شنبه 10 مرداد 1394 | به روز شده: 29 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
یکشنبه 5 تیر 1390 - 00:31:34 | کد مطلب: 138625 چاپ

آشنایی با بازار تهران

فرهنگ و تاریخ > میراث‌ ایران - محمد ملاحسینی:
مجموعه بازار تاریخى تهران در ضلع جنوبى خیابان ۱۵ خرداد و حدفاصل آن با خیابان‌هاى مولوی، خیام و ۱۷ شهریور، در بافت قدیمى و تاریخى شهر واقع شده است

بازار تهران همراه دیگر بناهاى تاریخى محدوده خود مانند مسجد امام، مسجد جامع و ...، از مجموعه‌هاى مهم تاریخى و هنرى شهر تهران محسوب مى‌شود.

با توجه به مدارک و شواهد موجود، بناى اولیه بازار به دوره شاه‌تهماسب صفوى و همزمان با ساخت برج و بارو و دروازه‌هاى شهر تهران در حدود سال‌هاى ۹۴۸-۹۳۰ هـ.ق تعلق دارد. ظاهراً چهار بازار لباف‌ها، کرجى‌دوزها، سراج‌ها و نعل‌چى‌ها، قدیمى‌ترین بخش بازار تهران است.

به نوشته صنیع‌الدوله، چهار سوق بزرگ و کوچک بازار در زمان فتحعلى‌شاه قاجار ساخته شد. در این زمان مجموعه بازار به طرف شمال غرب و غرب توسعه یافت، به طورى که به تدریج حدفاصل بین ارک و مسجد جامع به بخش پررونق بازار تبدیل شد و معروف‌ترین و معتبرترین سراها و تیمچه‌ها در این محدوده فعال شدند.

در دوره ناصرالدین‌شاه بر تعداد راسته‌ها و رسته‌هاى بازار افزوده شد و تعدادى سرا و تیمچه معتبر ساخته شد. مانند دیگر مجموعه بازارهاى تاریخی، هر کدام از راسته‌ها، رسته‌ها، سراها و تیمچه‌هاى بازار تهران به صنف و فعالیت خاصى اختصاص داشت.

در این دوره بخش‌هاى اصلى عبارت بود از: بازار کفاشان، بازار فرش‌فروشان، بازار عباس‌آباد، بازار امیر، بازار زرگرها، بازار ساعت‌فروشان، بازار بین‌الحرمین (سلطانى جعفری)، بازار چهار سوق بزرگ، مسجد جامع، بازار چهار سوق کوچک، بازار چهل تن (که از قدیمى‌ترین بخش‌هاى بازار و مربوط به دوره فتحعلى‌شاه است)، بازار آهنگران، بازار مسگران و بازار پاچنار.

علاوه بر این در نقاط دور و نزدیک بازار، بازارچه‌هایى ساخته شد که محلات مختلف شهر را تغذیه مى‌کرد از جمله بازارچه معیر و قوام‌الدوله که به بازارچه دوقلو مشهور بودند. از بازار کربلایى عباس على کمرگچی، بازارچه نایب‌السلطنه و ... فقط نامى باقى مانده است.

در خیابان ناصرخسرو، نزدیک مجموعه اصلى بازار نیز بازاچه‌ها و تیمچه‌هایى وجود داشت که امروزه بقایاى برخى از آنها مانند بازارچه مروى از دوره فتحعلى‌شاه و تیمچه صدر اعظم باقى است.

رشد و گسترش و پیشرفت سریع تهران معمارى سنتى بازار را دچار آشفتگى بسیار کرد. به طورى که بخش‌هاى زیادى از بازار نوسازى و یا بازسازى شد و تناسب موجود میان بخش‌هاى مختلف آن از میان رفت.

بخش‌هاى قدیمى و جالب توجه بازار عبارتند از: سردر بازار، در سمت سبزه‌میدان، بازار امیر، چهار سوق بزرگ، تیمچه‌هاى حاجب‌الدوله، علاءالدوله، قیصریه و مهدیه و همچنین بخش‌هایى از بازار که در ارتباط به مسجد امام، مسجد جامع و بناهاى تاریخى دیگر قرار دارد.

بناى اولیه سبزه‌میدان در سمت شمالى مجموعه بازار مربوط به اوایل دوره صفویه است اما در دوره قاجاریه و سال ۱۲۶۸ قمری به دستور امیرکبیر، حاج‌على خان مقدم مراغه‌اى (حاجب‌الدوله) تغییرات عمده‌اى در وضع سبزه‌میدان داد.

این میدان در دوره‌هاى مختلف یکى از مراکز مهم مذهبی، اجتماعى و سیاسى تهران بو دو در آن انواع مراسم مذهبى و سیاسى اجرا مى‌شد.

در ضلع جنوبى سبزه‌میدان، سردر زیبایى وجود دارد که به راسته‌هاى مختلف بازار راه مى‌یابد. این سردر از دهانه‌هاى اطراف که به مغازه‌ها اختصاص دارد، وسیع‌تر و پرکارتر است.

بخش‌هاى قدیم بازار تهران با پوشش طاق و گنبد مسقف شده و روشنایى آنها از روزنه‌هاى تعبیه شده در گنبدهاى آجرى آن تأمین مى‌شود. اما بخش‌هاى صدمه‌دیده یا جدید بازار با مصالح جدید و موقتى پوشش یافته و فاقد معمارى در خور توجهى است.

چهار سوق بزرگ که در بازارى به همین نام قرار گرفته فضاى هشت ضلعى است که با گنبد مدور نسبتاً کوتاهى پوشش شده و سطح داخل آن داراى گچ‌کارى است. این بنا در سال ۱۲۲۲ قمری ساخته شده است.

بازار و سراى امیر از دیگر بخش‌هاى جالب توجه مجموعه است که در حدود سال‌هاى ۶۸-۱۲۶۷ قمری از اموال میرزا تقى‌خان امیرکبیر، توسط شیخ عبدالحسین (شیخ‌العراقین) به همراه مسجد و مدرسه‌اى معروف به شیخ عبدالحسین ساخته شده و عواید آن وقف مسجد و مدرسه شده است.

تیمچه حاجب‌الدوله در کنار مسجد امام قرار دارد و از باارزش‌ترین بناهاى بازار است که در دوره ناصرالدین‌شاه توسط حاج‌على خان حاجب‌الدوله ساخته شده است. در دوره اخیر در فضاى داخلى این بنا، مجموعه تجارى جدیدى ساخته‌اند که اصالت و صورت قدیم بنا را دگرگون کرده است. از بناهاى دیگر بازار، تیمچه مهدیه در ابتداى بازار امیر (کفاشان) است که داراى پوشش عظیم ضربى و یزدى‌بندى عالى است.

بازار تهران بازاری است قدیمی واقع در مرکز شهر و در منطقه ۱۲ شهرداری تهران.

میدان پانزده خرداد در بیرون از محدوده بازار و سبزه‌میدان در محدوده بازار قرار گرفته است. از گذرهای اصلی درون بازار می‌توان از گذر لوطی‌صالح نام برد.

بازار بزرگ، بازار امیر، بازار عباس‌آباد، بازار زرگرها، بازار کفاش‌ها، حمام چال، مزینی، بازار زید، پاچنار، فراش‌باشی (نظام)، کبابی‌ها، باقرپور، بازار نجارها، حضرتی، نوروزخان، بازار مسجد جامع، بازار بین‌الحرمین، چهارسوق، خیاط‌ها، احمدی (حاجی ابوالفضل)، غریبان، منوچهرخانی.

در همین زمینه:
انتخاب سردبیر

دستگیری ۳ مظنون در پرونده آتش‌سوزی هتل هرمز

چند ساعت بعد از آتش‌سوزی مرگبار در هتل هرمز بندرعباس ۳مظنون دستگیر شدند.

آغاز برای آغاز

نگارخانه‌ها این روزها نو شده و نمایشگاه‌هایی تازه را میزبانی می‌کنند؛ از نقاشی و مجسمه تا کاریکاتور و عکس روی دیوار این فضاهای هنری پایتخت به نمایش گذاشته شده است.

نسخه مکتوب یک فیلم بسیار موفق

۱۴ سال پس از انتشار «رودخانه میستیک» دنیس لیهان و ۱۲سال پس از موفقیت خیره‌کننده روایت سینمایی کلینت ایستوود از این کتاب، انتشارات جهان کتاب متن این اثر تحسین‌شده را با ترجمه نادر ریاحی به بازار ایران عرضه کرده است.

حمله‌دوباره به دولت آمریکا

مایکل مور که با مستندهای پرحاشیه و جنجالی خود علاوه بر جایزه اسکار، رکوردهای فروش را هم شکست، در تازه‌ترین ماجراجویی خود سراغ خوی جنگ‌طلبی ساکنان کاخ سفید رفته و قصد دارد «حالا به کجا تجاوز کنیم؟» را برای نخستین بار در جشنواره فیلم تورنتو روی پرده بفرستد.

روایت چند شخصیت خاکستری

فهیمه پناه‌آذر: نخستین ساخته کاوه ابراهیم‌پور در مقام کارگردان سینما پس از نمایش موفق در سی‌وسومین جشنواره فیلم فجر، از اول مرداد در گروه هنر و تجربه روی پرده رفت.

نیایشی کوچک با چای و روزهایی بهتر

لیلی شیرازی: روزهایی بود که چای نمی‌خوردم. انگار از خواب بیدار نشده بودم. انگار خسته بودم. چای، روانی روزهای من بود. دنیای کوچکی داشتم که سه چیز داشت. نیایشی کوچک، پرنده‌ای سپید و لیوانی چای.

ملا اختر منصور: جهاد ادامه خواهد داشت

همشهری آنلاین: رهبر جدید طالبان افغانستان در نخستین پیام صوتی خود افراد این گروه را به ادامه جهاد در افغانستان دعوت کرد.

انتقاد ستاری از برخی دانشگاه‌ها؛ دانشگاه نفتی صرفاً مدرک تحصیلی صادر می‌کند

همشهری آنلاین: معاون علمی و فناوری رئیس‌جمهور، دانشگاه‌هایی که به جای کارآفرینی صرفاً مدرک تحصیلی صادر می‌کنند را دانشگاه نفتی برشمرد و گفت: دانشگاه نفتی فارغ‌التحصیلانی تحویل جامعه می‌دهد که تصورشان از اشتغال، استخدام دولتی است.

حمله جنگنده‌های ترکیه به شمال عراق؛ ۶۶۰ عضو پ.ک.ک کشته و زخمی شدند

همشهری آنلاین: رسانه‌های ترکیه مدعی شدند که درحملات چند روز اخیر جنگنده‌های ترکیه به شمال عراق ۶۶۰ عضو حزب کارگران کرد ترکیه پ.ک.ک کشته و یا زخمی شدند.

بارانی باید!

لاله جهانگرد: باران بسیار خوش‌قدم است

پرنده هایی به نرمی کــاغذرنـــگی!

پرنده‌ها از زیباترین مخلوقات خداوند هستند و آن‌قدر در شکل، اندازه و رنگ متنوع‌اند که همیشه مورد توجه هنرمندان هستند.

لبخند مترسکـ

شعر> نمی‌نویسمت/ تا لبخند بزنی

رابرت ردفورد و کیت بلانشت در حقیقت

همشهری آنلاین: کمپانی سونی پیکچرز کلاسیک اعلام کرد فیلم «حقیقت» که به داستان زندگی شغلی و کناره‌گیری دان راتر روزنامه نگار و مجری اخبار شبکه CBS می پردازد، برای ۱۶ اکتبر آماده نمایش می شود.

ایران از آنفلوانزای مرغی پاک شد

همشهری آنلاین: رئیس سازمان دامپزشکی با بیان اینکه موردی از بیماری آنفلوانزای فوق حاد پرندگان در هیچ کدام از مناطق کشور وجود ندارد، گفت: نبود این بیماری در کشور به سازمان جهانی بهداشت دام اعلام شده است.

المیادین: ارتش سوریه از کنترل کامل شهر حسکه خبر داد

همشهری آنلاین: ارتش سوریه و گردان‌های حمایت مردمی از کنترل کامل شهر حسکه و تامین امنیت این شهر خبر دادند.

تجهیز زنبورها به فرستنده‌های ریز برای شناسایی بیماری‌ها

همشهری آنلاین: دانشمندان دانشگاه جیمز کوک در استرالیا فرستنده‌های ریز چسبنده‌ای را برای نخستین بار به پشت زنبورها متصل کردند.

فصل تخم‌گذاری لاک‌پشت دریایی سبز در سواحل سیستان و بلوچستان آغاز شد

همشهری آنلاین: مدیرکل حفاظت محیط زیست سیستان و بلوچستان گفت: فصل تخم‌گذاری لاک‌پشت دریایی سبز در سواحل جنوب استان آغاز شد.

این گروه مرموز

همشهری‌آنلاین: بات‌نت به معنی کنترل مجموعه‌ای از کامپیوترها از طریق اینترنت با هدف آغاز یک حمله سایبری بزرگ است