جمعه 6 شهریور 1394 | به روز شده: 1 ساعت و 2 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
جمعه 3 تیر 1390 - 18:31:17 | کد مطلب: 138471 چاپ

آشنایی با شهر سوخته - سیستان و بلوچستان

فرهنگ و تاریخ > تاریخ ایران - محمد ملاحسینی:
شهر سوخته در ۵۵ کیلومتری شهر زابل در استان سیستان و بلوچستان و در کنار جاده زابل - زاهدان قرار دارد

این شهر در ۳۲۰۰ سال قبل از میلاد پایه گذاری شده و مردم این شهر در چهار دوره بین سال‌های ۳۲۰۰ تا ۱۸۰۰ قبل از میلاد در آن سکونت داشته‌اند.

تمدن شهر سوخته یکی از شگفتی‌های دنیای باستان است. این شهر مهمترین مرکز استقرار و در حقیقت پایتخت منطقه در دوران مفرغ بوده است.

مساحت کلی تپه شهر سوخته حدود ۱۵۲ هکتار است که در یک برآمدگی بین دریاچه هامون و رود هیرمند بنا شده است و ارتفاع متوسط آن از سطح زمین‌های اطراف ۱۲ متر و بلندترین نقطه آن ۱۸ متر ارتفاع دارد.

تپه‌های شهر سوخته به چهار منطقه تقسیم می‌شوند:

  • منطقه مرکزی با وسعت ۲۰ هکتار
  • منطقه مسکونی شرق با وسعت ۱۶ هکتار
  • قسمت شمال شرقی یا منطقه صنعتی شهر سوخته
  • قسمت جنوب غربی شامل قبرستان با مساحتی بالغ بر ۲۰ تا ۲۵ هکتار

شهر سوخته، به ظاهر نام جدیدی است و قدمت تاریخی چندانی ندارد. بر پایه متن‌های موجود، سابقه این نام به کمابیش ۱۵۰ سال قبل بر می‌گردد. شهر سوخته 2 بار به آتش کشیده شده است، یکبار در ابتدای مرحله رشد و بار دیگر در لحظه مرگ و انهدام آن.

این شهر در دوره ماقبل تاریخ حدود ۳۲۰۰ قبل از میلاد پایه‌گذاری و حدود ۱۸۰۰ قبل از میلاد متروک شده است. برای دوره‌ای حدود ۱۴۰۰ سال، زندگی در این شهر جریان داشته است. دوران شکوفایی این تمدن بین سال‌های ۲۵۰۰ تا ۲۲۰۰ قبل از میلاد بوده است که شهر حدود ۵۵۰۰۰ نفر جمعیت داشته است. در این شهر دو گروه عمده کشاورزان و صنعتگران اکثریت را تشکیل می‌داده‌اند.

مهمترین آثار معماری مکشوفه در شهر سوخته خانه‌های موسوم به پلکانی و بنای کاخ سوخته است. هر واحد ساختمانی از یک قسمت مستطیل درست شده که ۵ تا ۶ اتاق دارد و حدود ۱۵۰ تا ۱۶۰ متر زیر بنا داشته است و منازل در مجتمع‌های ۴ و یا ۶ خانه‌ای است.

مصالح اصلی به کار رفته در آن خشت‌های خام منظم گلی است. سقف خانه‌ها معمولاً صاف بوده و از حصیر برای پوشش آن‌ها استفاده شده و گرمای اتاق‌ها به وسیله یک اجاق مرکزی تأمین می‌شده است.

در سال ۱۹۷۲ اولین قبر به طور تصادفی کشف شد. مصالح مورد استفاده در ساختمان گورها خشت خام بوده است. در شهر سوخته 3 نوع قبر دیده می‌شود. مهمترین نوع قبر، چاله‌ای ساده بوده که مرده را همراه اشیاء و غذا دفن می‌کردند.

نوع دیگر چاله معمولی که با دیواری به 2 قسمت تقسیم می‌شده است. نوع سوم، قبرهای سردابه‌ای که نوعی قبر خانوادگی بوده است.

تنها، مسأله وسعت نیست که شهر سوخته را به یکی از بزرگترین شهرهای باستانی ایران و خاورمیانه تبدیل کرده است. بلکه یافته‌های متنوع آن باعث تعجب باستان شناسان گردیده است. از جمله:

  • اولین جراحی مغز در ۴۸۰۰ سال پیش در شهر سوخته انجام شده است
  • ساکنان شهر سوخته کفش تولید می‌کرده‌اند و صنعت کفاشی داشته‌اند
  • کهن‌ترین انیمیشن (جان بخشی) و تصویر متحرک در شهر سوخته یافت شده است که در این انیمیشن بزی به یک بوته گیاه نگاه می‌کند و از آن بالا می‌رود
  • برای اولین بار در ۳۰۰۰ قبل از میلاد شتر در شهر سوخته مورد استفاده قرار گرفته است
  • یک خط کش چوبی باستانی با دقت نیم میلی متر در شهر سوخته یافت شده است
  • مردمان آن روز شهر سوخته از شطرنج و تخته نرد استفاده می‌کرده‌اند
  • مراکز صنعتی مردم شهر سوخته خارج از شهر بوده است
  • تعدادی لوله‌های سفالی در شهر سوخته پیدا شده که احتمالاً جهت آب‌رسانی یا دفع فاضلاب استفاده می‌شده است
  • پارچه‌هایی که در شهر سوخته یافت شده مطلقاً در هیچ کجای ایران یافت نشده است
  • صنایعی مانند ریسندگی، خراطی، معرق‌سازی، مرمرسازی، سفال‌گری، مهرسازی، حصیربافی و ساخت ابزار فلزی در شهر سوخته رواج داشته است.

شهر سوخته مرکز بسیاری از فعالیت‌های صنعتی و هنری بوده، و نمونه‌های جالب و بدیعی از زیورآلات در آنجا به دست آمده است.

باستان شناسان با یافتن مهره‌ها و گردنبندهایی از لاجورد و طلا در یک گور درباره روشهای ساخت ورقه‌ها و مفتول‌های طلایی به تحقیق پرداختند و دریافتند صنعتگران شهر سوخته با ابزار بسیار ابتدایی ابتدا صفحه‌های طلایی بسیاز نازک به قطر کمتر از یک میلیمتر تهیه کرده و بعد آنها را به شکل لوله‌های استوانه‌ای درمی آوردند و پس از اتصال دو سوی ورقه‌ها به یکدیگر مهره‌های سنگ لاجورد را در میان آن قرار می‌‌دادند.

برای اولین بار اورل اشتاین باستان شناس انگلیسی نام شهر سوخته را ذکر کرد. گروه باستان شناسان وابسته به موسسه فرهنگی ایزمئو (موسسه ایتالیایی مطالعات خاورمیانه و خاور دور) در سال ۱۹۶۷ به سرپرستی پرفسور توژی با همکاری مرکز باستان شناسی ایران در محوطه باستانی شهر سوخته کار خود را آغاز کردند و بعد از انقلاب در سال ۱۳۷۴ دور جدید کاوش به سرپرستی دکتر سید صادق سید سجادی آغاز شد.

شهر سوخته بدون شک جز شهرهای بسیار پیشرفته زمان خود بوده است. این نکته نه تنها در بقایای آثار معماری و کارهای ظریف دستی وصنعتی دیده می شود بلکه در سازمان دهی اجتماعی شهر نیز دیده می شود.

در اولین دوره کاوش در شهر سوخته کوچه‌ها و خانه‌های منظم، لوله کشی آب و فاضلاب با لوله‌های سفالی پیدا شد که نشان دهنده وجود نوعی برنامه ریزی و سازماندهی شهری در این شهر است.

دانش پزشکی هم در شهر سوخته در حد شگفت انگیزی پیشرفت کرده بود تا آن حد که پزشکان این شهر نه تنها از علومی چون شکسته بندی آگاه بوده اند ،بلکه می توانسته اند به اجرای عمل جراحی مغز دست بزنند. اسکلتی از یک دختر در گورستان این شهر به دست آمده است که جای شکستن و ترمیم مجدد استخوان جمجمه کاملا روی آن مشخص است.

همچنین بقایای جمجمه ای دیگر با چشم مصنوعی از گورستان این شهر به دست آمده که نشان می دهد پزشکان این شهر به کار جراحی چشم هم وارد بوده اند.

از گور باستانی موسوم به شماره 761 کهن ترین تخته نرد جهان به همراه 60 مهره ی آن در شهر سوخته پیدا شد. این تخته نرد بسیار قدیمی تر از تخته نردی است که در گورستان سلطنتی «اور» در بین النهرین پیدا شده بود.

برای نخستین بار در شهر سوخته یک چشم مصنوعی متعلق به 4800 سال پیش کشف شد. این چشم مصنوعی متعلق به زنی 25 تا 30 ساله بوده که در یکی از گور های شهر سوخته مدفون شده بوده است.

کشف اولین خط کش جهان با قدمت بیش از پنج هزار سال در شهر سوخته. این خط کش به طول 10 سانتیمتر با دقت نیم میلیمتری و از جنس چوب آبنوس است. کشف خط کش در شهر سوخته زابل نشانگر این است که ساکنان این شهر باستانی دارای پیشرفت‌های زیادی در زمینه علم ریاضیات بوده‌اند.

در همین زمینه:
انتخاب سردبیر

نفس تازه برای بورس اروپا

همشهری آنلاین: بازارهای بورس اروپا روز پنجشنبه کار خود را با رونقی دوباره شروع کردند. دلیل بالا رفتن ارزش سهام در اروپا افزایش شاخص‌های اصلی بورس چین و آمریکا پس از چند روز تزلزل بود.

فراخوان سی و چهارمین جشنواره فیلم فجر منتشر شد

همشهری آنلاین: همزمان با میلاد فرخنده امام رضا (ع) فراخوان سی و چهارمین جشنواره فیلم فجر منتشر شد.

نخست وزیر موقت یونان انتخاب شد

همشهری آنلاین: خانم واسیلیکی تانو (Vassiliki Thanou) رئیس دادگاه عالی یونان، نخست وزیر موقت یونان نامیده شد.

مسجد؛ قلب تپنده تمدن اسلامی

همشهری آنلاین: حدود دو نسل پس از ظهور اسلام کاربردهای اصلی و تیپ شناسی مساجد جامع جهان اسلام ایجاد شد که باطن وحی قرآن الهام بخش معماری آنها در آفرینش فضای روحانی بود.

طولانی‌ترین تونل قطار جهان سال ۲۰۱۶ به بهره برداری می‌رسد

همشهری آنلاین: حفر طولانی‌ترین تونل قطار جهان به پایان رسید.این تونل سال ۲۰۱۶ افتتاح خواهد شد. این تونل از رشته کوه‌های آلپ عبور خواهد کرد و شامل دو تونل موازی است هر کدام به طول ۵۷ کیلومتر.

سلام

شعر>مهری ماهوتی: مثل شاخه‌های بید

کتابخانه‌ی دانش

آیدا ابوترابی: «فضا از کجا آغاز می‌شود؟»، «کارهای روزمره در ایستگاه فضایی چیست؟»

هاشمی بدون «تعلیق»

همشهری‌آنلاین: حضور هاشمی در انتخابات بنا به برخی تحلیل‌ها، حاوی پیامی برای قشرهایی از روحانیت جهت آماده کردن خود برای حضور در انتخابات مجلس خبرگان است.

شمع از شُموعِ سفید باشد

همشهری آنلاین: موقوفه‌ی رضوی، هرچه و هرجا که بود، شرحش را به دقیق‌ترین روش در وقف‌نامه‌ ثبت می‌کردند تا راه هر‌گونه حیف‌و‌میل در آینده بسته شود

روبرتو کارلوس از ایران می‌گوید

همشهری آنلاین: مدافع پرآوازه سال‌های گذشته فوتبال برزیل می‌گوید فوتبال ایران را همیشه دنبال می‌کند.

تیترهای روزنامه‌های چین: نجشنبه پنجم شهریور

همشهری آنلاین: مهمترین عناوین خبری روز پنجشنبه پنجم شهریور ۹۴ برخی از روزنامه های مهم چین به شرح زیر است:

احسان حدادی در مسابقه‌های جهانی دوومیدانی بیست و چهارم شد

همشهری آنلاین: رکورددار پرتاب دیسک ایران و آسیا در مسابقه‌جهانی دوومیدانی بیست‌چهارم شد و از صعود به فینال بازماند.

روزنامه همشهری پنجشنبه پنجم شهریور در یک نگاه

همشهری آنلاین روزنامه همشهری در شماره پنجشنبه پنجم شهریور نوشت: در آخرین ساعات کاری مجلس در روز گذشته و پیش از آنکه تعطیلات تابستانی نمایندگان آغاز شود، شرایط ممنوعیت به کارگیری بازنشستگان با ۱۵۷رأی موافق و تنها ۱۷رأی مخالف به تصویب رسید.

آشنایی با مجله زندگینامه اهالی بهداشت

همشهری آنلاین: صفحات همشهری آنلاین در بخش سرویس‌ها دارای مجله‌های تخصصی است که زندگینامه‌ها، اطلاعات و مفاهیم کاربردی را در اختیار کاربران قرار می‌دهد.

مصائب زندگی در فضا!

آیدا ابوترابی: رفتن به فضا و زندگی در شرایط بی‌وزنی، فقط عجیب یا لذت‌بخش نیست؛ بلکه مشکلاتی هم برای انسان پدید می‌آورد.

نوای دریای متبسم بعد از ۲۰ سال منتشر شد

همشهری‌آنلاین: «حمید متبسم» نوازنده و آهنگساز برجسته موسیقی ایرانی از تازه‌ترین اثر تکنوازی خود که تولید آن مربوط به بیست سال گذشته است، در شهر کتاب مرکزی تهران رونمایی کرد.

رونمایی از نهج‌البلاغه موضوعی جشنواره شمسه

همزمان با میلاد ثـامـن‌الـحجج طی مراسمی، از مجموعه کتاب «نهج‌البلاغه موضوعی» چهارمین جشنواره شمسه رونمایی شد.

جراحی روابط آدم‌ها

دکتر چیستا یثربی : « وقتی از عشق حرف می‌زنیم از چه حرف می‌زنیم؟» مجموعه داستانی از ریموند کارور است که درایران ۳بار ترجمه شده؛ استان‌هایی درباره آدم‌ها و روابطشان «هر چه کمتر، بهتر» این جمله معروف ریموند کارور نویسنده مشهور آمریکایی است.