پنج شنبه 2 مرداد 1393 | به روز شده: 1 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
جمعه 3 تیر 1390 - 18:31:17 | کد مطلب: 138471 چاپ

آشنایی با شهر سوخته - سیستان و بلوچستان

فرهنگ و تاریخ > تاریخ ایران - محمد ملاحسینی:
شهر سوخته در ۵۵ کیلومتری شهر زابل در استان سیستان و بلوچستان و در کنار جاده زابل - زاهدان قرار دارد

این شهر در ۳۲۰۰ سال قبل از میلاد پایه گذاری شده و مردم این شهر در چهار دوره بین سال‌های ۳۲۰۰ تا ۱۸۰۰ قبل از میلاد در آن سکونت داشته‌اند.

تمدن شهر سوخته یکی از شگفتی‌های دنیای باستان است. این شهر مهمترین مرکز استقرار و در حقیقت پایتخت منطقه در دوران مفرغ بوده است.

مساحت کلی تپه شهر سوخته حدود ۱۵۲ هکتار است که در یک برآمدگی بین دریاچه هامون و رود هیرمند بنا شده است و ارتفاع متوسط آن از سطح زمین‌های اطراف ۱۲ متر و بلندترین نقطه آن ۱۸ متر ارتفاع دارد.

تپه‌های شهر سوخته به چهار منطقه تقسیم می‌شوند:

  • منطقه مرکزی با وسعت ۲۰ هکتار
  • منطقه مسکونی شرق با وسعت ۱۶ هکتار
  • قسمت شمال شرقی یا منطقه صنعتی شهر سوخته
  • قسمت جنوب غربی شامل قبرستان با مساحتی بالغ بر ۲۰ تا ۲۵ هکتار

شهر سوخته، به ظاهر نام جدیدی است و قدمت تاریخی چندانی ندارد. بر پایه متن‌های موجود، سابقه این نام به کمابیش ۱۵۰ سال قبل بر می‌گردد. شهر سوخته 2 بار به آتش کشیده شده است، یکبار در ابتدای مرحله رشد و بار دیگر در لحظه مرگ و انهدام آن.

این شهر در دوره ماقبل تاریخ حدود ۳۲۰۰ قبل از میلاد پایه‌گذاری و حدود ۱۸۰۰ قبل از میلاد متروک شده است. برای دوره‌ای حدود ۱۴۰۰ سال، زندگی در این شهر جریان داشته است. دوران شکوفایی این تمدن بین سال‌های ۲۵۰۰ تا ۲۲۰۰ قبل از میلاد بوده است که شهر حدود ۵۵۰۰۰ نفر جمعیت داشته است. در این شهر دو گروه عمده کشاورزان و صنعتگران اکثریت را تشکیل می‌داده‌اند.

مهمترین آثار معماری مکشوفه در شهر سوخته خانه‌های موسوم به پلکانی و بنای کاخ سوخته است. هر واحد ساختمانی از یک قسمت مستطیل درست شده که ۵ تا ۶ اتاق دارد و حدود ۱۵۰ تا ۱۶۰ متر زیر بنا داشته است و منازل در مجتمع‌های ۴ و یا ۶ خانه‌ای است.

مصالح اصلی به کار رفته در آن خشت‌های خام منظم گلی است. سقف خانه‌ها معمولاً صاف بوده و از حصیر برای پوشش آن‌ها استفاده شده و گرمای اتاق‌ها به وسیله یک اجاق مرکزی تأمین می‌شده است.

در سال ۱۹۷۲ اولین قبر به طور تصادفی کشف شد. مصالح مورد استفاده در ساختمان گورها خشت خام بوده است. در شهر سوخته 3 نوع قبر دیده می‌شود. مهمترین نوع قبر، چاله‌ای ساده بوده که مرده را همراه اشیاء و غذا دفن می‌کردند.

نوع دیگر چاله معمولی که با دیواری به 2 قسمت تقسیم می‌شده است. نوع سوم، قبرهای سردابه‌ای که نوعی قبر خانوادگی بوده است.

تنها، مسأله وسعت نیست که شهر سوخته را به یکی از بزرگترین شهرهای باستانی ایران و خاورمیانه تبدیل کرده است. بلکه یافته‌های متنوع آن باعث تعجب باستان شناسان گردیده است. از جمله:

  • اولین جراحی مغز در ۴۸۰۰ سال پیش در شهر سوخته انجام شده است
  • ساکنان شهر سوخته کفش تولید می‌کرده‌اند و صنعت کفاشی داشته‌اند
  • کهن‌ترین انیمیشن (جان بخشی) و تصویر متحرک در شهر سوخته یافت شده است که در این انیمیشن بزی به یک بوته گیاه نگاه می‌کند و از آن بالا می‌رود
  • برای اولین بار در ۳۰۰۰ قبل از میلاد شتر در شهر سوخته مورد استفاده قرار گرفته است
  • یک خط کش چوبی باستانی با دقت نیم میلی متر در شهر سوخته یافت شده است
  • مردمان آن روز شهر سوخته از شطرنج و تخته نرد استفاده می‌کرده‌اند
  • مراکز صنعتی مردم شهر سوخته خارج از شهر بوده است
  • تعدادی لوله‌های سفالی در شهر سوخته پیدا شده که احتمالاً جهت آب‌رسانی یا دفع فاضلاب استفاده می‌شده است
  • پارچه‌هایی که در شهر سوخته یافت شده مطلقاً در هیچ کجای ایران یافت نشده است
  • صنایعی مانند ریسندگی، خراطی، معرق‌سازی، مرمرسازی، سفال‌گری، مهرسازی، حصیربافی و ساخت ابزار فلزی در شهر سوخته رواج داشته است.

شهر سوخته مرکز بسیاری از فعالیت‌های صنعتی و هنری بوده، و نمونه‌های جالب و بدیعی از زیورآلات در آنجا به دست آمده است.

باستان شناسان با یافتن مهره‌ها و گردنبندهایی از لاجورد و طلا در یک گور درباره روشهای ساخت ورقه‌ها و مفتول‌های طلایی به تحقیق پرداختند و دریافتند صنعتگران شهر سوخته با ابزار بسیار ابتدایی ابتدا صفحه‌های طلایی بسیاز نازک به قطر کمتر از یک میلیمتر تهیه کرده و بعد آنها را به شکل لوله‌های استوانه‌ای درمی آوردند و پس از اتصال دو سوی ورقه‌ها به یکدیگر مهره‌های سنگ لاجورد را در میان آن قرار می‌‌دادند.

برای اولین بار اورل اشتاین باستان شناس انگلیسی نام شهر سوخته را ذکر کرد. گروه باستان شناسان وابسته به موسسه فرهنگی ایزمئو (موسسه ایتالیایی مطالعات خاورمیانه و خاور دور) در سال ۱۹۶۷ به سرپرستی پرفسور توژی با همکاری مرکز باستان شناسی ایران در محوطه باستانی شهر سوخته کار خود را آغاز کردند و بعد از انقلاب در سال ۱۳۷۴ دور جدید کاوش به سرپرستی دکتر سید صادق سید سجادی آغاز شد.

شهر سوخته بدون شک جز شهرهای بسیار پیشرفته زمان خود بوده است. این نکته نه تنها در بقایای آثار معماری و کارهای ظریف دستی وصنعتی دیده می شود بلکه در سازمان دهی اجتماعی شهر نیز دیده می شود.

در اولین دوره کاوش در شهر سوخته کوچه‌ها و خانه‌های منظم، لوله کشی آب و فاضلاب با لوله‌های سفالی پیدا شد که نشان دهنده وجود نوعی برنامه ریزی و سازماندهی شهری در این شهر است.

دانش پزشکی هم در شهر سوخته در حد شگفت انگیزی پیشرفت کرده بود تا آن حد که پزشکان این شهر نه تنها از علومی چون شکسته بندی آگاه بوده اند ،بلکه می توانسته اند به اجرای عمل جراحی مغز دست بزنند. اسکلتی از یک دختر در گورستان این شهر به دست آمده است که جای شکستن و ترمیم مجدد استخوان جمجمه کاملا روی آن مشخص است.

همچنین بقایای جمجمه ای دیگر با چشم مصنوعی از گورستان این شهر به دست آمده که نشان می دهد پزشکان این شهر به کار جراحی چشم هم وارد بوده اند.

از گور باستانی موسوم به شماره 761 کهن ترین تخته نرد جهان به همراه 60 مهره ی آن در شهر سوخته پیدا شد. این تخته نرد بسیار قدیمی تر از تخته نردی است که در گورستان سلطنتی «اور» در بین النهرین پیدا شده بود.

برای نخستین بار در شهر سوخته یک چشم مصنوعی متعلق به 4800 سال پیش کشف شد. این چشم مصنوعی متعلق به زنی 25 تا 30 ساله بوده که در یکی از گور های شهر سوخته مدفون شده بوده است.

کشف اولین خط کش جهان با قدمت بیش از پنج هزار سال در شهر سوخته. این خط کش به طول 10 سانتیمتر با دقت نیم میلیمتری و از جنس چوب آبنوس است. کشف خط کش در شهر سوخته زابل نشانگر این است که ساکنان این شهر باستانی دارای پیشرفت‌های زیادی در زمینه علم ریاضیات بوده‌اند.

در همین زمینه:
انتخاب سردبیر

کاهش ۲۸ درصدی مرگ و میر افراد مبتلا به HIV مثبت

همشهری آنلاین: نتایج یک بررسی جدید بین‌المللی نشان می‌دهد که میزان کلی مرگ و میر در افراد بزرگسال HIV مثبت که در استرالیا، اروپا و آمریکا زندگی می‌کنند از سال ۱۹۹۹ تا کنون ۲۸ درصد کاهش یافته است.

چهل‌و‌ششمین شماره‌ ماهنامه‌ داستان همشهری منتشر شد

همشهری‌آنلاین: چهل‌و‌ششمین شماره‌ی ماهنامه‌ی داستان همشهری با آثاری از رضا فیاضی، هوشنگ گلمکانی، ساسان مویدی، فریبا وفی، معصومه آباد، محمدحسن شهسواری، علی‌اکبر فلاحی، محمدرضا زمانی، کورت ونه‌گات جونیور، گونسالو سوارس، یوجین والتر، ارما بومبک، تیم اوبراین، اری دِلوکا و اتان کینین منتشر شد.

فشار برای انتشار مبلغ قراردادها

امیرحسین اعظمی: درحالی‌که فاصله کمی تا شروع رقابت‌های لیگ برتر باقی مانده است، فدراسیون فوتبال باشگاه‌ها را در فشار گذاشته تا مبلغ قرارداد بازیکنان و کادر فنی را رسانه‌ای کنند.

اختصاص ۱۸ میلیارد دلار به بخش کشاورزی

علی ابراهیمی: با دستور رئیس‌جمهور، نگرانی فعالان بخش کشاورزی در زمینه نرخ ۲۲درصدی مصوب سود تسهیلات بانکی مرتفع شده و نرخ جدید تسهیلات بانکی این بخش تا هفته آینده اعلام می‌شود.

عکس روز: گل‌هایی به یاد قربانیان حمله صهیونیست‌ها

همشهری آنلاین: کودکی که پرچم فلسطین را پوشیده است در جریان تظاهراتی در ۲۲ ژوئیه (۳۱ تیر) بر ضد تهاجم نظامی صهیونیست‌ها به غزه در صخره‌های «راوشه» در بیروت گل‌هایی را به درون دریای مدیترانه می‌ریزد.

توقف جایزه گلشیری؛ تلاش برای انتشار آثار و بهسازی سایت

همشهری‌آنلاین: مسئولان برگزاری جایزه هوشنگ گلشیری که تا کنون ۱۳ دوره از آن برگزار شده، اعلام کردند،این جایزه را برگزار نمی‌کنند و قصد دارند توان خود را صرف بهسازی سایت و آثار منتشر نشده هوشنگ گلشیری کنند.

تحقق سهم ۱۰درصدی کاهش تلفات تصادفات در سال جاری

همشهری‌آنلاین: رئیس سازمان راهداری و حمل و نقل جاده ای گفت: امسال طبق قانون برنامه پنجم توسعه سهم ۱۰ درصدی کاهش تلفات ناشی از تصادفات با تلاش مضاعف تحقق خواهد یافت.

سازمان مردم نهاد ایرانی برنده جایزه روبان قرمز سازمان ملل شد

همشهری آنلاین: ده سازمان مردم‌نهاد شامل سازمان «احیای حیات سرمد» از ایران به خاطر تلاش‌های الهام‌بخش‌شان در کاهش اثرات همه‌گیری ایدز برنده جایزه روبان قرمز ۲۰۱۴ سازمان ملل شدند.

موشک مافوق‌صوت عامل سقوط هواپیمای مالزی

همشهری آنلاین: اسناد و مدارک تصویری جدید از محل انهدام هواپیمای مسافربری MH۱۷ مالزی نشان می‌دهد به احتمال زیاد موشک مافوق صوت متعلق به دوران شوروی به این هواپیما اصابت کرده و منجر به مرگ تمامی سرنشینان آن شده‌است.

برف‌پاک‌کن سواری کبوتر

نیویورک: فیلمی که در فضای اینترنت منتشرشده کبوتری را نشان می‌دهد که روی برف‌پاکن یک خودرو مشغول ماشین‌سواری است.

بیرون آمدن شخصیت‌ها از کتاب

پنسیلوانیا: هنرمند آمریکایی با بریدن و شکل دادن کاغذ صفحه‌های کتاب‌، به شخصیت‌ داستان‌ها اجازه داده تا کمی به بیرون سرک بکشند.

نرخ اقلام ۵ گروه کالایی افزایش و ۴گروه کاهش یافت

طی هفته منتهی به ۲۷ تیرماه نسبت به هفته قبل، قیمت اقلام ۵ گروه کالایی افزایش، ۴ گروه کاهش و نرخ ۲ گروه کالایی ثابت مانده است.

حراج غیرت

مهدی فضائلی: چندی پیش خانمی با تحصیلات عالی به‌منظور گفت‌وگو برای یافتن شغل به بنده مراجعه و ضمن بیان مشکلاتش اشاره کرد که در حال حاضر در یکی از مطبوعات کار تصحیح و ویرایش انجام می‌دهد ولی از طرفی چون با چند همکار مرد در یک اتاق کار می‌کند، معذب است؛

نشست ویژه دولت برای بررسی برنامه خروج از رکود

دولت که به تازگی برنامه خروج اقتصاد از رکود تورمی را ارائه کرده است، ۲ جلسه فوق‌العاده‌ای را برای بررسی این موضوع ترتیب داد.

قاچاق گازوئیل در نیروگاه‌های تهران

مدیرعامل شرکت برق منطقه‌ای تهران با تشریح ۲مورد قاچاق گازوئیل از نیروگاه‌های منطقه تهران در سال‌جاری، اعلام کرد: متخلفان این دو پرونده قاچاق سوخت شناسایی و دستگیر شده‌اند.

جوکو ویدودو رییس‌جمهوری اندونزی شد

همشهری آنلاین: کمیسون انتخابات ریاست‌جمهوری اندونزی از پیروزی جوکو ویدودو در انتخابات ریاست‌جمهوری این کشور خبر داد.