شنبه 4 مرداد 1393 | به روز شده: 12 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
یکشنبه 21 مهر 1392 - 19:46:12 | کد مطلب: 234880 چاپ

مفاهیم: اقتباس چیست؟

کتاب  > روندها - عباس جاهدجاه:
اقتباس مصدر عربی از باب افتعال به‌معنای گرفتن، اخذ کردن، آموختن (۹: ذیل واژه)، و فراگرفتن علم و هنر و ادب از دیگری است (۱۲: ۳۸۳)، که امروزه در برابر آن کلمه انطباق یا بازنویسی نیز به‌کار می‌رود.

از لحاظ اصطلاحی، در علم بدیع (4: ذیل واژه) اقتباس آن است که در کلام ـ نثر یا نظم ـ مطلبی از قرآن یا حدیث (3: 21-22) یا بیتی معروف را بیاورند درحالی‌که اشاره‌ای صریح به آن آیه، حدیث، یا بیت نکرده باشند (2: ج 1، ص 183)؛ مانند: "که من شهر علمم علیّم در است/ درست این سخن گفتِ پیغمبر است"، که ترجمه حدیث نبوی "انا مدینه العلم و علی بابها"ست (6: 129).

تعریفی که امروزه از انطباق و بازنویسی ارائه می‌شود بیشتر به کل یک متن اشاره دارد و به تدوین دوباره یک اثر گفته می‌شود که بدون دخل و تصرّف در درونمایه و محتوا صورت می‌گیرد و هدف آن متناسب کردن نوشته با مخاطبان خاصّی است (43:11).

گروهی نیز بازنویسی را بیشتر مربوط به تعدیل ساختار متون کهن می‌دانند، "به‌گونه‌ای که کهنگی و دشواری زبان و سبک قدیم از آنها گرفته می‌شود" (4: ذیل واژه).

در بازنویسی هرگاه درونمایه با رویکردی متفاوت نسبت به متن اصلی عرضه شود به آن بازآفرینی گویند (43:11).

تاریخچه:

اصطلاح اقتباس تا قبل از قرن ششم وجود نداشت (14: ج 3، ص 1091). اگرچه در الفهرست به کتاب المقتبس از مدائنی (135ـ225 ق.) و کتاب دیگری از مرزبانی اشاره شده است، معلوم نیست که مراد از کلمه اقتباس در این دو تصنیف همان معنای اصطلاحی بوده باشد (5: ج2، ص 456).

برخی دانشمندان اقتباس را محدود به استفاده از عبارات قرآنی دانسته‌اند، درحالی‌که دیگران، در معنایی گسترده‌تر، آن را در مورد اصطلاحات فقه و دانش‌های دیگر نیز به‌کار برده‌اند.

سیوطی (849 ـ 911 ق.) مباحثات و اختلاف‌هایی را در میان علما در مسئله اقتباس بیان می‌کند: مالکیان عمل اقتباس را یا کاملاً محکوم می‌کردند یا آن را فقط در نثر مجاز می‌دانستند، درحالی‌که شافعیان آن را به‌طور کلی مجاز می‌شمردند (14: ج3، ص 1091).

برخی اقتباس‌های قرآنی را به سه دسته تقسیم کرده‌اند: مقبول، مباح، و مردود.

مقبول آن است که در خطبه‌ها و موعظه‌ها و عهود و نعت حضرت رسول (ص) و امثال آن باشد؛ مباح آن است که در غزل، رسایل، و قصه‌ها باشد؛ و نوع مردود خود بر دو قسم است: اول آن چیزی است که خدای تعالی آن را به ذات خود نسبت داده باشد و شخص آن را برای خود نقل کند، چنان‌که یکی از بنی مروان در مکتوبی که در آن از کارگران خود شکایت داشت، این آیه را به‌طور اقتباس نوشته بود: انَّ اِلینا ایابهم ثم ان الینا حسابهم (غاشیه / 26). دوم اینکه آیه کریمه برای هزل اقتباس شود(1: ج3، ص 681). اقتباس حتی در آثار نامقبولی چون کتاب‌های مربوط به آمیزش جنسی نیز وارد شده است. در :شعر نیز اقتباس از شعری دیگر صورت می‌گیرد که به آن "تضمین" می‌گویند (5: ج 2، ص 456). اقتباس با تلمیح نیز قرابت دارد. در اقتباس، همه یا بخشی از آیه یا حدیث می‌آید، درحالی‌که در تلمیح فقط به آیه یا حدیثی اشاره می‌شود تا ذهن خواننده یا شنونده را در کشف مفهوم سخن به تلاش وادارد (129:6). گاه اقتباس با صنعت ارسال مثل جمع می‌شود، مانند: از لبت زنده گشت جان هما/ و من الماء کلُّ شی ء حی (همای شیرازی). گاه به ضرورت وزن، در کلام اقتباس‌شده تغییری داده می‌شود یا معنایی غیر از معنای اصلی از آن اراده می‌گردد (391:12).

کاربردها:

هرگاه اقتباس را مترادف بازنویسی بدانیم و غرض بازسازی هیأت اثری ادبی در قالبی نو باشد (13: ذیل واژه)، معادل کلمه انگلیسی adaptation یا adoption تلقی شده است (8: 115)؛ مانند رمان که برای فیلم یا تئاتر بازنویسی شود، یا نمایشنامه که به‌صورت رمان در آید. بسیاری از قصّه‌های "هزارویک شب" برای سینما، رادیو، تئاتر، و ادبیات کودکان بازنویسی شده است. در اقتباس به‌گونه‌ای عمل می‌شود که سیر داستان، شخصیت‌ها، و تا حد امکان خصوصیت زبانی و لحن اثر اصلی حفظ گردد (10: ذیل واژه).

ممکن است نویسنده یا شاعری معنی و محتوی یا مضمونی را از نویسنده یا شاعری دیگر اخذ کند یا امری محقَّق و واقعه‌ای تاریخی را بگیرد و آن را به زبان خود نقل کند. در قلمرو ادبیات، اقتباس محتوایی یا مضمونی معمول‌تر از اقتباس تاریخی است، هرچند شاهکارهایی در عرصه ادبیات جهان پدید آمد که برگرفته از حوادث تاریخی است که کتاب جنگ و صلح تولستوی از آن جمله است. در اقتباس محتوایی، چنان‌چه اقتباس‌کننده نامی از منبع مورد استفاده خویش نیاورد، هم‌ارز سرقت ادبی است (8: 115) .

گاهی سخنوری از سخنوران دیگر تأثیر می‌پذیرد و سبکی اقتباسی پدید می‌آورد، چنان‌که صائب خود را پیرو حافظ می‌شمارد. گاه نیز یک دوره ادبی به‌طور کامل متأثر از یک دوره ادبی دیگر است، همان‌گونه که ادبیات کلاسیک اروپا متأثر از ادبیات یونان و رم قدیم است (7: ج2، ص 683). بسیاری از داستان‌های ایران پس از اسلام، اقتباس یا ترجمه از منابع فارسی پیش از اسلام است، مانند شاهنامه و ویس و رامین.

برخی کتاب‌ها و داستان‌ها از کشوری به کشور دیگر سفر می‌کنند و جنبه بین‌المللی می‌یابند، مانند حکایات کلیله و دمنه که از هند به ایران و سپس به نقاط دیگر عالم سفر کرده و آثار اقتباسی شگفت‌انگیزی به‌وجود آورده است (7: ج 2، ص 684). این آثار، اگر به‌صورت آزاد ترجمه شده باشد، ترجمه اقتباسی خوانده می‌شود (8: 115).

یکی از کارکردهای مهم اقتباس احیای مجدّد آثار کهنه ادبی است که به‌عللی توانایی ایجاد ارتباط با مخاطب را از دست داده‌اند. اقتباس، با ایجاد هماهنگی میان اثر ادبی کهن و تحولات اجتماعی نوین، نقش مهمی ایفا می‌کند. هرچه محتوای یک اثر جهانی‌تر باشد اقتباس از آن آسان‌تر، و هرچه رابطه اثر با زمان یا مکانی خاص بیشتر باشد اقتباس دشوارتر است (15: ج 1، ص 5-6).

مآخذ:

1) "اقتباس". آریانا دایرةالمعارف، ج 3، ص 681؛

2) "اقتباس". دایرةالمعارف فارسی، ج 1، ص 183؛

3) جرجانی، علی بن محمد. تعریفات. مصر: مطبعه‌الحمیدیه، 1321ق.؛

4) ذوالقدری، میمنت (میرصادقی). واژه‌نامه هنر شاعری: فرهنگ تفضیلی اصطلاحات فن شعر و سبک‌ها و مکتب‌ها. ذیل "اقتباس"؛

5) شاکر، احمد محمد. "اقتباس" دایرةالمعارف الاسلامیة. ج 2، ص 456؛

6) عباسپور، هومن. "اقتباس". دانشنامه ادب فارسی (1): آسیای مرکزی، ص 129؛

7) فرشیدورد، خسرو. درباره ادبیات و نقد ادبی. تهران: امیرکبیر، 1373؛

8) قاسم‌نژاد، علی. "اقتباس ادبی". دانشنامه ادب فارسی2: فرهنگنامه ادب فارسی، ص 115-116؛

9) معین، محمد. فرهنگ فارسی. "ذیل اقتباس"؛

10) میرصادقی، جمال؛ میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. واژه‌نامه هنر داستان‌نویسی. ذیل "اقتباس"؛

11) هاشمی‌نصب، صدیقه. کودکان و ادبیات رسمی ایران: بررسی جنبه‌های مختلف بازنویسی از ادبیات کلاسیک ایران برای کودکان و نوجوانان. تهران: سروش، 1371؛

12) همایی، جلال‌الدین. فنون بلاغات و صناعات ادبی. تهران: نشر هما، 1371؛

13) Cuddon, J. A. A Dictionary of Literary Terms. S.V. "adaptation"; 14) Macdonald, D.B.; Bonebakker, S.A. "IKTIBAS". The Encyclopadia of ISLAM (Leiden). Vol.3, PP.1091-1092; 15) Vinaver, Eugene. "Adaptation". Cassells Encyclopaedia of Literature. Vol.1, PP.5-6.

در همین زمینه:
انتخاب سردبیر

درس‌هایی از قرآن؛ تفسیر سوره عصر

حجت الاسلام والمسلمین قرائتی: در ‌ماه رمضان که روزهای آخر آن را می‌گذرانیم خواندن یک آیه قرآن ثواب یک ختم قرآن دارد. آنچه در پی می‌آید تفسیر سوره والعصر است.

زندگی روی دور تند

محمدصادق خسروی علیا: «قصد ادامه تحصیل دارم»، «می‌خواهم پیشرفت کنم»، «شرایط مالی‌ام مناسب نیست» اینها و ده‌ها جملات دیگر حرف‌های آشنایی است که گاهی دخترهای جوان برای شانه خالی‌کردن از یک تعهد بزرگ می‌زنند.

اسپری ضدآب و ضدخش گوشی

نیویورک: با یک افشانه کوچک که فقط ۲۹ دلار قیمت دارد می‌توان هر گوشی‌تلفن همراهی را ضد آب و ضد‌خش کرد.

نخستین بالابر دوچرخه‌سوار‌ها

تروندهایم: شهری در نروژ نخستین جایی است که برای بالارفتن دوچرخه‌سوار‌ها از تپه‌هایی با شیب تند یک بالابر دارد.

شیوع قلیان در سکوت معنا‌دار دستگاه‌های دولتی

زهرا رفیعی: در سکوت معنادار دستگاه‌های دولتی، شیوع قلیان و قلیان کشی همچنان ادامه دارد. حدود یک‌ماه از نامه هشدارآمیز ۴ هزار پزشک در مورد سونامی سرطان ناشی از گسترش مصرف قلیان خطاب به رئیس‌جمهور می‌گذرد.

تردمیلی که لباسشویی نیز هست

سئول: کره‌ای‌ها با الهام از چرخ همستر نوعی تردمیل گرد ساخته‌اند که با انرژی ناشی از دویدن کاربر، لباس‌ها را تمیز می‌کند.

نزول ۴۸ درصدی ارزش معاملات

سهامداران بورس تهران هفته گذشته یک میلیاردو ۶۸۵ میلیون سهم به ارزش ۴ هزارو ۷۷۶ میلیارد ریال در بورس دادوستد کردند که این میزان به لحاظ ارزش ۴۸ درصد کاهش داشت.

شدت مصرف انرژی درکشور، ۱.۵ برابر متوسط جهانی

ایران از ﻟﺤﺎظ ﻣﺼﺮف اﻧﺮژی ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻛﺎﻻﻫﺎ و ﺧﺪﻣﺎت، در زمره کشورهای با شدت بالای مصرف انرژی قرار دارد.

لابی صهیونیستی: اردوغان مدال تقدیر ما را پس دهد

همشهری آنلاین: کنگره یهودیان آمریکا خواستار پس گرفتن مدال اهدایی خود از رجب طیب اردوغان شد.

نقش بانک‌ها در اقتصاد مقاومتی

محمدحسین حسین‌زاده بحرینی: اقتصاد مقاومتی مدل یا یک الگوی اقتصادی متمایز نیست.

فراخوان اولین جشنواره مشارکت ملی گردشگری بارویکرد اقتصاد و فرهنگ

همشهری‌آنلاین: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور به منظور بزرگداشت روزجهانی گردشگری (۵مهر۱۳۹۳) اولین جشنواره مشارکت ملی گردشگری بارویکرداقتصاد وفرهنگ را با مشارکت سازمانها، موسسات دولتی وخصوصی و فعالان مردمی حوزه گردشگری برگزار می‌نماید.

ایتالیا،حمله رژیم صهیونیستی به مدرسه سازمان ملل را فاجعه بار دانست

همشهری آنلاین: فدریکا موگرینی وزیر خارجه ایتالیا با اشاره به فاجعه بمباران مدرسه سازمان ملل در غزه که موجب شهادت ۱۷ تن شد، گفت: این فاجعه باید وجدان‌ها را تکان دهد.

غزه تنها نیست

سی و ششمین سالگرد روز جهانی قدس امسال پر شور‌تر از همیشه و با حضور اقشار و تفکرات مختلف در ایران و بسیاری از کشورها برگزار شد و راهپیمایان با حضوری گسترده جنایات رژیم صهیونیستی در غزه را محکوم کردند.

وقتی "وهم" فربه و "فهم" لاغر می‌شود!

پرویز سروری :امروزه رقابت در کسب موقعیت‌های شغلی ممتاز در میان مردان و زنان روز به روز بیشتر شده است؛ و بیشتر زنان کوشیده‌اند تا با نشان دادن استعدادها و توانایی‌های خود در عرصه‌های کاری، عقب ماندگی‌های قرن‌های گذشته را جبران کنند.

یک صحنه و ۲ بازیگر

مجتبی شاکری: یک صحنه و ۲ بازیگر؛ عنوانی که می‌توان به رابطه جامعه با ۲عنصر زن و مرد داد؛ با همین نگاه می‌توان به نقد جامعه پس از انقلاب اسلامی و مهندسی روابط اجتماعی و تعامل میان زن و مرد در جامعه ما که از ویژگی‌هایی کاملاً متفاوت با ایران قبل از انقلاب و بسیاری از جوامع فعلی بیگانه اعم از غربی و شرقی برخوردار بوده است، نشست؛

آیین‌نامه استعدادهای درخشان در مقطع کارشناسی ارشد ابلاغ شد

همشهری آنلاین: مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی آموزشی وزارت علوم از ابلاغ آیین‌نامه جدید استعدادهای درخشان در مقطع کارشناسی ارشد توسط وزیر علوم، تحقیقات و فناوری خبر داد که بر اساس این آیین‌نامه، ۱۰ درصد از دانشجویان بالاترین رتبه‌ها در مقطع کارشناسی می‌توانند بدون آزمون در دانشگاه‌ها پذیرش شوند.

ارقام قراردادهای سپاهانی‌ها اعلام شد

همشهری آنلاین: باشگاه سپاهان رقم قرارداد بازیکنانش برای فصل چهاردهم لیگ برتر را اعلام کرد.

دولت لایحه فوریتی کمک به کرانه باختری را به مجلس ارائه دهد

همشهری آنلاین: از دولت انتظار داریم در اجرای تدابیر مقام معظم ولایت مبنی بر «تسلیح کرانه باختری مانند غزه»، لایحه کمک به تسلیح مردم این منطقه را با فوریت تمام به مجلس شورای اسلامی تقدیم دارد.