شنبه 11 بهمن 1393 | به روز شده: 18 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
یکشنبه 3 خرداد 1388 - 16:59:00 | کد مطلب: 82061 چاپ

آشنایی با کاروانسراهای ایران

فرهنگ و تاریخ > تاریخ ایران - محمد ملاحسینی:
کلمه کاروانسرا ترکیبی از کاروان (کاربان) به معنی گروهی مسافر که گـروهی سفر می‌کنند و سرای، به معنی خانه و مکان است. هـردو واژه برگرفته از زبان پهلوی است

کاروانسرا محل یا بنایی است که کاروان را در خود جای می‌دهد. پلان کاروانسراها معمولاً مربع یا مستطیل شکل است، با یک ورودی برجسته عظیم و بلند، و بدون نقش، با دیوارهایی که گاهی اوقات بادگیرهایی در انتهای آن تعبیه شده است.

گردشگری

تحول و گسترش کاروانسراهای ایران در ادوار مختلف بستگی به وضعیت اجتماعی، اقتصادی، مذهبی و ... داشته است.

اساس معماری کاروانسراهای ایران، مانند سایر بناها، تابع شیوه، سنت و سبک رایج زمان بوده است.

با این ترتیب می‌توان پنداشت که کاروانسراهای پیش از اسلام نیز تابع شیوه معماری زمان بوده و معماری خاصی نداشته است.

شیوه معماری، محل و منطقه، مصالح ساختمانی و موقعیت جغرافیائی نقش موثری در ایجاد اینگونه بناها داشته است.

در کاروانسراها اتاق‌های مسافران معمولا پیرامون حیاط ساخته می‌شده و پشت آنها اصطبل قرار داشته که درب ورودی اصطبل‌ها در چهار گوشه داخلی بنا قرار داشته و گاهی در ایوان ورودی حیاط باز می‌شده است.

در دوره صفوی طرح معماری کاروانسراها متنوع شد و علاوه بر کاروانسراهای چهار ایوانی نوع کوهستانی، مدور، هشت ضلعی و کویری بر طبق موقعیت جغرافیائی و مکانی احداث شد.

در دوره‌های زندیه، افشاریه و قاجاریه احداث کاروانسراها به شیوه گذشته ادامه پیدا کرد.

از نظر طرح و نقشه کاروانسراهای دوره یاد شده عموما از نوع چهار ایوانی بوده و از لحاظ مصالح ساختمانی نیز بر خلاف دوره متقدم که از آجر و سنگ بوده اغلب از خشت استفاده شده است.

آثاری که از کاروانسراهای کهن بدست آمده نشان می‌دهد که اتاق‌هائی برای نگهبانان، کاروانسرادار یا مامورین ساخته می‌شده است. ولی کاروانسراهای تجارتی داخل شهرها عموما دوطبقه بودند.

در دو طرف دروازه ورودی داخل کاروانسرا نیز معمولا اتاق‌هائی برای پاسداران و کاروانسرادارساخته می شده است.

معمولا هر کاروانسرا دارای چاه آب و آب انباری است که گاهی در وسط کاروانسرا در زمانی خارج از محوطه جهت تامین آب مورد نیاز مسافران ساخته شده است.

در بسیاری از کاروانسراها بخصوص از دوره صفویه به بعد بخاری دیواری یا مکانی برای بر افروختن آتش تعبیه شده است. محل بخاری‌های دیواری یا در اتاق‌ها ساخته می‌شده یا در محل‌های سر پوشیده.

در کاروانسراهای نوع کوهستانی اهمیت بخاری به حدی بوده که محل وسیعی را برای قرار دادن آتش و بخاری انتخاب می‌کرده‎اند.

مصالح ساختمانی اصلی بنای کاروانسراها در ایران از سنگ و آجر بوده است، در بعضی موارد سنگ ها کاملاً استادانه تراش داده می‌شده و در برخی اوقات از قطعات کوچک سنگ‌های نتراشیده استفاده می‌کردند.

بام‌ها اکثراً مسطح و با شیب کم ساخته می‌شدند و در قسمت‌هائی که اتاق‌های بزرگ دارند سقف‌ها شکل قوسی دارند.

آب باران بوسیله ناودان‌هائی که در روی دیوار خارجی کاروانسرا ساخته می‎شد به بیرون از کاروانسرا هدایت می‌شد.

در دوره اسلامی، معماری کاروانسراهـا از دیدگاه سبک و تنوع نقشه‌ها به اوج شکوفائـی رسید و در مسیر شهرها و روستا ومعابر کوهستانی و نـواحی کویری، کاروانسرا و رباط‌های برونشهـری و در مراکز اقتصادی و راسته بازارها، با ویژگی‌های متفاوت کاربری احداث شدند.

نمـونـه‌های بسیار زیبـا وجالب تـوجه از معماری این گونه بـناها [در جست‌و‌جوی کاروانسرا] که در سرزمین پـهناور إیـران از کرانه‌های رود ارس تـا سـواحل خلیج فارس بـه یـادگـار مـانـده، مـعـرف ذوق هنـری و مـهارت مـعـمـاران، بنـایـان واستادکارانی است که در ادوار مختـلف و با توجه به نیازهای گونـاگون، باعلاقه فـراوان در طریق تحول، تکامل، زیبـائی و گسترش کاروانسراها به جان کوشیدند.

انواع کاروانسرا:

کاروانسراها به طور کلی به دو دستهٔ اصلی تقسیم می‌شوند:

  • کاروانسراهای درون شهری
  • کاروانسراهای برون شهری

کاروانسراهای ایران را می‌توان به گروه‌های زیر تقسیم بندی کرد:

  • کاروانسراهای کاملاً پوشیده منطقه کوهستانی
  • کاروانسراهای کرانه‌های پست خلیج فارس
  • کاروانسراهای حیاط دار مناطق مرکزی ایران

کاروانسراهای حیاط دار به انواع مختلف تقسیم بندی می‌شوند:

  • کاروانسراهای مدور
  • کاروانسراهای چند ضلعی حیاط دار
  • کاروانسراهای دو ایوانی
  • کاروانسراها با تالار ستون دار
  • کاروانسراهای چهار ایوانی
  • کاروانسراها با طرح متفرقه
انتخاب سردبیر

تهرانگردان به دیدار مسافر چشمه‌علی رفتند

احمد مسجدجامعی برای چهارمین بار تهرانگردی خود را به منطقه ۱۲ اختصاص داد؛ منطقه‌ای که در دل پایتخت، میراث بسیاری را دارد و در هفته‌های اخیر با کشف اسکلتی قدیمی باز هم خبرساز شد.

وقتی همراهتان را دزد می‌برد

محسن رخش خورشید: لحظه‌ای که دست‌ات را روی جیب می‌گذاری و برجستگی گوشی را حس نمی‌کنی، یکباره دلت فرو می‌ریزد.

سرمقاله روزنامه‌های ۱۱ بهمن

همشهری آنلاین: چک برگشتی، حاشیه‌های افشاگری در حوزه فساد و ... از جمله موضوعاتی بودند که در ستون سرمقاله برخی از روزنامه‌های

اختلاف نظر درباره مجوز استخدام در آموزش و پرورش

درحالی‌که چند روز گذشته معاون برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور تأکید کرد آموزش و پرورش برای جذب نیرو هیچ محدودیت قانونی ندارد، حالا معاون توسعه مدیریت و پشتیبانی وزارت آموزش و پرورش با اعلام اینکه آموزش‌وپرورش هیچ ردیف استخدامی ندارد از مجلس خواسته است برای مورد خاص استخدام معلمان پیش دبستانی مصوبه بدهد.

قدکوتاهی ایرانیان، بهای گزاف حذف شیر

وزیر بهداشت نسبت به کوتاه‌شدن قد ایرانیان در آینده به‌دلیل عدم‌مصرف شیر هشدار داد و گفت مصرف کم شیر در کشور ریشه فرهنگی دارد.

زنگ خطر برای گسترش یک سرطان زنانه

افزایش ابتلای زنان به سرطان دهانه رحم (سرویکس) در کشور زنگ خطر را درخصوص این بیماری به صدا در آورده است.

سود بلدرچین؛ حداقل ۳۰ درصد

حامد فرحبخش: اگر سرمایه اولیه زیادی ندارید ولی درعوض حاضرید برای داشتن یک شغل سودآور، شب و روز بدون نق‌زدن کار کنید، اگر از بودن در کنار پرنده‌ها حالتان بد نمی‌شود و در مقابل عاشق آنها هستید و علاوه بر آن دنبال یک شبه پولدار شدن هم نیستید، یک پیشنهاد خیلی خوب برایتان داریم؛ پرورش بلدرچین.

بی‌بی‌ قصه‌هایش را می‌دوزد

حورا نژادصداقت: چادرش را مرتب می‌کند و می‌گوید: «نزدیک ۹۰سال سن دارم! ولی چه عمری؟

تیم‌های ایران به مقام قهرمانی کشتی بین‌المللی جام یادگار امام (ره) دست یافتند

همشهری آنلاین: تیم‌های کشتی آزاد و فرنگی نوجوانان ایران قهرمان رقابت‌های بین‌المللی کشتی جام یادگار امام (ره) در مشهد شدند.

۷۶گونه جانوری ایران در فهرست قرمز

مدیرکل دفتر تنوع زیستی و حیات وحش سازمان حفاظت محیط‌زیست با اشاره به اینکه حدود هزار و ۱۴۰گونه جانوری مهره دار در ۵ رده پستانداران، پرندگان، دوزیستان، خزندگان و آبزیان آب‌های داخلی در کشور وجود دارد می‌گوید که براساس فهرست قرمز اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت(IUCN) حدود ۷۶گونه از ۱۴۰گونه جانوری در معرض تهدید هستند.

جام چوگان فجر بانوان با برتری تیم نوروز آباد به پایان رسید

همشهری آنلاین: به مناسبت دهه مبارک فجر تیم‌های چوگان بانوان نوروزآباد و کانون چوگان البرز روز جمعه ۱۰ بهمن ۱۳۹۳ در یک بازی دوستانه به مصاف یکدیگر رفتند.

مرور خویشتن

امیر مولایی: روانشناسی سرآمد عرصه‌هایی است که در قرن بیستم، جهان را تکان دادند.

پایان لیگ برتر والیبال جوانان با قهرمانی پیکان

همشهری آنلاین: تیم‌های پیکان تهران، شهرداری ارومیه و تعاون گنبد رتبه‌های اول تا سوم لیگ برتر والیبال جوانان سال ۹۳ را به دست آوردند.

آشنایی با خواص آب برنج

همشهری آنلاین: آب برنج برخلاف تصور ما خوش طعم بوده و حتی برای رفع مشکلات گوارشی مفید است. در این مطلب چند خاصیت مهم آب برنج را عنوان می‌کنیم. لطفا با ما همراه باشید.

لبخندی که با گلوله هم محو نشد!

سید عماد حسینی: وقتی گفت‌وگویشان در رابطه با سجایای اخلاقی و خاطراتشان از سردار شهید حمید تقوی فر آغاز شد گذشت زمان را احساس نکردند تا با صدای زنگ تلفن متوجه شدند که ۳ ساعت است درباره شهید تقوی سرگرم سخن گفتن هستند.

۱۱ بهمن؛ خبر اول روزنامه‌های صبح ایران

همشهری‌ آنلاین: تیتر یک روزنامه‌های صبح ایران به صحبت های رئیس‌ جمهور، فهرست نمایندگانی که از رحیمی پول گرفته‌اند و نام‌شان در دست اوست، تعویق تحریم ایران، حرف‌ها و بغض مطهری، صحبت‌های عارف درباره وفادارتر بودن اصلاح‌طلبان به ارزش‌های انقلاب، صحبت‌های فرمانده سپاه درخصوص یکی‌بودن مواضع ایران و حزب‌الله دربرابر رژیم صهیونیستی، افزایش ریزگردها در خوزستان و فروش کارتی آب در خراسان رضوی اختصاص دارد:

۱۱ بهمن؛ مهم‌ترین خبر روزنامه‌های ورزشی صبح ایران

همشهری‌ آنلاین: روزنامه‌های ورزشی امروز صبح ایران در تیتر یک‌شان به صحبت‌های قلعه‌نویی درباره کی روش، نظر دایی درباره آزمون، و بازی‌های دیروز لیگ پرداخته‌اند: