یکشنبه 4 آبان 1393 | به روز شده: چند لحظه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
یکشنبه 3 خرداد 1388 - 16:59:00 | کد مطلب: 82061 چاپ

آشنایی با کاروانسراهای ایران

فرهنگ و تاریخ > تاریخ ایران - محمد ملاحسینی:
کلمه کاروانسرا ترکیبی از کاروان (کاربان) به معنی گروهی مسافر که گـروهی سفر می‌کنند و سرای، به معنی خانه و مکان است. هـردو واژه برگرفته از زبان پهلوی است

کاروانسرا محل یا بنایی است که کاروان را در خود جای می‌دهد. پلان کاروانسراها معمولاً مربع یا مستطیل شکل است، با یک ورودی برجسته عظیم و بلند، و بدون نقش، با دیوارهایی که گاهی اوقات بادگیرهایی در انتهای آن تعبیه شده است.

گردشگری

تحول و گسترش کاروانسراهای ایران در ادوار مختلف بستگی به وضعیت اجتماعی، اقتصادی، مذهبی و ... داشته است.

اساس معماری کاروانسراهای ایران، مانند سایر بناها، تابع شیوه، سنت و سبک رایج زمان بوده است.

با این ترتیب می‌توان پنداشت که کاروانسراهای پیش از اسلام نیز تابع شیوه معماری زمان بوده و معماری خاصی نداشته است.

شیوه معماری، محل و منطقه، مصالح ساختمانی و موقعیت جغرافیائی نقش موثری در ایجاد اینگونه بناها داشته است.

در کاروانسراها اتاق‌های مسافران معمولا پیرامون حیاط ساخته می‌شده و پشت آنها اصطبل قرار داشته که درب ورودی اصطبل‌ها در چهار گوشه داخلی بنا قرار داشته و گاهی در ایوان ورودی حیاط باز می‌شده است.

در دوره صفوی طرح معماری کاروانسراها متنوع شد و علاوه بر کاروانسراهای چهار ایوانی نوع کوهستانی، مدور، هشت ضلعی و کویری بر طبق موقعیت جغرافیائی و مکانی احداث شد.

در دوره‌های زندیه، افشاریه و قاجاریه احداث کاروانسراها به شیوه گذشته ادامه پیدا کرد.

از نظر طرح و نقشه کاروانسراهای دوره یاد شده عموما از نوع چهار ایوانی بوده و از لحاظ مصالح ساختمانی نیز بر خلاف دوره متقدم که از آجر و سنگ بوده اغلب از خشت استفاده شده است.

آثاری که از کاروانسراهای کهن بدست آمده نشان می‌دهد که اتاق‌هائی برای نگهبانان، کاروانسرادار یا مامورین ساخته می‌شده است. ولی کاروانسراهای تجارتی داخل شهرها عموما دوطبقه بودند.

در دو طرف دروازه ورودی داخل کاروانسرا نیز معمولا اتاق‌هائی برای پاسداران و کاروانسرادارساخته می شده است.

معمولا هر کاروانسرا دارای چاه آب و آب انباری است که گاهی در وسط کاروانسرا در زمانی خارج از محوطه جهت تامین آب مورد نیاز مسافران ساخته شده است.

در بسیاری از کاروانسراها بخصوص از دوره صفویه به بعد بخاری دیواری یا مکانی برای بر افروختن آتش تعبیه شده است. محل بخاری‌های دیواری یا در اتاق‌ها ساخته می‌شده یا در محل‌های سر پوشیده.

در کاروانسراهای نوع کوهستانی اهمیت بخاری به حدی بوده که محل وسیعی را برای قرار دادن آتش و بخاری انتخاب می‌کرده‎اند.

مصالح ساختمانی اصلی بنای کاروانسراها در ایران از سنگ و آجر بوده است، در بعضی موارد سنگ ها کاملاً استادانه تراش داده می‌شده و در برخی اوقات از قطعات کوچک سنگ‌های نتراشیده استفاده می‌کردند.

بام‌ها اکثراً مسطح و با شیب کم ساخته می‌شدند و در قسمت‌هائی که اتاق‌های بزرگ دارند سقف‌ها شکل قوسی دارند.

آب باران بوسیله ناودان‌هائی که در روی دیوار خارجی کاروانسرا ساخته می‎شد به بیرون از کاروانسرا هدایت می‌شد.

در دوره اسلامی، معماری کاروانسراهـا از دیدگاه سبک و تنوع نقشه‌ها به اوج شکوفائـی رسید و در مسیر شهرها و روستا ومعابر کوهستانی و نـواحی کویری، کاروانسرا و رباط‌های برونشهـری و در مراکز اقتصادی و راسته بازارها، با ویژگی‌های متفاوت کاربری احداث شدند.

نمـونـه‌های بسیار زیبـا وجالب تـوجه از معماری این گونه بـناها [در جست‌و‌جوی کاروانسرا] که در سرزمین پـهناور إیـران از کرانه‌های رود ارس تـا سـواحل خلیج فارس بـه یـادگـار مـانـده، مـعـرف ذوق هنـری و مـهارت مـعـمـاران، بنـایـان واستادکارانی است که در ادوار مختـلف و با توجه به نیازهای گونـاگون، باعلاقه فـراوان در طریق تحول، تکامل، زیبـائی و گسترش کاروانسراها به جان کوشیدند.

انواع کاروانسرا:

کاروانسراها به طور کلی به دو دستهٔ اصلی تقسیم می‌شوند:

  • کاروانسراهای درون شهری
  • کاروانسراهای برون شهری

کاروانسراهای ایران را می‌توان به گروه‌های زیر تقسیم بندی کرد:

  • کاروانسراهای کاملاً پوشیده منطقه کوهستانی
  • کاروانسراهای کرانه‌های پست خلیج فارس
  • کاروانسراهای حیاط دار مناطق مرکزی ایران

کاروانسراهای حیاط دار به انواع مختلف تقسیم بندی می‌شوند:

  • کاروانسراهای مدور
  • کاروانسراهای چند ضلعی حیاط دار
  • کاروانسراهای دو ایوانی
  • کاروانسراها با تالار ستون دار
  • کاروانسراهای چهار ایوانی
  • کاروانسراها با طرح متفرقه
انتخاب سردبیر

آغاز اولین انتخابات پارلمانی اوکراین بعد از سقوط رئیس‌ جمهور طرفدار روسیه

همشهری‌آنلاین: رأی گیری برای نخستین انتخابات پارلمانی در اورکاین بعد سقوط ویکتور یانوکویچ رئیس جمهور طرفدار روسیه ٰرأس ساعت هشت بامداد به وقت محلی آغاز شد.

تائید نامزدی عمرالبشیر در انتخابات آینده سودان

همشهری‌آنلاین: حزب کنگره ملی حاکم بر سودان (NCP) ،«عمر البشیر»، رئیس جمهور کنونی سودان را به عنوان رهبر حزب و همچنین نامزد انتخابات ریاست جمهوری آینده که قرار است آوریل ۲۰۱۵ برگزار شود، مورد تأیید قرار داد.

مدال زرین بر گردن خدابخشی/ حجی زواره برنز گرفت

همشهری آنلاین: مهدی خدابخشی با پیروزی برابر نفر اول رنکینگ المپیک، به مدال طلای وزن سوم مسابقات دست یافت.

مجلس با نقد علنی کارگزاران نظام از سوی مردم موافقت کرد

همشهری آنلاین: نمایندگان مجلس شورای اسلامی با تصویب ماده ۹ طرح حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر ضمن قائل شدن حق نقد علنی و غیرعلنی برای مردم نسبت به کارگزاران نظام، مصادیق معروف و منکر را نیز تعریف کردند.

کسب دو مدال طلا، یک نقره و دو برنز در روز دوم

همشهری آنلاین: مجموع مدال‌های کشتی‌گیران کشورمان تا پایان دومین روز مسابقات به پنج مدال طلا، یک نقره و پنج برنز رسید.

نیروی زمینی ارتش قهرمان مسابقات سه‌گانه نیروهای مسلح شد

همشهری آنلاین: یک دوره مسابقات قهرمانی سه‌گانه نیروهای مسلح ویژه آقایان با حضور ۸ تیم به میزبانی خزرآباد شهرستان ساری در تاریخ ۲۵ مهر ماه برگزار و تیم نیروی زمینی ارتش به مقام قهرمانی این مسابقات نایل شد.

پایان تنیس جایزه بزرگ اصفهان با قهرمانی انوشا شاهقلی

همشهری آنلاین: رقابت‌های تنیس جایزه بزرگ اصفهان با برگزاری دیدار پایانی و قهرمانی انوشا شاهقلی به پایان رسید.

فرزان عاشورزاده طلایی شد/ مستعان حذف شد

همشهری آنلاین: فرزان عاشورزاده با پیروزی برابر تکواندوکار چین به مدال طلای وزن اول مسابقات گرندپری منچستر رسید. هادی مستعان اما در برابر این حریف چینی شکست خورده و از دور مسابقات کنار رفت.

آرژانتین؛ محکومیت ۱۵ نفر به دلیل جرایم در دوره دیکتاتوری

همشهری آنلاین: ۱۵ کارمند سابق ارتش و بخش غیرنظامی آرژانتین به دلیل نقض شدید حقوق بشر در دوره دیکتاتوری نظامی در این کشور (۱۹۷۶ تا ۱۹۸۳) به حبس ابد محکوم شدند.

کندترین تاکسی دنیا

یـوکـوهـامـا> شرکتی در ژاپن با داشتن ۵۰۰ تاکسی لاک‌پشت‌نشان به مشتری‌های عاشق آرامش قول می‌دهد که با کمترین سرعت ممکن آنها را به مقصد برساند.

پل بادبزنی و دومنظوره

پدینگتون> پلی در انگلستان شبیه بادبزن طراحی و به‌محض عبور قایق‌ها جمع شده و به شکل یک تندیس زیبا درمی‌آید.

فیلمبرداری سه‌بعدی از سلول‌ها

لـــنــدن> دانشمندان با مـیـکروسـکـوپ‌ سه‌بعدی جدید می‌توانند حرکت سلو‌ل‌ها را در فضایی سه‌بعدی مشاهده و ضبط کنند.

چمران: بدون مشورت با شوراها درباره شوراها تصمیم می‌گیرند

نشست مشترک روسای شورای استان‌ها و مراکز استان‌ها که روز گذشته در محل تالار وزارت کشور برگزار شد، محلی بود تا دوباره موضوع انتخاب شهردار توسط شوراها یا مردم مورد بحث و بررسی قرارگیرد.

عرضه اولیه سهام ۱۰ شرکت جدید در نیمه دوم سال

بورس مثبت شد اما آیا سهام جدیدی برای عرضه در بورس و فرابورس برای به تعادل رسیدن بازار و حفظ سرمایه‌گذاران وجوددارد؟

رشد ۱۹ واحدی شاخص بورس

شاخص کل بورس تهران در مبادلات ۱۹ واحد افزایش یافت و به ۷۴ هزارو ۱۵۲ واحد رسید.

گرافیک اطلاع‌رسان اعتراضات و نشانه‌ها

همشهری‌آنلاین: هنگامی که تظاهر کنندگان طرفدار دموکراسی در روز ملی چین در هنگ‌کنگ به خیابان‌ها آمدند، بسیاری به پرچم‌های در حال بالا رفتن چین و هنگ‌کنگ پشت کردند.

تلویزیون واقعه عاشورا را در مقایسه با سینما بهتر پوشش داده است

همشهری آنلاین: بازیگر سریال مختارنامه گفت: تلویزیون به دلیل داشتن مخاطبان بالا، در به تصویر کشیدن واقعه عاشورا عملکرد خوبی داشته است.

پیام تقدیر از ورزشکاران جانباز و معلول ایرانی مسابقات پاراآسیایی اینچئون

همشهری آنلاین: حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در پیامی از ورزشکاران جانباز و معلول جمهوری اسلامی ایران در مسابقات ورزشی پاراآسیایی اینچئون کره‌ی جنوبی تقدیر کردند.