چهارشنبه 10 تیر 1394 | به روز شده: 4 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
چهارشنبه 24 آبان 1385 - 20:16:32 | کد مطلب: 8437 چاپ

چطور سونامی به وجود می‌آید؟

دانش > دانش - همشهری آنلاین- دکتر علی ملائکه:
کلمه سونامی(tsunami) از کلمات ژاپنی tsu (بندر) و nami (امواج) تشکیل شده است. سونامی موج یا رشته‌ای از امواج است که در اقیانوس به دنبال زلزله های دریایی بوجود می‌آید.

این امواج ممکن است صدها کیلومتر پهنا داشته باشد و هنگام رسیدن به ساحل به ارتفاع آن به 10.5 برسد.این "دیوارهای آب" با سرعتی تندتر از یک هواپیمای جت پهنه اقیانوس را می‌پبمایند،به ساحل کوبیده می‌شوند و تخریب وسیعی را باعث می‌شوند.

برای درک سونامی باید ساختمان موج را شناخت. امواج معمولی ما در کنار ساحل دریا یا در حوضچه‌های آب می‌بینیم، از یک ستیغ(بالاترین نقطه موج) (crest)و یک ناوه (پایین‌‌ترین نقطه موج)(trough)تشکیل می‌شوند.

امواج را به دو طریق اندازه می‌گیرند:
*ارتفاع موج (wave heigth):فاصله بین ستیغ و ناوه.
*طول موج(wave length): فاصله افقی بین ستیغ دو موج متوالی.

بسامد یا فرکانس امواج بر حسب زمانی کف طول می‌کشد تا دو موج متوالی از یک نقطه بگذرند – که به آن دوره موج  می‌گویند- اندازه‌گیری می‌شود.

بخش‌های مختلف یک موج

هم سونامی‌ها و هم امواج معمولی دارای این بخش‌ها هستند و به طریق مشابهی اندازه‌گیری می‌شوند. اما تفاوت‌های زیادی میان آن دو از لحاظ اندازه، سرعت، و منشا وجود دارد:

خصوصیت موج

موج ناشی از باد 

موج سونامی

سرعت موج   8 تا 100 کیلومتر در ساعت  800 تا 1000 کیلومتر در ساعت
دوره موج  5 تا 20 ثانیه  10 دقیقه تا 2 ساعت
طول موج   100 تا 200 متر  100 تا 200 کیلومتر

امواج در اقیانوس‌ها به علل مختلفی مانند فعالیت‌های زیرآبی، فشار جوی، و کشش جاذبه رخ می‌دهند، اما شایع‌ترین علت آنها باد است.

باد منبع انرژی موج حاصل است و اندازه  سرعت باد به قدرت باد وابسته است. نکته مهمی که باید به خاطر داشت این است که امواج نشان‌دهنده حرکت آب نیستند، بلکه حرکت انرژی از طریق آب را نشان می‌دهند.

تولد سونامی

شایع‌ترین علت سونامی‌ها زلزله‌های زیردریایی هستند. برای اینک بدانیم این زلزله‌ها گونه رخ می‌دهند، باید "تکتونیک صفحه‌ای" را بشناسیم.

نظریه تکتونیک صفحه‌ای بین می کند که لیتوسفر یا بخش فوقانی کره زمین از چندین صفحه عظیم تشکیل شده است. این صفحات قاره‌ها و کف دریاها را می‌سازند.

این صفحات بر روی یک لایه زیرین چسبناک نیمه‌جامد به نام آستنوسفر قرار دارند. یک پای سیب بریده‌شده را در نظر بگیرید، قشر بیرونی کیک لیتوسفر و بخش داخلی داغ پرکننده آن آستنوسفر است.

این صفحات مدواما روی کره زمین با سرعتی در حد 2.5 تا 5 سانتی‌متر در سال در حال حرکتند.

این حرکت بیش از همه در طول خطوط گسل( خط برش کیک را در نظر بگیرید) رخ می‌دهد. حرکت این صفحات باعث بروز زلزله‌ها و آتش‌فشان‌ها می‌شود که در کف اقیانوس ها هم ممکن است رخ دهند و دو منشا احتمالی سونامی هستند.

هنگامی که دو صفحه د ر ناحیه‌ای که مرز صفحه‌ای نامیده می‌شود در تلاقی با یکدیگر قرار می ‌گیرند، صفحه سنگین‌تر به زیر صفحه سبک‌تر مِی‌‌لغزد. این پدیده را لغزش به پایین(subduction) می‌نامند. بروز پدیده لغزش به پایین زیرآبی اغلب جاگذاری‌های فراوانی به شکل گودال‌های عمیق اقیانوسی در کف دریا ایجاد می‌کند.

در برخی مواردهنگام بروز این پدیده بخشی از کف دریا که به صفحه سبک‌تر متصل است ممکن است به علت فشار صفحه به زیررونده ناگهان به سمت بالا جابجا شود. نتیجه این وضعیت بروز زلزله است. کانون زلزله نقطه‌ای درون زمین است که برای اولین بار شکست در آن رخ می‌دهد، صخره می‌شکنند و اولین امواج لرزه‌ای بوجود می‌آیند.

اپی‌سنتر یا مرکز سطحی زلزله نقطه‌ای از سطح دریاست که مستقیما روی کانون زلزله قرار دارد.

نحوه تشکیل سونامی

هنگامی که این قطعه از صفحه به بالا می‌پرد، میلیون‌ها تن صخره با نیرویی عظیم به بالا فرستاده می‌شوند، انرژی این نیرو به آب منتقل می‌شود.این انرژی آب را به بالاتر از سطح معمول دریا می‌راند.به این ترتیب سونامی زاده می‌شود.

دینامیک سونامی

هنگامی که آب به سمت بالا رانده می‌شود،‌ جاذبه بر روی آن عمل می‌کند، وانرژی را به طور افقی به موازات سطح آب هدایت می‌کند. سپس انرژی از میان اعماق آب از مرکز اولیه جنبش به اطراف گسترش می‌یابد.

نیروی عظیمی که بوسیله جنبش لرزه‌ای ایجاد می‌شود سرعت باورنکردنی سونای را ایجاد می‌کند.

سرعت واقعی سونامی با اندازه‌گیری عمق آب در نقطه‌ایی که سونامی از آن می‌گذرد، محاسبه می‌شود.این سرعت مساوی ریشه دوم حاصلضرب شتاب جاذبه در میزان عمق آب است.

توانایی سونامی برای حفظ سرعتش مستقیما نحت تاثیر عمق آب قرار دارد.سونامی درآب‌های عمیق‌تر سریع‌تر حرکت می‌کند و در اب‌های کم‌عمق‌تر سرعتش کند می‌شود.

بنابراین برخلاف امواج معمولی، انرژی راننده سونامی نه روی سطح آب بلکه از میان آب حرکت می‌کند. ارتفاع سونامی معمولا تا هنگامی که به کنار ساحل برسد بیش از یک متر نیست و معمولا قابل تشخیص نیست.

برخورد سونامی به ساحل

هنگامی که سونامی به ساحل می‌رسد، به شکل آشنای مرگبارش بدل می‌شود.هنگامی که سونامی به خشکی می‌رسد، به آب کم عمق کنار ساحل ضربه می‌زند.آب کم عمق و خشکی ساحلی باعث متراکم‌شدن انرژی می‌شود که آب منتقل می‌کند.این امر تغییرشکل سونامی را آغاز می‌کند.

توپوگرافی کف دریا در این محل و شکل ساحل بر ظاهر و رفتار سونامی تاثیر می‌گذارد.
همچنانکه سرعت موج کاهش می‌یابد، ارتفاع آن به طور قابل‌توجهی بالا می رود- انرژی متراکم‌شده آب را به سمت بالا می‌راند.

سرعت یک سونامی معمول که به خشکی نزدیک می شود تا 50 کیلومتر در ساعت کاهش می‌یابد، و در مقابل ارتفاع آن تا 30 متر بالای سطح دریا می‌رسد. با افزایش ارتفاع موج حین این فرآیند طول موج به شدت کاهش می‌یاید.( فشرده شدن یک آکاردئون را در نظر بگیرید.)

شاهدی که در کنار ساحل قرار دارد، بالا و پایین‌رفتن شدید آب را هنگامی که سونامی قریب‌الوقوع است، مشاهده خواهد کرد.به دنبال آن ناوه واقعی سونامی به ساحل می‌رسد. سونامی‌ها اغلب به صورت رشته‌هایی طغیان‌های قدرتمند و سریع آب و نه به صورت یک موج منفرد غول‌آسا تظاهر می‌کنند.

البته ممکن است یک اُشترک (Bore) که یک موج عمودی بزرگ است با جبهه‌ای زیروروکننده ظاهر شود.اُشترک‌ها اغلب با طغیان‌های سریع آب دنبال می‌شوند، که به خصوص باعث تخریب ساحل می‌شود. پنج تا 90 دقیقه پس از ضربه اولیه ممکن است امواج دیگری به دنبال آید- قطار موج سونامی، پس از حرکت به صورت رشته‌ای از امواج در فواصلی طولانی، خود را به ساحل می کوبد.

سونامی به خصوص اگر بدون هشدار قبلی به ساحلی برخورد کند، تلفات بسیاری به بار می‌آورد، و خط ساحلی با خاک یکسان می‌کند و همه چیز را با خود به دریا می‌کشاند.

منطقه‌ای که در معرض بیشترین خطر تخریب قرار دارند، نواحی در حد فاصل 1.6 کیلومتری خط ساحلی، به خاطر طغیان آب و  آوار پراکنده‌شده، و با ارتفاع کمتر از 15 متر از سطح دریا به خاطر ارتفاع امواج ضربه‌زننده است.

سونامی حتی می‌تواند به علت خصوصیات متفاوت بستر دریا و ساحل  به پناهگاه‌های دور از ساحل هم برسد. برای مثال یک منطقه حفاظت‌شده ساحلی با ورودی باریک یک مسیر "شیپوری" ایجاد می‌کند، که باعث تشدید قدرت مخرب امواج می‌شود. یا کانال رودخانه‌ای راه را برای نفوذ بیشتر سونامی به مناطق داخلی‌تر می‌گشاید.

تا زمانی که یک سونامی به ساحل برخورد نکند، مشکل است نحوه تعامل آن را با خشکی پیش‌بینی کرد.

انتخاب سردبیر

خیابان ایران به سراسر کشور می‌رود

همشهری آنلاین: تهیه کننده برنامه «خیابان ایران» که از رادیو ایران روی آنتن می رود، بیان کرد که در این برنامه خاطرات خانواده شهدا ثبت و ضبط می‌شود.

نگذاریم نگارگران فراموش شوند؛ سالگرد درگذشت استاد زاویه

همشهری آنلاین: رییس انجمن نگارگری معتقد است، گمنامی هنرمندان بزرگی مانند «محمدعلی زاویه» نه تقصیر تواضع خودش بود، نه تقصیر کسانی که او را نمی‌شناسند، بلکه وظیفه نهادهای مرتبط است که جامعه را با این هنرمندان و هنرشان آشنا کنند.

افزایش نرخ اجاره‌بهای خوابگاه و غذای دانشجویی اعلام شد

همشهری آنلاین: صندوق رفاه دانشجویان میزان افزایش نرخ اجاره‌بهای خوابگاه و غذای دانشجویی را اعلام کرد.

نمایش مجموعه آثار جکسون پولاک پس از سی سال

همشهری آنلاین: بعد از حدود سی سال اولین نمایشگاه از آثار اخیر پولاک در لیورپول برگزار می‌شود.

فرصتی برای دیدن آثار نامداران هنر ایران

همشهری آنلاین: مجموعه‌ای از آثار هنرمندان بنام معاصر در یک نمایشگاه گروهی به‌ نمایش گذاشته شده است.

طاعون داستان ترس‌ها و تصمیم‌ها

آزاده نجفیان: زندگی پر از اتفاقات خوب و بد است. اتفاقاتی که درست وقتی انتظارش را نداریم، آرام و آهسته سُر می‌خورند و وارد زندگی ما می‌شوند.

آرزو

آخرین نارون گفت: در زمین فرصت زندگی نیست

در انتظار یک تابستان کارتونی

تابستان، فرصت خوبی برای فیلم‌دیدن و سینما‌رفتن است و شرکت‌های انیمیشن‌سازی جهان این موضوع را خیلی خوب می‌دانند و همیشه با دست پر فصل تابستان را شروع می‌کنند.

غاز گــــردن دراز

سارا منصوری: کنار ما می‌نشست. با همان مانتو و همان مقنعه و همان کیف و کتاب و دفتر. ولی چیزی درباره‌ی «سورا» فرق داشت.

تنها آمار است که می‌ماند!

علی مولوی: تمام شد!

این افتخار را برای خودم نگه‌ داشتم!

محمد سرابی: ابوطالب، عموی پیامبر را همیشه به شکل مردی میانسال یا پیر مجسم می‌کنیم، اما بازیگر نقش او در فیلم محمد‌(ص) (اگر چه مو‌های جو گندمی دارد) ولی پیر نیست.

روزت را بساز!

درست‌کردن یک جدول برنامه‌ی روزانه، چیزی حدود یک ربع یا ۲۰ دقیقه زمان می‌برد، اما به‌جایش کلی وقت در طول روز صرفه‌جویی می‌شود و مهم‌تر از آن، به کارهای مهمی هم می‌رسی که باید انجام شوند.

محله‌ی کودک در میلاد

در ماه مبارک رمضان برج میلاد برنامه‌های متنوعی برای شهروندان تدارک دیده است.

«رودی باور» و «کن کاتو» در موزه‌ی هنرهای معاصر

ما با نشانه‌های گرافیکی زندگی می‌کنیم.

هشت روز هفته

شعر طنز> سعیده موسوی‌زاده: خوش به حال گنجشک

پیکر پدر پنج شهید و جانباز در قزوین تشییع شد

همشهری آنلاین: پیکر علی‌اکبر کبیری، پدر دو شهید و سه جانباز، بر روی دستان مردم استان قزوین تشییع و در مزار والدین شهدا به خاک سپرده شد.

بیست و یکمین جلسه هم‌اندیشی پیشکسوتان دفاع مقدس ارتش برگزار شد

همشهری آنلاین: بیست و یکمین جلسه هم‌اندیشی پیشکسوتان دفاع مقدس ارتش با موضوع نقش معنویت در دفاع مقدس برگزار شد.

فرمانده هوانیروز: این نیرو تلاشهای زیادی برای مبارزه با اشرار داشته است

همشهری آنلاین: فرمانده هوانیروز جمهوری اسلامی ایران اعلام کرد که این نیرو تلاش زیادی برای مبارزه با اشرار داشته و در این راه ۱۰ هزار ساعت پرواز عملیات ثبت کرده است.