جمعه 15 اسفند 1393 | به روز شده: 7 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
شنبه 4 تیر 1390 - 23:31:34 | کد مطلب: 138625 چاپ

آشنایی با بازار تهران

فرهنگ و تاریخ > میراث‌ ایران - محمد ملاحسینی:
مجموعه بازار تاریخى تهران در ضلع جنوبى خیابان ۱۵ خرداد و حدفاصل آن با خیابان‌هاى مولوی، خیام و ۱۷ شهریور، در بافت قدیمى و تاریخى شهر واقع شده است

بازار تهران همراه دیگر بناهاى تاریخى محدوده خود مانند مسجد امام، مسجد جامع و ...، از مجموعه‌هاى مهم تاریخى و هنرى شهر تهران محسوب مى‌شود.

با توجه به مدارک و شواهد موجود، بناى اولیه بازار به دوره شاه‌تهماسب صفوى و همزمان با ساخت برج و بارو و دروازه‌هاى شهر تهران در حدود سال‌هاى ۹۴۸-۹۳۰ هـ.ق تعلق دارد. ظاهراً چهار بازار لباف‌ها، کرجى‌دوزها، سراج‌ها و نعل‌چى‌ها، قدیمى‌ترین بخش بازار تهران است.

به نوشته صنیع‌الدوله، چهار سوق بزرگ و کوچک بازار در زمان فتحعلى‌شاه قاجار ساخته شد. در این زمان مجموعه بازار به طرف شمال غرب و غرب توسعه یافت، به طورى که به تدریج حدفاصل بین ارک و مسجد جامع به بخش پررونق بازار تبدیل شد و معروف‌ترین و معتبرترین سراها و تیمچه‌ها در این محدوده فعال شدند.

در دوره ناصرالدین‌شاه بر تعداد راسته‌ها و رسته‌هاى بازار افزوده شد و تعدادى سرا و تیمچه معتبر ساخته شد. مانند دیگر مجموعه بازارهاى تاریخی، هر کدام از راسته‌ها، رسته‌ها، سراها و تیمچه‌هاى بازار تهران به صنف و فعالیت خاصى اختصاص داشت.

در این دوره بخش‌هاى اصلى عبارت بود از: بازار کفاشان، بازار فرش‌فروشان، بازار عباس‌آباد، بازار امیر، بازار زرگرها، بازار ساعت‌فروشان، بازار بین‌الحرمین (سلطانى جعفری)، بازار چهار سوق بزرگ، مسجد جامع، بازار چهار سوق کوچک، بازار چهل تن (که از قدیمى‌ترین بخش‌هاى بازار و مربوط به دوره فتحعلى‌شاه است)، بازار آهنگران، بازار مسگران و بازار پاچنار.

علاوه بر این در نقاط دور و نزدیک بازار، بازارچه‌هایى ساخته شد که محلات مختلف شهر را تغذیه مى‌کرد از جمله بازارچه معیر و قوام‌الدوله که به بازارچه دوقلو مشهور بودند. از بازار کربلایى عباس على کمرگچی، بازارچه نایب‌السلطنه و ... فقط نامى باقى مانده است.

در خیابان ناصرخسرو، نزدیک مجموعه اصلى بازار نیز بازاچه‌ها و تیمچه‌هایى وجود داشت که امروزه بقایاى برخى از آنها مانند بازارچه مروى از دوره فتحعلى‌شاه و تیمچه صدر اعظم باقى است.

رشد و گسترش و پیشرفت سریع تهران معمارى سنتى بازار را دچار آشفتگى بسیار کرد. به طورى که بخش‌هاى زیادى از بازار نوسازى و یا بازسازى شد و تناسب موجود میان بخش‌هاى مختلف آن از میان رفت.

بخش‌هاى قدیمى و جالب توجه بازار عبارتند از: سردر بازار، در سمت سبزه‌میدان، بازار امیر، چهار سوق بزرگ، تیمچه‌هاى حاجب‌الدوله، علاءالدوله، قیصریه و مهدیه و همچنین بخش‌هایى از بازار که در ارتباط به مسجد امام، مسجد جامع و بناهاى تاریخى دیگر قرار دارد.

بناى اولیه سبزه‌میدان در سمت شمالى مجموعه بازار مربوط به اوایل دوره صفویه است اما در دوره قاجاریه و سال ۱۲۶۸ قمری به دستور امیرکبیر، حاج‌على خان مقدم مراغه‌اى (حاجب‌الدوله) تغییرات عمده‌اى در وضع سبزه‌میدان داد.

این میدان در دوره‌هاى مختلف یکى از مراکز مهم مذهبی، اجتماعى و سیاسى تهران بو دو در آن انواع مراسم مذهبى و سیاسى اجرا مى‌شد.

در ضلع جنوبى سبزه‌میدان، سردر زیبایى وجود دارد که به راسته‌هاى مختلف بازار راه مى‌یابد. این سردر از دهانه‌هاى اطراف که به مغازه‌ها اختصاص دارد، وسیع‌تر و پرکارتر است.

بخش‌هاى قدیم بازار تهران با پوشش طاق و گنبد مسقف شده و روشنایى آنها از روزنه‌هاى تعبیه شده در گنبدهاى آجرى آن تأمین مى‌شود. اما بخش‌هاى صدمه‌دیده یا جدید بازار با مصالح جدید و موقتى پوشش یافته و فاقد معمارى در خور توجهى است.

چهار سوق بزرگ که در بازارى به همین نام قرار گرفته فضاى هشت ضلعى است که با گنبد مدور نسبتاً کوتاهى پوشش شده و سطح داخل آن داراى گچ‌کارى است. این بنا در سال ۱۲۲۲ قمری ساخته شده است.

بازار و سراى امیر از دیگر بخش‌هاى جالب توجه مجموعه است که در حدود سال‌هاى ۶۸-۱۲۶۷ قمری از اموال میرزا تقى‌خان امیرکبیر، توسط شیخ عبدالحسین (شیخ‌العراقین) به همراه مسجد و مدرسه‌اى معروف به شیخ عبدالحسین ساخته شده و عواید آن وقف مسجد و مدرسه شده است.

تیمچه حاجب‌الدوله در کنار مسجد امام قرار دارد و از باارزش‌ترین بناهاى بازار است که در دوره ناصرالدین‌شاه توسط حاج‌على خان حاجب‌الدوله ساخته شده است. در دوره اخیر در فضاى داخلى این بنا، مجموعه تجارى جدیدى ساخته‌اند که اصالت و صورت قدیم بنا را دگرگون کرده است. از بناهاى دیگر بازار، تیمچه مهدیه در ابتداى بازار امیر (کفاشان) است که داراى پوشش عظیم ضربى و یزدى‌بندى عالى است.

بازار تهران بازاری است قدیمی واقع در مرکز شهر و در منطقه ۱۲ شهرداری تهران.

میدان پانزده خرداد در بیرون از محدوده بازار و سبزه‌میدان در محدوده بازار قرار گرفته است. از گذرهای اصلی درون بازار می‌توان از گذر لوطی‌صالح نام برد.

بازار بزرگ، بازار امیر، بازار عباس‌آباد، بازار زرگرها، بازار کفاش‌ها، حمام چال، مزینی، بازار زید، پاچنار، فراش‌باشی (نظام)، کبابی‌ها، باقرپور، بازار نجارها، حضرتی، نوروزخان، بازار مسجد جامع، بازار بین‌الحرمین، چهارسوق، خیاط‌ها، احمدی (حاجی ابوالفضل)، غریبان، منوچهرخانی.

در همین زمینه:
انتخاب سردبیر

گالری‌های تهران آخرین نمایشگاه‌های سال ۹۳ را میزبانی می‌کنند

همشهری آنلاین: برخی از گالری های تهران از هفته گذشته میزبان آخرین نمایشگاه های خود در سال ۹۳ شده و تعدادی دیگر نیز از نیمه اسفند به استقبال آخرین نمایشگاه های خود در سال‌جاری می روند.

نقدی: در دفاع از آرمان‌های انقلاب و منافع ملی یک قدم عقب نشینی نمی‌کنیم

همشهری آنلاین: رییس سازمان بسیج مستضعفان گفت: دشمنان نظام اسلامی با مشاهده صفوف به هم فشرده مردم بسیجی ایران بدانند، برای دفاع از آرمان های انقلاب و منافع ملی خود یک قدم عقب نشینی نخواهیم کرد.

آغداشلو به خانه باز می‌گردد / تقدیر از ساماندهی عکس‌های جنگ

همشهری آنلاین: مراسم تجلیل از هنرمندان عرصه هنرهای تجسمی در قالب دوازدهمین جشن تصویرسال در تالار استاد جلیل شهناز خانه هنرمندان ایران برگزار شد.

فرآیند اعطای بورس تحصیلی خارج از کشور به دانشجویان تغییر کرد

همشهری آنلاین: معاون وزیر علوم، تحقیقات و فناوری از تغییر فرآیند اعطای بورس تحصیلی خارج به دانشجویان خبر داد و گفت: فرآیند اعطای بورس تحصیلی خارج از کشور به دانشجویان به روال قانونی بازگشت.

موگرینی: توافق خوب با ایران نزدیک است

همشهری آنلاین: فدریکا موگرینی، مسئول سیاست ‌خارجی اتحادیه اروپا روز جمعه پس از پایان یافتن دور دیگری از مذاکرات میان ایران و کشورهای عضو گروه ۱+۵ بر سر برنامه هسته‌ای تهران گفت: دستیابی به یک «توافق خوب» نزدیک است.

تظاهرات بحرینی‌ها علیه دیکتاتوری آل خلیفه

همشهری آنلاین: مردم بحرین علیه دیکتاتوری حاکم بر کشورشان تظاهرات کردند و آزادی زندانیان سیاسی را خواستار شدند.

خسرو شکیبایی جای چه کسی را در «خانه سبز» گرفت؟

همشهری آنلاین: بیژن بیرنگ - کارگردان سریال «خانه سبز» - که مجموعه‌اش این شب‌ها از شبکه دو بازپخش می‌شود، می‌گوید: سریال «خانه سبز» را نمی‌بینم، چون می‌ترسم گریه کنم و دلم برایش تنگ شود.

ارزش یورو در برابر دلار کاهش یافت

همشهری آنلاین: انتظار سرمایه گذاران و کارگزاران بازار ارز و سرمایه برای مشخص شدن سیاست‌های تازه بانک مرکزی اروپا باعث شد ارزش یورو در برابر دلار کاهش یابد.

افزایش اندک بهای طلا

همشهری آنلاین: هر اونس طلا (۳۱ گرم و ۱۰ سوت) در معاملات روز پنجشنبه چهاردهم اسفند در بازار فلزات گرانبهای لندن اندکی افزایش یافت.

زرادخانه‌ سلاح‌های پیشرفته ایران قادر به هرگونه واکنشی در خلیج فارس است

همشهری آنلاین: اندیشکده واشنگتن در تحلیلی نوشت: ایران در حال تفهیم این مهم به واشنگتن است که غرب توانایی به خطر انداختن امنیت این کشور را ندارد.

دستاوردی دیگر در عرصه دفاع موشکی ایران

همشهری آنلاین: متخصصان نیروی هوایی ارتش ، دستاورد جدیدی را در عرصه دفاع موشکی رونمایی کردند.

لغزندگی جاده‌ها در خراسان جنوبی؛ توصیه پلیس

همشهری آنلاین: پلیس راه خراسان جنوبی به رانندگانی که قصد عبور از مسیرهای فردوس- بجستان، فردوس - گناباد، فردوس - سرایان و فردوس - بشرویه را دارند به دلیل ریزش برف در خصوص لغزنده بودن جاده ها هشدار داد.

پانزدهم اسفند؛ گزارش نماز جمعه تهران

همشهری آنلاین: آیت‌الله امامی کاشانی در پانزدهم اسفند در نماز جمعه تهران با اشاره به سخنان نخست وزیر رژیم صهیونیستی در کنگره آمریکا گفت: این سخنان پریشان و یاوه است.

لاریجانی: تربیت حافظان قرآن کاری ارزشمند است

همشهری آنلاین: رییس مجلس شورای اسلامی، کار اوقاف را در برگزاری آزمون سراسری طرح تربیت حافظان قران کریم پسنده خواند.

جمعه ۱۵ اسفند، تیترهای رسانه‌های روسیه

مسکو - ایرنا: مهم ترین عناوین روز جمعه ۱۵ اسفند ۱۳۹۳ برخی از روزنامه‌های روسیه به شرح ذیل است:

مراسم گرامیداشت برادران شهید حمید و مهدی باکری برگزار شد

همشهری آنلاین: مراسم گرامیداشت یاد و خاطره برادران شهید حمید و مهدی باکری با حضور قشرهای مختلف مردم از جمله رزمندگان دوران دفاع مقدس لشکر۳۱ عاشوار شامگاه پنجشنبه در تالار وزارت کشور برگزار شد.