سه شنبه 11 فروردین 1394 | به روز شده: 11 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
چهارشنبه 20 دی 1385 - 10:45:09 | کد مطلب: 12890 چاپ

آشنایی با مسجد جامع ورامین - تهران

سفر > زیارتی - مجتبی ذوقی:
می‌شود گفت مسجد جامع، خلاصه معماری اسلامی است. مسجدهای جامع در تمام دوران طلایی تمدن اسلامی، نشانه‌ای از عظمت و آبادانی یک شهر بوده‌اند.

بهترین معماران و هنرمندان برای ساختن آن‌ها جمع می‌شده‌اند و سنگ تمام می‌گذاشته‌اند. از طرفی مراکز  مهم شهر مثل بازار و ساختمان‌های حکومتی در اطرافِ مسجد جامعِ هر شهر تشکیل می‌شد و نبض شهر در اطراف آن تندتر می‌زد.

مسجد جامعِ ورامین یکی از مساجد جامع شاخص ایران است. پس از چندین قرن، هنوز می‌شود اوج هنر معماری ایلخانی را در این مسجد دید. وقتی پا به آن می‌گذاری، کافی است چشمت را باز کنی و با سکوت سنگین آن‌جا کنار بیایی تا از لابه‌لای خرابی‌ها، سیر و سلوکی را آغاز کنی. دیدن کاشی‌کاری‌ها  و عبور از  ورودی‌ها، ایوان‌ها، حیاط و... تجربه‌ای برایت به جا می‌گذارند که شاید چند سال بعد، تکرار نشدنی باشد.  

 شهر ورامین مرکز شهرستان ورامین در چهل کیلومتری تهران است. ورامین همیشه مرکز کشاورزی بوده و بر خلاف خیلی از شهرهای ایران، هنگام حملة مغول آبادتر شد. آن زمان خیلی از مردم ری و اطراف به ورامین کوچ کردند. چند سال بعد، ورامین از قریه‌ای بزرگ به شهر تبدیل شد.

 ساختمان مسجد جامع ورامین در دوران حکومت سلطان محمد خدابنده (الجایتو) که یکی از معروف‌ترین ایلخانان مغول است آغاز شد. دوران الجایتو دوران نسبتا آرامی بود. الجایتو برخلاف مغولان چنگیزی فکر آبادانی ایران بود. او مسلمان شد و فرهنگ مردم ایران را رعایت کرد.

 مسجد جامع ورامین، مستطیلی است به طول حدود 66متر و عرض تقریبا 43 متر. در ساختمان آن از آجر استفاده شده. این آجرها در قسمت‌های مختلف به شکل‌های مختلف  کنار هم قرار گرفته‌اند و جنبة تزئینی دارند. سبک معماری مسجد، ایلخانی است که در حقیقت ادامة سبک سلجوقی بوده است.

 مسجد جامع ورامین یک بنای چهار ایوانی است. ضلع شمالی که ورودی مسجد است از طریق ایوان‌های شرقی و غربی به ضلع جنوبی که نمازخانه در آن قرار گرفته، می‌رسد. ضلع شرقی هم نقش ورودی - خروجیِ فرعی را داشته. امروز اطراف مسجد خالی است و  معلوم نیست در گذشته، معماری اطراف آن چگونه بوده است.

ساخت مسجد در سال726 تمام شده. در آن سال الجایتو زنده نبود. دوران، دورانِ حکومت  ایلخانی دیگر، به نام ابوسعید بهادر بود. اگرچه این ابوسعید بهادرخان از جوانانِ نیک روزگار نبود، اما به هرحال در کتیبة مسجد نام او را ثبت کردند. البته آن کتیبه حالا دیگر وجود ندارد.

 مسجد جامع ورامین یک بار در سال815 هجری به دستور شاهرخ تیموری مرمت شد اما شدت تخریب در آن بسیار بالا بوده است. امروز این مسجد پر از داربست است اما به نظر نمی‌رسد مراقبت‌های خاصی در کار باشد. اگر خواستید از حال و روزش بیشتر با خبر باشید، در فهرست بناهای تاریخیِ ثبت شدة ایران سراغِ شمارة 176 را بگیرید.

کتیبه‌های شاهرخ، کتیبة آیاتِ سورة جمعه، انواع نمونه‌های آجرکاری و کاشی‌کاری، نمازخانه و گنبد همه در این ضلع قرار گرفته‌اند. این‌جا نمای عمومی ایوان جنوبی است

این گنبد مسجد است. بخشی از دیوارهای ضلع غربی هم پیداست. سال‌ها پیش این ضلع کاملا تخریب شده بود. دیواری هم که حالا می‌بینید عمر چندانی ندارد. یک خانمی به نام مادام دیولافوا که در زمان قاجار به ایران سفر کرده در سفرنامه‌اش طرحی از مسجد دارد که جای دیوار غربی در آن خالی است. این را هم بگویم که گنبد بر روی پایه‌ای چهارگوش قرار دارد. بعد یک هشت ضلعی شده. بعد شانزده ضلعی و بعد به دایره تبدیل شده.

آجرکاری و بخشی از کتیبه‌های ایوان جنوبی مسجد


طرح‌های اسلیمی و رنگ‌های آبی و بنفش و فیروزه‌‌ای آدم را حیرت‌زده می‌کند... این نمونه‌ای از کاشی‌کاری ورودی ضلع شمالی  مسجد است

 

طرحی که مادام دیولافوا همسر مارسل دیولافوا، باستان‌شناس معروف فرانسوی، از ایوان شرقی و نمای بیرونی مسجد زده. مادام دیولافوا سه بار به ایران سفر کرده و سفرنامة معروفی هم دارد که روایت او از سفر به شهرهای مختلف ایران است

 تنوع آجرچینی را می‌بینید؟ این کتیبه، تمام ایوان جنوبی را دور می‌زند و آیه‌هایی از سورة جمعه را می‌شود روی آن خواند. کاشی‌کاری کلمه علی در دل آجرها بی‌نظیر است. در  مسجد جامع ورامین عموما حال و هوای مساجد شیعی دیده می شود. بد نیست بگویم که در دورة ایلخانان، در وانفسای دعوای حنفیان و شافعیان، الجایتو حتی نام امامان شیعه را روی سکه‌ها زد. او از دعوای فرقه‌ها به تنگ آمده بود. این‌جا بخشی از دیوارِ ایوان جنوبی است


 اگر در ضلع غربی مسجد بایستید ضلع شرقی را این‌طوری می‌بینید. خوشبختانه این ضلع  تا حد زیادی سر پا مانده است. ایوان شرقی یک راهروی سرپوشیده است که ده طاقنمای کوچک و یک طاقنمای بزرگ دارد. شما هم دارید طاقنمای بزرگ را می‌بینید. اگر نزدیک‌تر بروید می‌بینید که بالای آن کلماتِ الله، محمد و علی در سه جهت دیده می‌شود

 این‌ها کتیبه‌های شاهرخ تیموری هستند. نام شاهرخ را اگر خوب دقت کنید می‌بینید. غیر از آیات و اشعار که در کتیبه‌های تزئینی ساختمان‌های مساجد قدیمی دیده می‌شوند، اطلاعات ساخت، تعمیر و تاریخ بنا را می‌شود از کتیبه‌های مساجد به دست آورد. در زیر طاقنمای ایوان جنوبی دو کتیبة آجری وجود دارد که  این کتیبة سمت راستی است

 

  این طاق ایوان جنوبی است. پر از آجر. آجرها به شکل‌های مختلف کنار هم چیده شده‌اند. خوب که دقت کنید ظرافت‌های زیادی را کشف خواهید کرد. به طور کلی ضلع جنوبی این مسجد پرکارترین قسمت ساختمان است. از این ایوان می‌توانیم برویم داخل نمازخانه. از آن‌جا می‌توانیم داخل گنبد را ببینیم. از داخل گنبد تا زمین، حدود بیست و دو سه متری می‌شود

 

دیدن بازی نور و آجرها چه کیفی دارد اما حیف که اصالتی ندارد. این‌جا همان ایوان بازسازی شده است. این چیزی را که حالا می‌بینید روی پِیِ اصلی که 5/2 متر زیر خاک بوده ساخته‌اند. این را بگویم که در مساجد اسلامی، ایوان نقش مهمی  داشته و از آن به عنوان یک فضای ارتباطی استفاده می‌شده. این‌جا داخل ایوان غربی است

در همین زمینه:
انتخاب سردبیر

پادشاه عربستان برای توقف تجاوز به یمن ۴ شرط دارد

همشهری آنلاین: پادشاه عربستان برای توقف تجاوز جنگنده‌های ائتلاف عربی به رهبری ریاض علیه یمن ۴ شرط تعیین کرد که از جمله بازگشت دولت سابق یمن بر مصدر کار است.

محور هراز - آمل تا نیمه اول ۹۵ چهار بانده خواهد شد؛ گزارش وزیر راه

همشهری آنلاین: وزیر راه و شهرسازی در بازدید از محور هراز از جابه جایی حدود ۱۴ میلیون نفر از طریق حمل و نقل عمومی از ۲۵ اسفند تا ۹ فروردین خبر داد و گفت: محور هراز - آمل تا نیمه اول ۹۵ چهار بانده خواهد شد.

۱۴ کشته در حوادث رانندگی ۱۰ فروردین

همشهری آنلاین: عدم توجه به قوانین رانندگی در جاده‌های مختلف کشور منجر به کشته شدن ۱۴ نفر در روز گدشته (۱۰ فروردین) شد.

جلسه مسئولان فوتبال برای بررسی برنامه‌های سال ۹۴ کی‌روش

همشهری آنلاین: نایب رییس فدراسیون و رئیس سازمان لیگ فوتبال ایران در خصوص برنامه ارسالی کارلوس کی روش برای سال جاری جلسه‌ای برگزار کردند که تردیدهایی را در مورد جدایی کی روش ایجاد می‌کند.

آشنایی با رشته کوه آلپ

همشهری آنلاین: رشته کوه‌های آلپ (The Alps) یکی از عظیم ترین رشته کوه‌های اروپاست که از ۸ کشور اروپایی می‌گذرد.

فرمانده نیروی دریایی: اخبار منشتره در باره ناوگروه ایرانی کذب محض است

همشهری آنلاین: امیر دریادار سیاری مطلب برخی از رسانه‌های منطقه مبنی ترک اجباری ناوگروه ایرانی از خلیج عدن را تکذیب کرد.

بارش شدید تگرگ در تهران

همشهری آنلاین: بارش شدید تگرگ در اواخر شب ۱۰ فروردین در تهران مردم را غافلگیر و آتش‌نشان‌ها را فعال کرد.

مذاکرات ۱+۵ | نخستین نشست روز پایانی برای حل اختلافات باقی‌مانده

همشهری آنلاین: نشست وزیران خارجه ایران و کشورهای ۱+۵ برای حل اختلافات باقی مانده و دستیابی به راه حل در هتل بوریواژ برگزار شد.

پایان دومین نشست وزیران خارجه ایران و ۱+۵ | ادامه مذاکرات عصر ۱۱ فروردین

همشهری آنلاین: دومین نشست وزیران خارجه ایران و ۱+۵ با حضور رییس سیاست خارجی اتحادیه اروپا پس از حدود یک ساعت و نیم پایان یافت.

آمارهای تازه درباره تامبلر

معصومه رشیدی*: در سال ۲۰۱۵ کدام یک از شبکه‌های اجتماعی با افزایش چشمگیر در آمریکا مواجه خواهند شد؟ پاسخ این سوال تامبلر است.

تخلف زیست محیطی روز طبیعت را به ۱۵۴۰ گزارش کنید

همشهری آنلاین: رئیس سازمان حفاظت محیط زیست کشور با اشاره به در پیش بودن روز طبیعت (۱۳فروردین) از مردم خواست تخلفات زیست محیطی به وی‍ژه در روز طبیعت را به سامانه۱۵۴۰ گزارش دهند.

انفجار در اتوبوس زائران ایرانی در بغداد

همشهری آنلاین: مدیرکل عتبات عالیات سازمان حج و زیارت انفجار یک دستگاه اتوبوس حامل زائران ایرانی را در بغداد تایید کرد.

جاده هراز به طور موقت مسدود شد

همشهری آنلاین: سرپرست مرکز فرماندهی و کنترل ترافیک پلیس راهور درمورد آخرین وضعیت جوی و ترافیکی جاده‌های کشور گفت: جاده هراز به علت ریزش کوه به صورت موقت مسدود است.