جمعه 8 اسفند 1393 | به روز شده: 24 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
چهارشنبه 20 دی 1385 - 09:45:09 | کد مطلب: 12890 چاپ

آشنایی با مسجد جامع ورامین - تهران

سفر > زیارتی - مجتبی ذوقی:
می‌شود گفت مسجد جامع، خلاصه معماری اسلامی است. مسجدهای جامع در تمام دوران طلایی تمدن اسلامی، نشانه‌ای از عظمت و آبادانی یک شهر بوده‌اند.

بهترین معماران و هنرمندان برای ساختن آن‌ها جمع می‌شده‌اند و سنگ تمام می‌گذاشته‌اند. از طرفی مراکز  مهم شهر مثل بازار و ساختمان‌های حکومتی در اطرافِ مسجد جامعِ هر شهر تشکیل می‌شد و نبض شهر در اطراف آن تندتر می‌زد.

مسجد جامعِ ورامین یکی از مساجد جامع شاخص ایران است. پس از چندین قرن، هنوز می‌شود اوج هنر معماری ایلخانی را در این مسجد دید. وقتی پا به آن می‌گذاری، کافی است چشمت را باز کنی و با سکوت سنگین آن‌جا کنار بیایی تا از لابه‌لای خرابی‌ها، سیر و سلوکی را آغاز کنی. دیدن کاشی‌کاری‌ها  و عبور از  ورودی‌ها، ایوان‌ها، حیاط و... تجربه‌ای برایت به جا می‌گذارند که شاید چند سال بعد، تکرار نشدنی باشد.  

 شهر ورامین مرکز شهرستان ورامین در چهل کیلومتری تهران است. ورامین همیشه مرکز کشاورزی بوده و بر خلاف خیلی از شهرهای ایران، هنگام حملة مغول آبادتر شد. آن زمان خیلی از مردم ری و اطراف به ورامین کوچ کردند. چند سال بعد، ورامین از قریه‌ای بزرگ به شهر تبدیل شد.

 ساختمان مسجد جامع ورامین در دوران حکومت سلطان محمد خدابنده (الجایتو) که یکی از معروف‌ترین ایلخانان مغول است آغاز شد. دوران الجایتو دوران نسبتا آرامی بود. الجایتو برخلاف مغولان چنگیزی فکر آبادانی ایران بود. او مسلمان شد و فرهنگ مردم ایران را رعایت کرد.

 مسجد جامع ورامین، مستطیلی است به طول حدود 66متر و عرض تقریبا 43 متر. در ساختمان آن از آجر استفاده شده. این آجرها در قسمت‌های مختلف به شکل‌های مختلف  کنار هم قرار گرفته‌اند و جنبة تزئینی دارند. سبک معماری مسجد، ایلخانی است که در حقیقت ادامة سبک سلجوقی بوده است.

 مسجد جامع ورامین یک بنای چهار ایوانی است. ضلع شمالی که ورودی مسجد است از طریق ایوان‌های شرقی و غربی به ضلع جنوبی که نمازخانه در آن قرار گرفته، می‌رسد. ضلع شرقی هم نقش ورودی - خروجیِ فرعی را داشته. امروز اطراف مسجد خالی است و  معلوم نیست در گذشته، معماری اطراف آن چگونه بوده است.

ساخت مسجد در سال726 تمام شده. در آن سال الجایتو زنده نبود. دوران، دورانِ حکومت  ایلخانی دیگر، به نام ابوسعید بهادر بود. اگرچه این ابوسعید بهادرخان از جوانانِ نیک روزگار نبود، اما به هرحال در کتیبة مسجد نام او را ثبت کردند. البته آن کتیبه حالا دیگر وجود ندارد.

 مسجد جامع ورامین یک بار در سال815 هجری به دستور شاهرخ تیموری مرمت شد اما شدت تخریب در آن بسیار بالا بوده است. امروز این مسجد پر از داربست است اما به نظر نمی‌رسد مراقبت‌های خاصی در کار باشد. اگر خواستید از حال و روزش بیشتر با خبر باشید، در فهرست بناهای تاریخیِ ثبت شدة ایران سراغِ شمارة 176 را بگیرید.

کتیبه‌های شاهرخ، کتیبة آیاتِ سورة جمعه، انواع نمونه‌های آجرکاری و کاشی‌کاری، نمازخانه و گنبد همه در این ضلع قرار گرفته‌اند. این‌جا نمای عمومی ایوان جنوبی است

این گنبد مسجد است. بخشی از دیوارهای ضلع غربی هم پیداست. سال‌ها پیش این ضلع کاملا تخریب شده بود. دیواری هم که حالا می‌بینید عمر چندانی ندارد. یک خانمی به نام مادام دیولافوا که در زمان قاجار به ایران سفر کرده در سفرنامه‌اش طرحی از مسجد دارد که جای دیوار غربی در آن خالی است. این را هم بگویم که گنبد بر روی پایه‌ای چهارگوش قرار دارد. بعد یک هشت ضلعی شده. بعد شانزده ضلعی و بعد به دایره تبدیل شده.

آجرکاری و بخشی از کتیبه‌های ایوان جنوبی مسجد


طرح‌های اسلیمی و رنگ‌های آبی و بنفش و فیروزه‌‌ای آدم را حیرت‌زده می‌کند... این نمونه‌ای از کاشی‌کاری ورودی ضلع شمالی  مسجد است

 

طرحی که مادام دیولافوا همسر مارسل دیولافوا، باستان‌شناس معروف فرانسوی، از ایوان شرقی و نمای بیرونی مسجد زده. مادام دیولافوا سه بار به ایران سفر کرده و سفرنامة معروفی هم دارد که روایت او از سفر به شهرهای مختلف ایران است

 تنوع آجرچینی را می‌بینید؟ این کتیبه، تمام ایوان جنوبی را دور می‌زند و آیه‌هایی از سورة جمعه را می‌شود روی آن خواند. کاشی‌کاری کلمه علی در دل آجرها بی‌نظیر است. در  مسجد جامع ورامین عموما حال و هوای مساجد شیعی دیده می شود. بد نیست بگویم که در دورة ایلخانان، در وانفسای دعوای حنفیان و شافعیان، الجایتو حتی نام امامان شیعه را روی سکه‌ها زد. او از دعوای فرقه‌ها به تنگ آمده بود. این‌جا بخشی از دیوارِ ایوان جنوبی است


 اگر در ضلع غربی مسجد بایستید ضلع شرقی را این‌طوری می‌بینید. خوشبختانه این ضلع  تا حد زیادی سر پا مانده است. ایوان شرقی یک راهروی سرپوشیده است که ده طاقنمای کوچک و یک طاقنمای بزرگ دارد. شما هم دارید طاقنمای بزرگ را می‌بینید. اگر نزدیک‌تر بروید می‌بینید که بالای آن کلماتِ الله، محمد و علی در سه جهت دیده می‌شود

 این‌ها کتیبه‌های شاهرخ تیموری هستند. نام شاهرخ را اگر خوب دقت کنید می‌بینید. غیر از آیات و اشعار که در کتیبه‌های تزئینی ساختمان‌های مساجد قدیمی دیده می‌شوند، اطلاعات ساخت، تعمیر و تاریخ بنا را می‌شود از کتیبه‌های مساجد به دست آورد. در زیر طاقنمای ایوان جنوبی دو کتیبة آجری وجود دارد که  این کتیبة سمت راستی است

 

  این طاق ایوان جنوبی است. پر از آجر. آجرها به شکل‌های مختلف کنار هم چیده شده‌اند. خوب که دقت کنید ظرافت‌های زیادی را کشف خواهید کرد. به طور کلی ضلع جنوبی این مسجد پرکارترین قسمت ساختمان است. از این ایوان می‌توانیم برویم داخل نمازخانه. از آن‌جا می‌توانیم داخل گنبد را ببینیم. از داخل گنبد تا زمین، حدود بیست و دو سه متری می‌شود

 

دیدن بازی نور و آجرها چه کیفی دارد اما حیف که اصالتی ندارد. این‌جا همان ایوان بازسازی شده است. این چیزی را که حالا می‌بینید روی پِیِ اصلی که 5/2 متر زیر خاک بوده ساخته‌اند. این را بگویم که در مساجد اسلامی، ایوان نقش مهمی  داشته و از آن به عنوان یک فضای ارتباطی استفاده می‌شده. این‌جا داخل ایوان غربی است

در همین زمینه:
انتخاب سردبیر

گزارش نشست پایان سال مقامات ارشد بانک‌ها

همشهری انلاین: رئیس کل بانک مرکزی با اعلام اینکه پرونده دریافت کارمزد از تراکنش‌های بین بانکی در دستور کار شورای پول و اعتبار است گفت: پرونده ۶۵۰۰ میلیارد تومانی مربوط به ۱۰ سال پیش است.

کمبود ۶۰ هزار تخت بیمارستانی نیازمند ۲۵۰ هزار میلیارد ریال اعتبار است

همشهری آنلاین: قائم مقام وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی گفت: هم اکنون کمبود ۶۰ هزار تخت بیمارستانی در کشور وجود دارد که برای تامین آن به ۲۵۰ هزار میلیارد ریال اعتبار نیاز است.

رقابت‌های بین‌المللی امارات؛ ۱۲ نشان برای دو و میدانی کاران معلول

همشهری آنلاین: تیم اعزامی دو ومیدانی جانبازان و معلولان ایران با ۱۲ نشان رنگارنگ از مسابقات بین‌المللی فزاع امارات به تهران بازگشت.

مادر شهیدان احمد و محمد کشوری درگذشت

همشهری آنلاین: مادر شهیدان خلبان احمد کشوری و محمد کشوری جان به جان آفرین تسلیم کرد.

وزیر خارجه ایتالیا در راه تهران

همشهری آنلاین: وزیر امور خارجه ایتالیا جمعه هشتم اسفند به منظور دیدار رسمی دو روزه از ایران، وارد تهران می‌شود.

پیروزی مردم یمن بر توطئه‌ها

همشهری آنلاین: رهبر گروه انصارالله در یمن اعلام کرد: توطئه ها و موانع به هر میزان که باشد ملت یمن بر آن غلبه خواهد کرد.

لغو کنسرت قربانی

همشهری آنلاین: کنسرت چهارشنبه و پنج شنبه علیرضا قربانی خواننده سنتی در شهر گلبهار از توابع مشهد لغو شد.

وقتی از مته برقی به‌جای سشوار استفاده شود

همشهری آنلاین: یک خانم اهل چک برای حالت دادن به موهایش از روشی غیرمتعارف استفاده کرده و مته برقی را جایگزین سشوار کرده است!

مبنای حرکت دولت ایجاد امنیت و استقلال اقتصادی است

همشهری آنلاین: رییس جمهوری با بیان اینکه دولت در شرایط سختی بار مسئولیت اجرایی کشور را به دوش گرفته است، گفت: در این شرایط سخت دولت انتظار ویژه‌ای از حوزه علمیه،علما‌، اساتید و مخصوصاً جامعه مدرسین حوزه علمیه قم دارد تا بتوانیم هدف واحدی را که سربلندی نظام و خدمت به مردم است، محقق سازیم.

جشنی برای نقاشی‌های متحرک

نهمین جشنواره‌ی دوسالانه‌ی پویانمایی با حضور آثاری از ۷۴ کشور دنیا از ۱۷ تا ۲۱ اسفند در مرکز آفرینش‌های فرهنگی‌هنری کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان برگزار می‌شود.

پیکر سیدصادق طباطبایی تشییع شد

همشهری انلاین: مراسم تشییع پیکر دکتر سیدصادق طباطبایی با حضور خانواده‌های آن مرحوم، قشرهای مختلف مردم و مسوولان از جمله معاون اول رییس‌جمهور برگزار شد.

دومین روز از رزمایش بزرگ پیامبر اعظم (ص) آغاز شد

همشهری آنلاین: دومین روز از رزمایش پیامبر بزرگ اعظم (ص) ۹ سپاه با محوریت نیروی زمینی و در منطقه جنوب و جنوب غرب کشور آغاز شد.

عکس روز: دعوای پارلمانی

همشهری آنلاین: لونگ کواک-هونگ، قانونگذار روز ۲۵ فوریه (۶ اسفند)‌ در هنگام قرائت گزارش بودجه سالیانه در شورای قانوگذاری هنگ‌کنگ شیئی را به سوی جان تسانگ، وزیر دارایی (که در عکس دیده نمی‌شود) پرتاب می‌کند تا بر تقاضا برای برنامه همگانی تامین دوران بازنشستگی پافشاری کند.

همه واحدهای هلال احمر تا پایان تعطیلات نوروز به حال آماده‌باش در آمدند

همشهری آنلاین: همه واحدهای جمعیت هلال احمر در سراسر کشور از چهارشنبه ۶ اسفند برای تامین امنیت جاده‌ای و داخل شهرها به حالت آماده باش کامل درآمدند.

بیماری روانی، درمان به جای انکار

«روانی»! آخرین بار که کسی را با این عبارت خطاب کردید خاطرتان هست؟

اسفند امسال سری به عسل آباد بزنید!

دوست داری که به «عسل‌آباد» بروی؟ حتماً می‌گویی عسل‌آباد دیگر کجاست؟ سومین جشنواره‌ی عسل از ۲۹ بهمن تا ۹ اسفند در فرهنگ‌سرای اشراق در حال برگزاری است.

حادثه برای رهبر ارکستر زنده یاد محمد نوری

همشهری آنلاین: علیرضا شفقی‌نژاد رهبر گروه کر فیلارمونیک ایران که خاطره اجراهایش با مرحوم محمد نوری در اذهان باقی است، بر اثر ضربه‌ مغزی در بیمارستان بستری است و هم‌اکنون در بخش مراقبت‌های ویژه نگهداری می‌شود.

پیام دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو درباره پایتخت کتاب ایران

همشهری آنلاین: دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو طی پیامی به مناسبت انتخاب ۵ شهر برگزیده نامزد پایتخت کتاب ایران، نوشت: اگر موهبت رحمانیِ فرهنگ را به‌‌سان موجود زنده‌‌ای در نظر آوریم؛ کتاب و کتاب‌‌خوانی قلب این موهبت را تشکیل می‌‌دهد.