یکشنبه 6 اردیبهشت 1394 | به روز شده: 2 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
یکشنبه 3 خرداد 1388 - 17:59:00 | کد مطلب: 82061 چاپ

آشنایی با کاروانسراهای ایران

فرهنگ و تاریخ > تاریخ ایران - محمد ملاحسینی:
کلمه کاروانسرا ترکیبی از کاروان (کاربان) به معنی گروهی مسافر که گـروهی سفر می‌کنند و سرای، به معنی خانه و مکان است. هـردو واژه برگرفته از زبان پهلوی است

کاروانسرا محل یا بنایی است که کاروان را در خود جای می‌دهد. پلان کاروانسراها معمولاً مربع یا مستطیل شکل است، با یک ورودی برجسته عظیم و بلند، و بدون نقش، با دیوارهایی که گاهی اوقات بادگیرهایی در انتهای آن تعبیه شده است.

گردشگری

تحول و گسترش کاروانسراهای ایران در ادوار مختلف بستگی به وضعیت اجتماعی، اقتصادی، مذهبی و ... داشته است.

اساس معماری کاروانسراهای ایران، مانند سایر بناها، تابع شیوه، سنت و سبک رایج زمان بوده است.

با این ترتیب می‌توان پنداشت که کاروانسراهای پیش از اسلام نیز تابع شیوه معماری زمان بوده و معماری خاصی نداشته است.

شیوه معماری، محل و منطقه، مصالح ساختمانی و موقعیت جغرافیائی نقش موثری در ایجاد اینگونه بناها داشته است.

در کاروانسراها اتاق‌های مسافران معمولا پیرامون حیاط ساخته می‌شده و پشت آنها اصطبل قرار داشته که درب ورودی اصطبل‌ها در چهار گوشه داخلی بنا قرار داشته و گاهی در ایوان ورودی حیاط باز می‌شده است.

در دوره صفوی طرح معماری کاروانسراها متنوع شد و علاوه بر کاروانسراهای چهار ایوانی نوع کوهستانی، مدور، هشت ضلعی و کویری بر طبق موقعیت جغرافیائی و مکانی احداث شد.

در دوره‌های زندیه، افشاریه و قاجاریه احداث کاروانسراها به شیوه گذشته ادامه پیدا کرد.

از نظر طرح و نقشه کاروانسراهای دوره یاد شده عموما از نوع چهار ایوانی بوده و از لحاظ مصالح ساختمانی نیز بر خلاف دوره متقدم که از آجر و سنگ بوده اغلب از خشت استفاده شده است.

آثاری که از کاروانسراهای کهن بدست آمده نشان می‌دهد که اتاق‌هائی برای نگهبانان، کاروانسرادار یا مامورین ساخته می‌شده است. ولی کاروانسراهای تجارتی داخل شهرها عموما دوطبقه بودند.

در دو طرف دروازه ورودی داخل کاروانسرا نیز معمولا اتاق‌هائی برای پاسداران و کاروانسرادارساخته می شده است.

معمولا هر کاروانسرا دارای چاه آب و آب انباری است که گاهی در وسط کاروانسرا در زمانی خارج از محوطه جهت تامین آب مورد نیاز مسافران ساخته شده است.

در بسیاری از کاروانسراها بخصوص از دوره صفویه به بعد بخاری دیواری یا مکانی برای بر افروختن آتش تعبیه شده است. محل بخاری‌های دیواری یا در اتاق‌ها ساخته می‌شده یا در محل‌های سر پوشیده.

در کاروانسراهای نوع کوهستانی اهمیت بخاری به حدی بوده که محل وسیعی را برای قرار دادن آتش و بخاری انتخاب می‌کرده‎اند.

مصالح ساختمانی اصلی بنای کاروانسراها در ایران از سنگ و آجر بوده است، در بعضی موارد سنگ ها کاملاً استادانه تراش داده می‌شده و در برخی اوقات از قطعات کوچک سنگ‌های نتراشیده استفاده می‌کردند.

بام‌ها اکثراً مسطح و با شیب کم ساخته می‌شدند و در قسمت‌هائی که اتاق‌های بزرگ دارند سقف‌ها شکل قوسی دارند.

آب باران بوسیله ناودان‌هائی که در روی دیوار خارجی کاروانسرا ساخته می‎شد به بیرون از کاروانسرا هدایت می‌شد.

در دوره اسلامی، معماری کاروانسراهـا از دیدگاه سبک و تنوع نقشه‌ها به اوج شکوفائـی رسید و در مسیر شهرها و روستا ومعابر کوهستانی و نـواحی کویری، کاروانسرا و رباط‌های برونشهـری و در مراکز اقتصادی و راسته بازارها، با ویژگی‌های متفاوت کاربری احداث شدند.

نمـونـه‌های بسیار زیبـا وجالب تـوجه از معماری این گونه بـناها [در جست‌و‌جوی کاروانسرا] که در سرزمین پـهناور إیـران از کرانه‌های رود ارس تـا سـواحل خلیج فارس بـه یـادگـار مـانـده، مـعـرف ذوق هنـری و مـهارت مـعـمـاران، بنـایـان واستادکارانی است که در ادوار مختـلف و با توجه به نیازهای گونـاگون، باعلاقه فـراوان در طریق تحول، تکامل، زیبـائی و گسترش کاروانسراها به جان کوشیدند.

انواع کاروانسرا:

کاروانسراها به طور کلی به دو دستهٔ اصلی تقسیم می‌شوند:

  • کاروانسراهای درون شهری
  • کاروانسراهای برون شهری

کاروانسراهای ایران را می‌توان به گروه‌های زیر تقسیم بندی کرد:

  • کاروانسراهای کاملاً پوشیده منطقه کوهستانی
  • کاروانسراهای کرانه‌های پست خلیج فارس
  • کاروانسراهای حیاط دار مناطق مرکزی ایران

کاروانسراهای حیاط دار به انواع مختلف تقسیم بندی می‌شوند:

  • کاروانسراهای مدور
  • کاروانسراهای چند ضلعی حیاط دار
  • کاروانسراهای دو ایوانی
  • کاروانسراها با تالار ستون دار
  • کاروانسراهای چهار ایوانی
  • کاروانسراها با طرح متفرقه
انتخاب سردبیر

انتخابات ریاست جمهوری در قزاقستان آغاز شد

همشهری‌آنلاین: انتخابات ریاست جمهوری قزاقستان امروز یکشنبه ششم اردیبهشت با رقابت سه نامزد انتخاباتی در بزرگ ترین کشور آسیای مرکزی آغاز شد. پیش بینی می‌شود نور سلطان نظربایف ،رئیس جمهور ۷۴ ساله کنونی قزاقستان بار دیگر در انتخابات پیروز شود.

کسب ۱۲ مدال رنگارنگ توسط کاراته‌کاهای کشورمان در روز نخست

همشهری آنلاین: کاراته‌کاهای ایران در روز اول مسابقات آسیا به ۵ مدال طلا، ۳ مدال نقره و ۴ مدال برنز دست یافتند.

افسانه ماست و سلامتی!

همشهری آنلاین: در حالی که در توصیه‌های غذایی بر مصرف محصولات لبنی تاکید می‌شود نتایج یک مطالعه جدید نشان داده مصرف ماست تاثیر خاصی در بهبود سلامتی ندارد.

ثامن‌الحجج سبزوار قهرمان لیگ برتر والیبال نشسته شد

همشهری آنلاین: رقابت‌های لیگ برتر والیبال نشسته سال ۹۳ با انجام ۷۸ بازی و قهرمانی ثامن سبزوار به کار خود پایان داد.

میزان هورمون در گوشت مرغ قابل توجه است

رئیس سازمان غذا و دارو، از بررسی میزان فلزات سنگین در گوشت مرغ تولید داخل و وارداتی خبر داد و گفت: میزان هورمون در گوشت مرغ قابل توجه است.

اطلس جلبک‌های دریایی سواحل جنوب کشور تدوین شد

همشهری آنلاین: محققان علوم شیلاتی کشور موفق به جمع‌آوری و شناسایی ۱۶۰ گونه مختلف جلبک در سواحل خلیج فارس و دریای عمان شدند.

آلرژی‌های فصلی را با این مواد غذایی کنترل کنید

همشهری آنلاین: یک متخصص تغذیه بر نقش برخی مواد غذایی در تقویت سیستم ایمنی و پیشگیری از بروز آلرژی‌های فصلی تاکید کرد و گفت: مصرف انواع ویتامین‌های گروه B مانند غلات، گوشت، لبنیات، تخم‌مرغ، انواع سبزی‌های برگ سبز تیره مانند اسفناج، کرفس و انواع ویتامین‌های گروه C مانند مرکبات و سبزی‌های تازه و نیز سبزیجات غنی از ویتامین A همچون هویج می‌تواند از شدت عوارض ناشی از آلرژی‌ها بکاهد.

سرمقاله روزنامه‌های ۶ اردیبهشت

همشهری آنلاین: ناآرامی‌های یمن، داستان پول‌های کثیف در سیاست و ... از جمله موضوعاتی بودند که در ستون سرمقاله برخی از روزنامه‌های صبح یکشنبه-۶ اردیبهشت-جای گرفتند.

کی شعر تو را انگیزد

امیر حسین صالحی: شاید ابتدایی‌ترین کلماتی که یک انسان در بدو تولد می‌شنود لالایی مادر است که با نوایی خاص و شعروار گوش‌اش را نوازش می‌دهد؛ شعر همواره در مسیر زندگی هست تا حتی بعد از مرگ که بر سنگ قبر هم چند بیتی می‌نویسند.

مصرف اسفناج، مغز را ۱۱ سال جوان می‌کند

همشهری آنلاین: محققان معتقد هستند که تمام سبزیجات برگ سبز مانند اسفناج و کلم کیل می‌تواند زوال عقل را به تأخیر انداخته و مغز را به مدت ۱۱ سال جوان‌تر کند.

کسب ۴ مدال طلا، ۲ نقره و ۲ برنز در جام کشتی رومی کیدز

همشهری آنلاین: رقابت‌های بین‌المللی کشتی آزاد و فرنگی جام رومی کیدز ترکیه با کسب ۴ مدال طلا، ۲ نقره و ۲ برنز نونهالان کشورمان به پایان رسید.

اجرای طرح کاهش پسماندهای بیمارستانی

همشهری آنلاین: وزیر بهداشت درمان و آموزش پزشکی کشور از اجرای طرحی مشترک در جهت حفظ محیط زیست با سازمان حفاظت محیط زیست و شهرداری تهران خبر داد.

تیم الف نزاجا، قهرمان رقابت‌های چوگان جام ارتش شد

همشهری آنلاین: شمین دوره مسابقات چوگان جام ارتش با قهرمانی تیم الف نیروی زمینی ارتش به پایان رسید.

غذاهای باکلاس چگونه بدن را به تباهی می‌کشانند؟

همشهری آنلاین: موادغذایی و تنقلات بی‌ارزشی در افراد جامعه ما به وفور مصرف می‌شود؛ تغذیه نامناسب امروزه عامل بروز بسیاری از مشکلات مانند بلوغ‌های زودرس, رنگ‌های پریده, بی‌اشتهایی, تیک‌های عصبی, افسردگی‌ها و اعصاب‌های به هم ریخته است.

بدترین روغن کدام است؟

همشهری آنلاین: معاون بهداشت با اشاره به این که خوردن مواد قندی روزانه فقط به میزان ۶ قاشق مرباخوری مجاز است، بدترین نوع روغن را معرفی کرد.

سبحان یوسفی قهرمان مسابقه پرش با اسب بین‌المللی CSI-B نوجوانان شد

همشهری آنلاین: مسابقه بین‌المللی پرش با اسب نوجوانان روز پنجشنبه و جمعه ۳ و ۴ اردیبهشت ماه در مجموعه سوارکاری بام تهران برگزار شد.

۶ اردیبهشت؛ پیشخوان روزنامه‌های صبح ایران

همشهری‌آنلاین: تیتر یک اغلب روزنامه‌های صبح امروز ششم اردیبهشت به صحبت‌های رئیس‌جمهور در جمع فرماندهان ناجا درخصوص وظیفه اصلی پلیس و نپرداختن به تهدیدات خیالی و منکرهای اصلی جامعه امروز و امنیتی نکردن جامعه، اختصاص دارد بقیه هم به موضوع‌هایی مانند گفته‌های معاون اول رئیس جمهور درباره ایجاد اشتغال در چین با ۷۰۰ میلیون دلار پول ایران در دولت قبل ،گزارش وزیر کشور در مجلس درباره سند هزینه‌کرد پول‌های کثیف در انتخابات پیشین پرداخته‌اند: