شنبه 9 خرداد 1394 | به روز شده: 18 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
یکشنبه 3 خرداد 1388 - 17:59:00 | کد مطلب: 82061 چاپ

آشنایی با کاروانسراهای ایران

فرهنگ و تاریخ > تاریخ ایران - محمد ملاحسینی:
کلمه کاروانسرا ترکیبی از کاروان (کاربان) به معنی گروهی مسافر که گـروهی سفر می‌کنند و سرای، به معنی خانه و مکان است. هـردو واژه برگرفته از زبان پهلوی است

کاروانسرا محل یا بنایی است که کاروان را در خود جای می‌دهد. پلان کاروانسراها معمولاً مربع یا مستطیل شکل است، با یک ورودی برجسته عظیم و بلند، و بدون نقش، با دیوارهایی که گاهی اوقات بادگیرهایی در انتهای آن تعبیه شده است.

گردشگری

تحول و گسترش کاروانسراهای ایران در ادوار مختلف بستگی به وضعیت اجتماعی، اقتصادی، مذهبی و ... داشته است.

اساس معماری کاروانسراهای ایران، مانند سایر بناها، تابع شیوه، سنت و سبک رایج زمان بوده است.

با این ترتیب می‌توان پنداشت که کاروانسراهای پیش از اسلام نیز تابع شیوه معماری زمان بوده و معماری خاصی نداشته است.

شیوه معماری، محل و منطقه، مصالح ساختمانی و موقعیت جغرافیائی نقش موثری در ایجاد اینگونه بناها داشته است.

در کاروانسراها اتاق‌های مسافران معمولا پیرامون حیاط ساخته می‌شده و پشت آنها اصطبل قرار داشته که درب ورودی اصطبل‌ها در چهار گوشه داخلی بنا قرار داشته و گاهی در ایوان ورودی حیاط باز می‌شده است.

در دوره صفوی طرح معماری کاروانسراها متنوع شد و علاوه بر کاروانسراهای چهار ایوانی نوع کوهستانی، مدور، هشت ضلعی و کویری بر طبق موقعیت جغرافیائی و مکانی احداث شد.

در دوره‌های زندیه، افشاریه و قاجاریه احداث کاروانسراها به شیوه گذشته ادامه پیدا کرد.

از نظر طرح و نقشه کاروانسراهای دوره یاد شده عموما از نوع چهار ایوانی بوده و از لحاظ مصالح ساختمانی نیز بر خلاف دوره متقدم که از آجر و سنگ بوده اغلب از خشت استفاده شده است.

آثاری که از کاروانسراهای کهن بدست آمده نشان می‌دهد که اتاق‌هائی برای نگهبانان، کاروانسرادار یا مامورین ساخته می‌شده است. ولی کاروانسراهای تجارتی داخل شهرها عموما دوطبقه بودند.

در دو طرف دروازه ورودی داخل کاروانسرا نیز معمولا اتاق‌هائی برای پاسداران و کاروانسرادارساخته می شده است.

معمولا هر کاروانسرا دارای چاه آب و آب انباری است که گاهی در وسط کاروانسرا در زمانی خارج از محوطه جهت تامین آب مورد نیاز مسافران ساخته شده است.

در بسیاری از کاروانسراها بخصوص از دوره صفویه به بعد بخاری دیواری یا مکانی برای بر افروختن آتش تعبیه شده است. محل بخاری‌های دیواری یا در اتاق‌ها ساخته می‌شده یا در محل‌های سر پوشیده.

در کاروانسراهای نوع کوهستانی اهمیت بخاری به حدی بوده که محل وسیعی را برای قرار دادن آتش و بخاری انتخاب می‌کرده‎اند.

مصالح ساختمانی اصلی بنای کاروانسراها در ایران از سنگ و آجر بوده است، در بعضی موارد سنگ ها کاملاً استادانه تراش داده می‌شده و در برخی اوقات از قطعات کوچک سنگ‌های نتراشیده استفاده می‌کردند.

بام‌ها اکثراً مسطح و با شیب کم ساخته می‌شدند و در قسمت‌هائی که اتاق‌های بزرگ دارند سقف‌ها شکل قوسی دارند.

آب باران بوسیله ناودان‌هائی که در روی دیوار خارجی کاروانسرا ساخته می‎شد به بیرون از کاروانسرا هدایت می‌شد.

در دوره اسلامی، معماری کاروانسراهـا از دیدگاه سبک و تنوع نقشه‌ها به اوج شکوفائـی رسید و در مسیر شهرها و روستا ومعابر کوهستانی و نـواحی کویری، کاروانسرا و رباط‌های برونشهـری و در مراکز اقتصادی و راسته بازارها، با ویژگی‌های متفاوت کاربری احداث شدند.

نمـونـه‌های بسیار زیبـا وجالب تـوجه از معماری این گونه بـناها [در جست‌و‌جوی کاروانسرا] که در سرزمین پـهناور إیـران از کرانه‌های رود ارس تـا سـواحل خلیج فارس بـه یـادگـار مـانـده، مـعـرف ذوق هنـری و مـهارت مـعـمـاران، بنـایـان واستادکارانی است که در ادوار مختـلف و با توجه به نیازهای گونـاگون، باعلاقه فـراوان در طریق تحول، تکامل، زیبـائی و گسترش کاروانسراها به جان کوشیدند.

انواع کاروانسرا:

کاروانسراها به طور کلی به دو دستهٔ اصلی تقسیم می‌شوند:

  • کاروانسراهای درون شهری
  • کاروانسراهای برون شهری

کاروانسراهای ایران را می‌توان به گروه‌های زیر تقسیم بندی کرد:

  • کاروانسراهای کاملاً پوشیده منطقه کوهستانی
  • کاروانسراهای کرانه‌های پست خلیج فارس
  • کاروانسراهای حیاط دار مناطق مرکزی ایران

کاروانسراهای حیاط دار به انواع مختلف تقسیم بندی می‌شوند:

  • کاروانسراهای مدور
  • کاروانسراهای چند ضلعی حیاط دار
  • کاروانسراهای دو ایوانی
  • کاروانسراها با تالار ستون دار
  • کاروانسراهای چهار ایوانی
  • کاروانسراها با طرح متفرقه
انتخاب سردبیر

حمید متبسم در برنامه دستان از خود و زندگی هنری‌اش می‌گوید

همشهری آنلاین: برنامه موسیقی محور دستان که هر جمعه از شبکه آموزش پخش می‌شود این هفته میزبان حمید متبسم نوازنده وآهنگساز برجسته ایرانی است.

افتتاح یک نمایش توسط مسجدجامعی؛ انگار در چشمان تو اسب می‌دود

همشهری آنلاین: نمایش «انگار در چشمان تو اسب می دود» به کارگردانی طاها ذاکر و بازی بهاره رهنما چهارشنبه ۶ خرداد ماه با حضور احمد مسجدجامعی افتتاح شد.

چین ۹۰۰ میلیارد دلار روی راه ابریشم سرمایه گذاری می‌کند

همشهری آنلاین: چین برای زیرساخت های مربوط به مسیرهای راه ابریشم زمینی و دریایی، ۹۰۰ میلیارد دلار از جمله با کمک بانک تازه تاسیس خود، سرمایه گذاری خواهد کرد.

توضیحات منصوریان در باره رفتار نامناسب عربستانی‌ها؛ خیلی سخت گذشت

همشهری آنلاین: علیرضا منصوریان سرمربی تیم نفت تهران از حاشیه‌های ناشایستی که میزبان عربستانی برای آنها به وجود آورد سخن گفت.

جذب ۸ هزار عضو هیات علمی جدید در دانشگاه‌ها

همشهری آنلاین: رییس هیات عالی جذب اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی گفت: ۸ هزار عضو هیات علمی جدید در سال ۹۴ در دانشگاه‌های کشور جذب می‌شوند.

ورود خودروسازان به منطقه بحران

ایران خودرو و سایپا وضع مالی‌شان چطور است؟ آیا شایعاتی‌که در مورد وضع مالی خراب خودرو‌ساز‌ها وجود دارد صحت دارد؟اینها پرسش‌هایی بود که بعد ازحضور ۲شرکت ایران خودرو و سایپا در مزایده سهام پرسپولیس و استقلال در رسانه‌ها مطرح شد.

پیامدهای پنهانی بازرسی‌ها

«برای نمونه، اگر [در بازرسی‌ها] دستگاهی را می‌دیدند که دارای مارک کشوری بود، به آن کشور فشار می‌آوردند تا ارتباط تجاری خود را با ایران قطع کند...»‎.

آتش، انبار خانگی بنزین را سوزاند

مردی برای نگهداری بنزین ارزان‌قیمت زیرزمین خانه‌اش را به انبار ذخیره بنزین تبدیل کرده بود اما این کار به قیمت آتش‌سوزی خانه‌اش تمام شد.

سرناسازگاری بازرسی‌ها

ابراهیم متقی: یکی از موضوعات اصلی توافقنامه لوزان را می‌توان بازرسی از سایت‌های هسته‌ای و تاسیسات ایران دانست. علت آن را می‌توان در گزارش نوامبر ۲۰۱۱ آمانو در قالب اتهامات ادعایی دانست.

آمادگی ۹۲ درصد رانندگان مینی‌بوس برای از رده خارج کردن فرسوده‌ها

سید محمد فخار: هزار مینی‌بوس فرسوده تهران تاکنون مشکلات بسیاری برای مردم و رانندگان مینی‌بوس ایجاد کرده‌اند.

حضور برانکو در تمرین تیم ملی

همشهری آنلاین: سرمربی تیم فوتبال پرسپولیس در تمرین تیم ملی حاضر شد.

واترپلوی ایران فاتح جام توسعه جهانی شد

همشهری آنلاین: تیم ملی واترپلوی ایران با پیروزی قاطعانه مقابل اروگوئه به عنوان قهرمانی مسابقات توسعه جهانی دست یافت.

چهل سالگی آرواره‌های اسپیلبرگ

همشهری آنلاین: در چهلمین سالگرد ساخته شدن فیلم «آرواره‌ها» ساخته استیون اسیپیلبرگ، این فیلم بار دیگر راهی سینماهای آمریکا می‌شود و ۵۰۰ سالن سینما در این کشور، فیلم «آرواره‌ها» را نمایش می‌دهند.

پیروزی واترپلوی ایران مقابل اتریش؛ صعود به فینال

همشهری آنلاین: تیم ملی واترپولی ایران با پیروزی مقابل اتریش به فینال مسابقات جهانی توسعه واترپولو راه‌یافت

۸ خرداد؛ گزارش نماز جمعه تهران

همشهری آنلاین: نماز جمعه ۸ خرداد در تهران به امامت حجت‌الاسلام صدیقی برگزار شد.

هزار ماسوله آماده ثبت جهانی

همشهری آنلاین: پرونده بافت روستایی منطقه اورامانات که محدوده وسیعی از شهرهای کردستان، کرمانشاه و کردستان عراق را در برمی‌گیرد بر اساس اعلام میراث‌ فرهنگی استان کردستان در حال آماده‌سازی برای ثبت جهانی است.

انفجارهای بغداد با ۴۰ کشته و زخمی؛ هلاکت ۱۰۰ تروریست داعشی در صلاح الدین

همشهری آنلاین: در ۲ انفجار نسبتا قوی و پیاپی که نیمه شب پنجشنبه در ۲ هتل در مناطق مرکزی بغداد رخ داد دستکم ۱۰ تن کشته و ۳۰ تن دیگر زخمی شدند.

گزاره برگ ملت ایران برای مذاکرات هسته‌ای رونمایی شد

همشهری آنلاین: گزاره برگ مردمی ملت ایران برای مذاکرات هسته ای با امضای خانواده شهدای هسته ای و ۱۷ هزار و ۳۱۷ حقوقدان طی مراسمی با حضور رییس سازمان بسیج مستضعفین رونمایی شد.