هزارویک شب" برای سینما، رادیو، تئاتر، و ادبیات کودکان بازنویسی شده است. در اقتباس به‌گونه‌ای عمل می‌شود که سیر داستان، شخصیت‌ها، و تا حد امکان خصوصیت زبانی و لحن اثر اصلی حفظ گردد (10: ذیل واژه).

ممکن است نویسنده یا شاعری معنی و محتوی یا مضمونی را از نویسنده یا شاعری دیگر اخذ کند یا امری محقَّق و واقعه‌ای تاریخی را بگیرد و آن را به زبان خود نقل کند. در قلمرو ادبیات، اقتباس محتوایی یا مضمونی معمول‌تر از اقتباس تاریخی است، هرچند شاهکارهایی در عرصه ادبیات جهان پدید آمد که برگرفته از حوادث تاریخی است که کتاب جنگ و صلح تولستوی از آن جمله است. در اقتباس محتوایی، چنان‌چه اقتباس‌کننده نامی از منبع مورد استفاده خویش نیاورد، هم‌ارز سرقت ادبی است (8: 115) .

گاهی سخنوری از سخنوران دیگر تأثیر می‌پذیرد و سبکی اقتباسی پدید می‌آورد، چنان‌که صائب خود را پیرو حافظ می‌شمارد. گاه نیز یک دوره ادبی به‌طور کامل متأثر از یک دوره ادبی دیگر است، همان‌گونه که ادبیات کلاسیک اروپا متأثر از ادبیات یونان و رم قدیم است (7: ج2، ص 683). بسیاری از داستان‌های ایران پس از اسلام، اقتباس یا ترجمه از منابع فارسی پیش از اسلام است، مانند شاهنامه و ویس و رامین.

برخی کتاب‌ها و داستان‌ها از کشوری به کشور دیگر سفر می‌کنند و جنبه بین‌المللی می‌یابند، مانند حکایات کلیله و دمنه که از هند به ایران و سپس به نقاط دیگر عالم سفر کرده و آثار اقتباسی شگفت‌انگیزی به‌وجود آورده است (7: ج 2، ص 684). این آثار، اگر به‌صورت آزاد ترجمه شده باشد، ترجمه اقتباسی خوانده می‌شود (8: 115).

یکی از کارکردهای مهم اقتباس احیای مجدّد آثار کهنه ادبی است که به‌عللی توانایی ایجاد ارتباط با مخاطب را از دست داده‌اند. اقتباس، با ایجاد هماهنگی میان اثر ادبی کهن و تحولات اجتماعی نوین، نقش مهمی ایفا می‌کند. هرچه محتوای یک اثر جهانی‌تر باشد اقتباس از آن آسان‌تر، و هرچه رابطه اثر با زمان یا مکانی خاص بیشتر باشد اقتباس دشوارتر است (15: ج 1، ص 5-6).

مآخذ:

1) "اقتباس". آریانا دایرةالمعارف، ج 3، ص 681؛

2) "اقتباس". دایرةالمعارف فارسی، ج 1، ص 183؛

3) جرجانی، علی بن محمد. تعریفات. مصر: مطبعه‌الحمیدیه، 1321ق.؛

4) ذوالقدری، میمنت (میرصادقی). واژه‌نامه هنر شاعری: فرهنگ تفضیلی اصطلاحات فن شعر و سبک‌ها و مکتب‌ها. ذیل "اقتباس"؛

5) شاکر، احمد محمد. "اقتباس" دایرةالمعارف الاسلامیة. ج 2، ص 456؛

6) عباسپور، هومن. "اقتباس". دانشنامه ادب فارسی (1): آسیای مرکزی، ص 129؛

7) فرشیدورد، خسرو. درباره ادبیات و نقد ادبی. تهران: امیرکبیر، 1373؛

8) قاسم‌نژاد، علی. "اقتباس ادبی". دانشنامه ادب فارسی2: فرهنگنامه ادب فارسی، ص 115-116؛

9) معین، محمد. فرهنگ فارسی. "ذیل اقتباس"؛

10) میرصادقی، جمال؛ میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. واژه‌نامه هنر داستان‌نویسی. ذیل "اقتباس"؛

11) هاشمی‌نصب، صدیقه. کودکان و ادبیات رسمی ایران: بررسی جنبه‌های مختلف بازنویسی از ادبیات کلاسیک ایران برای کودکان و نوجوانان. تهران: سروش، 1371؛

12) همایی، جلال‌الدین. فنون بلاغات و صناعات ادبی. تهران: نشر هما، 1371؛

13) Cuddon, J. A. A Dictionary of Literary Terms. S.V. "adaptation"; 14) Macdonald, D.B.; Bonebakker, S.A. "IKTIBAS". The Encyclopadia of ISLAM (Leiden). Vol.3, PP.1091-1092; 15) Vinaver, Eugene. "Adaptation". Cassells Encyclopaedia of Literature. Vol.1, PP.5-6.

در همین زمینه:
انتخاب سردبیر

به هم زدن عروسی با قرص خواب

صنعا> مادر داماد یمنی پس از اینکه با پدر عروس اختلاف شدیدی پیدا کرد به پسرش قرص خواب داد تا مراسم عروسی را به‌هم بزند.

نزول ۱۰۷ واحدی شاخص بورس

شاخص کل بورس تهران در مبادلات ۱۰۷ واحد کاهش یافت و به ۷۲ هزارو ۲۳۲ واحد رسید.

نزول ۲۷ میلیارد دلاری بازارسهام

اطلاعات جدید نشان می‌دهد ارزش بازار سهام ایران از ابتدای سال تاکنون ۸۴ هزارو ۵۶۳ میلیارد تومان معادل ۲۷ میلیارد دلار نزول کرده است.

همکاری برزیل با ایران برای کاهش فشار تحریم‌ها

نری‌گیلر وزیرکشاورزی، دام وتأمین غذای برزیل هفته پیش سفری به ایران داشت.

ارائه بسته تشویقی به بانک‌ها برای توقف بنگاهداری

خروج بانک‌ها از بنگاهداری این روزها به مطالبه اصلی مسئولان اقتصادی دولت تبدیل شده است.

بهانه‌های تازه برای ادامه کشمکش قیمت‌گذاری خودرو

با بالا گرفتن کشمکش تعیین قیمت‌خودروهای داخلی، شورای رقابت و مجلس تلاش می‌کنند تا توپ سردرگمی مشتریان و تشدید رکود بازار خودرو را به زمین دیگری پاس دهند.

قتل صاحبکار؛ جنایت یا دفاع مشروع؟

پسری که در ۱۷ سالگی با ۳۰ ضربه چاقو صاحبکارش را به قتل رسانده بود در جلسه محاکمه مدعی شد در دفاع از خودش مرتکب قتل شده است.

سوخت آب‌شور یک خودرو

برلین>‌ خودرویی با سوخت آب‌شور، صفر تا صدش فقط ۲.۸ثانیه است.

دریل میوه‌پوست‌گیر

کالیفرنیا>‌ کارگر یک رستوران در آمریکا به وسیله یک دریل ساده می‌تواند با سرعت بالا سیب و سیب‌زمینی پوست بگیرد.

مرد سرگشته

مونت‌سانتو> برخلاف برخی که مدام از اندام خود ایراد می‌گیرند و زیر تیغ جراحی می‌روند کلودیو اولیوریا ۳۷ساله که سر و پاهایش ۱۸۰درجه به عقب برگشته خود را فردی عادی می‌داند.

کدام کالا‌ها دلار‌های نفتی را می‌سوزاند

علی ابراهیمی: بهبود روابط تجاری ایران با سایر کشورهای جهان در سایه مذاکرات هسته‌ای زمینه افزایش تجارت خارجی کشورمان با استفاده از دلارهای نفتی را فراهم کرده است.

خیز نامرئی برای تغییر قیمت کالاهای اساسی

با گرانی برخی کالاهای تنظیم بازاری در مراکز توزیع دولتی، ستاد تنظیم بازار به شکلی نامرئی برای افزایش قیمت گوشت قرمز و مرغ منجمد، مرغ تازه، برنج و برخی دیگر از مواد پروتئینی خیز برداشته است.

تأسیس بانک مشترک ایران و عراق

شاکر رزاق الدعمی، رایزن بازرگانی سفارت عراق در ایران از تلاش برای تاسیس یک بانک مشترک میان ایران و عراق برای انجام مبادلات بانکی خبر داد.

تشییع پیکرهای دو شهید دفاع مقدس در اردبیل

همشهری آنلاین: با حضور مسئولان استانی و جمعی از مردم اردبیل، پیکرهای پاک دو شهید دفاع مقدس تشییع شد.

انهدام پهپاد متجاوز صهیونیستی پیام‌آور آمادگی همه‌جانبه نیروی هوافضای سپاه بود

همشهری آنلاین: دستیار و مشاور عالی فرمانده معظم کل قوا با اشاره به انهدام پهپاد متجاوز صهیونیستی گفت: اقدام نیروی هوا فضای سپاه پیام آور عزت و آمادگی همه‌جانبه این نیرو است.

مجلس در تخصیص اعتبارات به سپاه و بسیج نگاه ویژه ای داشته باشد

همشهری آنلاین: مسوول روابط عمومی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با بیان اینکه پاسداران و بسیجیان همواره در مراسم های مختلف کشور حضوری فعال داشته اند گفت: انتظار داریم که مجلس شورای اسلامی در تخصیص اعتبارات به فعالیت های فرهنگی سپاه و بسیج نگاه ویژه ای داشته باشد.

کشاورزان حوضه آبریز دریاچه ارومیه برای احیای آن اعلام آمادگی کردند

همشهری آنلاین: مدیر طرح حفاظت از تالاب‌های ایران با اشاره به شرایط بحرانی دریاچه ارومیه گفت: کشاورزان حوضه آبریز دریاچه ارومیه آمادگی خود برای مشارکت گسترده در احیای این دریاچه را اعلام کردند.