چهارشنبه 5 آذر 1393 | به روز شده: 2 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
یکشنبه 3 خرداد 1388 - 16:59:00 | کد مطلب: 82061 چاپ

آشنایی با کاروانسراهای ایران

فرهنگ و تاریخ > تاریخ ایران - محمد ملاحسینی:
کلمه کاروانسرا ترکیبی از کاروان (کاربان) به معنی گروهی مسافر که گـروهی سفر می‌کنند و سرای، به معنی خانه و مکان است. هـردو واژه برگرفته از زبان پهلوی است

کاروانسرا محل یا بنایی است که کاروان را در خود جای می‌دهد. پلان کاروانسراها معمولاً مربع یا مستطیل شکل است، با یک ورودی برجسته عظیم و بلند، و بدون نقش، با دیوارهایی که گاهی اوقات بادگیرهایی در انتهای آن تعبیه شده است.

گردشگری

تحول و گسترش کاروانسراهای ایران در ادوار مختلف بستگی به وضعیت اجتماعی، اقتصادی، مذهبی و ... داشته است.

اساس معماری کاروانسراهای ایران، مانند سایر بناها، تابع شیوه، سنت و سبک رایج زمان بوده است.

با این ترتیب می‌توان پنداشت که کاروانسراهای پیش از اسلام نیز تابع شیوه معماری زمان بوده و معماری خاصی نداشته است.

شیوه معماری، محل و منطقه، مصالح ساختمانی و موقعیت جغرافیائی نقش موثری در ایجاد اینگونه بناها داشته است.

در کاروانسراها اتاق‌های مسافران معمولا پیرامون حیاط ساخته می‌شده و پشت آنها اصطبل قرار داشته که درب ورودی اصطبل‌ها در چهار گوشه داخلی بنا قرار داشته و گاهی در ایوان ورودی حیاط باز می‌شده است.

در دوره صفوی طرح معماری کاروانسراها متنوع شد و علاوه بر کاروانسراهای چهار ایوانی نوع کوهستانی، مدور، هشت ضلعی و کویری بر طبق موقعیت جغرافیائی و مکانی احداث شد.

در دوره‌های زندیه، افشاریه و قاجاریه احداث کاروانسراها به شیوه گذشته ادامه پیدا کرد.

از نظر طرح و نقشه کاروانسراهای دوره یاد شده عموما از نوع چهار ایوانی بوده و از لحاظ مصالح ساختمانی نیز بر خلاف دوره متقدم که از آجر و سنگ بوده اغلب از خشت استفاده شده است.

آثاری که از کاروانسراهای کهن بدست آمده نشان می‌دهد که اتاق‌هائی برای نگهبانان، کاروانسرادار یا مامورین ساخته می‌شده است. ولی کاروانسراهای تجارتی داخل شهرها عموما دوطبقه بودند.

در دو طرف دروازه ورودی داخل کاروانسرا نیز معمولا اتاق‌هائی برای پاسداران و کاروانسرادارساخته می شده است.

معمولا هر کاروانسرا دارای چاه آب و آب انباری است که گاهی در وسط کاروانسرا در زمانی خارج از محوطه جهت تامین آب مورد نیاز مسافران ساخته شده است.

در بسیاری از کاروانسراها بخصوص از دوره صفویه به بعد بخاری دیواری یا مکانی برای بر افروختن آتش تعبیه شده است. محل بخاری‌های دیواری یا در اتاق‌ها ساخته می‌شده یا در محل‌های سر پوشیده.

در کاروانسراهای نوع کوهستانی اهمیت بخاری به حدی بوده که محل وسیعی را برای قرار دادن آتش و بخاری انتخاب می‌کرده‎اند.

مصالح ساختمانی اصلی بنای کاروانسراها در ایران از سنگ و آجر بوده است، در بعضی موارد سنگ ها کاملاً استادانه تراش داده می‌شده و در برخی اوقات از قطعات کوچک سنگ‌های نتراشیده استفاده می‌کردند.

بام‌ها اکثراً مسطح و با شیب کم ساخته می‌شدند و در قسمت‌هائی که اتاق‌های بزرگ دارند سقف‌ها شکل قوسی دارند.

آب باران بوسیله ناودان‌هائی که در روی دیوار خارجی کاروانسرا ساخته می‎شد به بیرون از کاروانسرا هدایت می‌شد.

در دوره اسلامی، معماری کاروانسراهـا از دیدگاه سبک و تنوع نقشه‌ها به اوج شکوفائـی رسید و در مسیر شهرها و روستا ومعابر کوهستانی و نـواحی کویری، کاروانسرا و رباط‌های برونشهـری و در مراکز اقتصادی و راسته بازارها، با ویژگی‌های متفاوت کاربری احداث شدند.

نمـونـه‌های بسیار زیبـا وجالب تـوجه از معماری این گونه بـناها [در جست‌و‌جوی کاروانسرا] که در سرزمین پـهناور إیـران از کرانه‌های رود ارس تـا سـواحل خلیج فارس بـه یـادگـار مـانـده، مـعـرف ذوق هنـری و مـهارت مـعـمـاران، بنـایـان واستادکارانی است که در ادوار مختـلف و با توجه به نیازهای گونـاگون، باعلاقه فـراوان در طریق تحول، تکامل، زیبـائی و گسترش کاروانسراها به جان کوشیدند.

انواع کاروانسرا:

کاروانسراها به طور کلی به دو دستهٔ اصلی تقسیم می‌شوند:

  • کاروانسراهای درون شهری
  • کاروانسراهای برون شهری

کاروانسراهای ایران را می‌توان به گروه‌های زیر تقسیم بندی کرد:

  • کاروانسراهای کاملاً پوشیده منطقه کوهستانی
  • کاروانسراهای کرانه‌های پست خلیج فارس
  • کاروانسراهای حیاط دار مناطق مرکزی ایران

کاروانسراهای حیاط دار به انواع مختلف تقسیم بندی می‌شوند:

  • کاروانسراهای مدور
  • کاروانسراهای چند ضلعی حیاط دار
  • کاروانسراهای دو ایوانی
  • کاروانسراها با تالار ستون دار
  • کاروانسراهای چهار ایوانی
  • کاروانسراها با طرح متفرقه
انتخاب سردبیر

فلسفه‌ آگاهی (۱۰ مسئله‌ آگاهی)

همشهری آنلاین: در دو دهه‌ی اخیر مسئله‌ آگاهی به یکی از پُربحث‌ترین مسائل فلسفه‌ ذهن تبدیل شده است.

پوتین دوشنبه آینده به ترکیه می‌رود

همشهری آنلاین: ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه دوشنبه آینده ۱۰ آذر برای شرکت در کمیته همکاری مشترک ترکیه و روسیه به آنکارا سفر می‌کند.

هدف از تشکیل گروه‌های تکفیری تضعیف قدرت نفوذ ایران در عراق و سوریه است

همشهری آنلاین: دستیار و مشاور عالی فرماندهی معظم کل قوا با بیان اینکه هدف سازمان‌های اطلاعاتی از تشکیل گروه‌های تکفیری تضعیف قدرت نفوذ ایران در عراق و سوریه است، گفت:گروه‌های تکفیری به‌دنبال ایجاد اختلاف بین اهل تسنن و تشیع هستند.

دادگاه جنایی قاهره امروز جلسه دیگری از محاکمه مرسی را برگزار می‌کند

همشهری آنلاین: دادگاه جنایی قاهره، امروز چهارشنبه ۵ آذر جلسه دیگری از جلسه‌های محاکمه محمد مرسی، رئیس جمهور برکنار شده مصر و ۳۵ متهم دیگر را برگزار می‌کند.

سازمان حفاظت محیط زیست به دنبال احیا تالاب هامون در ایران و افغانستان است

همشهری آنلاین: مدیر ملی طرح حفاظت از تالاب‌های ایران گفت: سازمان حفاظت محیط زیست به دنبال احیای دریاچه هامون است که با مدیریت مناسب در ایران و به کمک کشور افغانستان و سازمان‌های بین‌المللی در صورت لزوم بتوانیم کل اکو سیستم تالاب را احیا و مدیریت کنیم.

فرمانده کل سپاه: رمز موفقیت نظام بسیج ۲۰ میلیونی است

همشهری آنلاین: فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی گفت: رمز موفقیت، پیروزی و بقای نظام جمهوری اسلامی بسیج ۲۰ میلیونی است.

نوشابه‌های رژیمی هم ضرر دارند

همشهری آنلاین: یک متخصص تغذیه گفت: نوشیدن نوشابه‌های رژیمی برای افرادی که اضافه وزن دارند،‌ مضر است.

آغاز مطالعات انتقال آب از دریای‌خزر به دریاچه ارومیه

همشهری آنلاین: مدیر عامل شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران از آغاز مطالعات انتقال آب از دریای خزر به دریاچه ارومیه توسط این شرکت خبر داد و گفت:‌ اصرار ما به پایان مطالعات مرحله شناخت در بازه زمانی یک ساله است اما کارشناسان بین‌المللی درخواست زمان بیش‌تری را دارند.

برخی سرفصل‌های علوم انسانی بیش از ۳ دهه بروز نشده‌اند

همشهری آنلاین: رئیس شورای تخصصی تحول و ارتقا علوم انسانی گفت: با تأسف مشاهده می‌شود که برخی سرفصل‌های علوم انسانی در کشور بیش از ۳ دهه است که بازنگری و بروز رسانی نشده و بازنگری در این رشته‌ها می‌تواند یکی از ثمرات تحول و ارتقا در علوم انسانی باشد.

نخستین دوره لیگ جهانی کشتی آزاد از ۶ آذر در جویبار آغاز می‌شود

همشهری آنلاین: برنامه و شرایط برگزاری نخستین دوره رقابت‌های لیگ جهانی کشتی آزاد که از پنجشنبه (۶ آذر) و به مدت دو روز در شهر جویبار برگزار می‌شود، اعلام شد.

صدور ۶ هزار کارت نذر اهدای خون در کشور

همشهری آنلاین: رییس سازمان انتقال خون ایران ضمن اعلام این خبر که تاکنون شش هزار نفر کارت اهدای خون را پر کرده و تا اربعین به مراکز ما مراجعه و نذر خود را ادا می‌کنند، اظهار کرد: همه مردم می‌توانند نذر اهدای خون داشته باشند و آن را در سایر ایام سال ادا کنند.

ماهیانه ۷۵ اتوبوس فرسوده به ناوگان اتوبوسرانی تهران افزوده می‌شود

همشهری آنلاین: مدیرعامل شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه با بیان اینکه حدود ۲۰۰۰ اتوبوس فرسوده در تهران وجود دارد، گفت: ماهیانه ۷۵ اتوبوس، به اتوبوس‌های فرسوده تهران اضافه می‌شود.

زبان چینی کم‌رنگ‌تر از زبان انگلیسی

همشهری آنلاین: رنگها شاید در همه جای جهان یکسان باشند، اما زبان مناطق مختلف جهان و توانایی آنها در توصیف رنگ‌ها تاثیر زیادی بر نحوه درک و شناسایی رنگ‌ها دارد.