چهارشنبه 30 مهر 1393 | به روز شده: 7 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
چهارشنبه 24 بهمن 1386 - 00:11:32 | کد مطلب: 44116 چاپ

مفاهیم: نسبیت چیست؟

دانش > دانش - همشهری آنلاین- ترجمه دکتر علی ملائکه
آلبرت اینشتین به خاطر بسیاری چیزها مشهور است، اما بزرگترین ثمره فکری او نظریه نسبیت است

این نظریه برای همیشه درک ما را از فضا و زمان تغییر داد.

نسبیت چیست؟ به طور خلاصه، نسبیت به معنای این است که قوانین فیزیک در همه جا یکسان هستند.ما در این جا در روی کره زمین از همان قوانین نور و  جاذبه تبعیت می‌‌کنیم که در هر گوشه‌ای از جهان حکفرماست.

جهانشمولی قوانین فیزیک به این معناست که "تاریخ محلی است" : ناظران متفاوت زمان و مکان رویدادهای مختلف را به طور متفاوت خواهند دید.

آنچه برای ما یک میلیون سال طول کشیده است، ممکن است از چشم کسی که با یک موشک با سرعت فوق‌العاده در حال حرکت است یا در حال سقوط به درون یک سیاهچاله است، تنها به اندازه پلک زدنی طول بکشد.

همه اینها نسبی هستند.

نسبیت خاص

نظریه نسبیت اینشتین به دو نظریه نسبیت خاص و نسبیت عام تقسیم می‌شود.

نظریه نسبیت خاص ابتدا ارائه شد و بر این اساس است که سرعت نور برای هرکسی ثابت است.  گرچه ممکن است این بیان ساده به نظر رسد، اما پیامدهای گسترده‌ای دارد.

اینشتین در سال 1905 پس از آنکه شواهد تجربی نشان داد که سرعت نور در چرخش کره زمین به دور خورشید تغییر نمی‌کند، به این نتیجه‌گیری رسید.

این نتیجه‌گیری برای فیزیک‌دانان غافلگیرکننده بود، زیرا سرعت اغلب چیزهای دیگر بسته به جهت حرکت ناظر دارد.

اگر شما ماشینی را به موازات یک خط آهن برانید، قطاری که به سوی شما حرکت می‌کند، دارای سرعت بسیار بیشتری به نظر خواهد رسید تا هنگامی که شما دور بزنید و هم‌جهت با قطار حرکت کنید.

اینشتین می‌گفت که برای همه ناظران سرعت نور 300 هزار کیلومتر در ثانیه است، بدون توجه به اینکه این ناظران با چه سرعتی و در چه جهتی در حال حرکت باشند.

این برداشت از سرعت نور یک کمدین را برانگیخت تا بپرسد : "اگر شما سوار بر یک سفینه فضایی باشید که با سرعت نور در حال حرکت است، و چراغ‌های جلوی سفینه را روشن کنید، آیا اتفاقی می‌‌‌افتد؟"

 پاسخ این است که چراغ‌های جلوی سفینه به طور طبیعی روشن می‌شود، اما تنها از دیدگاه فردی که درون سفینه است.

برای فردی که بیرون از سفینه به حرکت آن نگاه می‌کند، چراغ‌های آن به نظر روشن نمی‌رسد: نور از آنها خارج می‌شود، اما برای پرتوهای نور زمانی بی‌نهایت طول می‌کشد تا از سفینه جلو بیفتند.

این مشاهده‌های متناقض به خاطر این هستند که "خط‌کش‌ها و ساعت‌ها"- چیزهایی که مکان و زمان را مشخص می‌کنند- برای ناظران متفاوت یکسان نیستند.

اگر سرعت نور چنانچه اینشتین می‌گفت حدی ثابت داشته باشد، آنگاه مکان و زمان نمی‌‌توانند مطلق باشند: مکان و زمان باید سوبژکتیو یا وابسته به ناظر باشند.

برای مثال یک سفینه فضایی 50 متری که با سرعت 99.99 درصد سرعت نور حرکت می‌کند، از دیدگاه یک ناظر ثابت نیم متر طولانی‌تر به نظر خواهد رسید، اما از دید کسی که بر آن سوار است طولش تغییر نکرده است.

شاید عجیب و غریب‌‌تر این باشد که که زمان هر چه فرد سریع‌تر حرکت کند، کندتر می‌گذرد.
اگر یک نفر از زوج دوقلوی همسان سوار بر سفینه فضایی پرسرعتی شود و به سوی ستاره‌ای دوردست برود و سپس بازگردد، نسبت به برادر یا خواهرش که روی زمین باقی مانده است، جوانتر خواهد ماند.

جرم نیز به سرعت بستگی دارد. هر چه یک جسم با سرعت بیشتری حرکت کند، جرم آن بیشتر می‌شود. در واقع هیچ سفینه فضایی نمی‌تواند به 100 درصد سرعت نور برسد، چرا که جرم آن به نهایت میل خواهد کرد.

این رابطه میان جرم و سرعت اغلب به صورت رابطه جرم و انرژی بیان می‌شود: E=mc^2‍ که m نماینده جرم و c  نماینده سرعت نور است.

نسبیت عام

اینشتین تنها درک ما را از فضا و زمان به هم نریخت. او با وارد کردن شتاب به نظریه‌‌اش به تعمیم دادن آن پرداخت و دریافت که این کار شکل فضا و  زمان را معوج می‌کند.

برای درک این قضیه به این مثال توجه کنید: سفینه‌ای فضایی را تصور کنید که با روشن‌کردن موتورهای رانشی‌اش سرعتش را بالا می‌برد.

آنهایی که در این سفینه هستند به کف سفینه خواهند چسبید، درست همانطور که افراد روی کره زمین به آن چسبیده‌اند..

اینشتین ادعا کرد که نیرویی که ما جاذبه می‌نامیم، از نیرویی که بر افراد یک سفینه در حال شتاب گرفتن وارد می‌‌آید، غیرقابل تشخیص است.

این نظریه به خودی خود خیلی انقلابی نیست، اما هنگامی که اینشتین با ریاضیات پیچیده آن کار کرد (این کار 10 سال وقت او را گرفت)، کشف کرد که  فضا و زمان در نزدیک یک جسم دارای جرم زیاد قوس برمی‌دارند، و این قوس‌‌برداشتن است که ما آن را به صورت نیروی جاذبه درک می‌کنیم.

مشکل است که هندسه قوسی نسبیت عام را توصیف کرد، اما اگر فضا - زمان را مانند یک پارچه تصور کنیم، آنگاه یک جسم با جرم زیاد پارچه پیرامونش را طوری می‌کشد که هر چیزی که از کنار عبور می‌کند دیگر خط مستقیم را طی نخواهد کرد.

معادلات نسبیت عام شماری از پدیده‌ها را پیش‌بینی می‌کند، که وجود بسیاری از آنها تا به حال ثابت شده است:[ظاهراً اینشتین درست می‌گفت]

• خم‌شدن نور در اطراف اجسام دارای جرم زیاد (عدسی گرانشی).
• تغییر تدریجی مدار سیاره عطارد.
• کشش چارچوب (frame dragging) فضا - زمان در اطراف اجرام در حال چرخش.
• ضعیف‌شدن نوری که از کشش جاذبه‌ای می‌ گریزد (تغییر فرکانس نور به سوی بخش قرمز طیف ناشی از جاذبه)
• افزایش سرعت در دوره‌های چرخشی ستاره‌های دوگانه و ستاره‌ های تپنده (پالسارها).
• امواج گرانشی (امواجی در ساختار فضا - زمان).
• وجود سیاه‌چاله‌ها که هر چیزی از جمله نور را به دام می‌اندازند.

تاب برداشتن فضا - زمان در اطراف یک سیاهچاله از هر جای دیگری شدیدتر است.

 اگر آن یک نفر از دوقلوهایی که در بالا گفتیم در سفر فضایی‌‌اش به درون یک سیاهچاله سقوط کند، چنان کشیده می‌شود که به صورت اسپاگتی در خواهد آمد!!

خوشبختانه او بیش از چند ثانیه‌ای زنده نخواهد ماند.

اما جفت او در روی کره زمین هرگز پایان کار او را نخواهد دید- دیدن او که ذره ذره در طول عمر کیهان به سوی مرکز سیاهچاله حرکت می‌کند.

LiveScience, 11 Feb., 2008 

انتخاب سردبیر

غسل و تکفین رئیس فقید مجلس خبرگان رهبری انجام شد

همشهری آنلاین: غسل و تکفین آیت‌الله مهدوی‌کنی رئیس فقید مجلس خبرگان رهبری صبح امروز انجام شد.

۳۰ مهر؛ پیشخوان روزنامه‌های ورزشی صبح ایران

همشهری‌آنلاین: تیتر یک روزنامه‌های ورزشی صبح ایران عبارت است از:

۳۰ مهر؛ تیتر یک روزنامه‌های صبح ایران

همشهری‌آنلاین: فرمایشات مقام معظم رهبری ، تاکید رئیس‌جمهور بر مبارزه با فساد و اعلام تخلف‌های مربوط به بورسیه‌هاو مصوبه مجلس درخصوص حمایت از آمران به معروف و نیز منع خشونت در امر به معروف تیتر یک برخی از روزنامه‌های صبح ایران است:

بایرن، رم را درهم کوبید/ پنج گل آدریانو برای دونتسک

همشهری آنلاین: سه‌شنبه شب (۲۹ مهر) در دور سوم مرحله گروهی مسابقات فوتبال لیگ قهرمانان باشگاه‌های اروپا بازی در نقاط مختلف قاره سبز برگزار شد.

والیبال نشسته بانوان ایران حریف قهرمان جهان در فینال شد

همشهری آنلاین: بانوان تیم ملی والیبال نشسته با غلبه بر ژاپن به دیدار فینال راه یافتند و سهمیه پارالمپیک ریو را به دست آوردند.

هنرمندان خانگی

حتما شما هم دلتان می‌خواهد با هنر و ذوق و خلاقیت خودتان آثار هنری خلق کنید که در دکور منزل به چشم بیاید و هزینه مالی اندکی داشته باشد و از طرفی یادگیری آن هم آسان باشد.

من نمی‌فهمم تو چی می‌گی

یکتا فراهانی: «از در که وارد می‌شه یک راست می‌ره سراغ تلویزیون ، بعد هم روزنامه، انگار نه انگار من هم توی این خونه‌ام.

مجید فرزین نشان نقره وزنه‌برداری را کسب کرد

همشهری آنلاین: فرزین در مسابقات وزنه‌برداری وزن ۸۰ کیلوگرم به مدال نقره دست یافت.

تیم ملی فوتبال ۵ نفره نابینایان قهرمان بازی‌های پاراآسیایی شد

همشهری آنلاین: تیم ملی فوتبال ۵ نفره نابینایان و کم‌بینایان با برتری مقابل ژاپن در دیدار پایانی قهرمانی را به خود اختصاص داد.

طلای مرتضی مختاری به علیرضا مختاری رسید/ جوکار نایب قهرمان شد

همشهری آنلاین: مدال طلای رقابت‌های پرتاب وزنه بازی‌های پاراآسیایی که روز سوم مسابقات به نام مرتضی مختاری ثبت شده بود، به علیرضا مختاری رسید.

معصومه خدابخشی دومین نشان نقره تیراندازی را از آن خود کرد

همشهری آنلاین: تیم ملی تیراندازی با ۵ نشان به کار خود در مسابقات پاراآسیایی پایان داد.

کرمانی و سلطانی در پرتاب وزنه نقره و برنز، و صدقی برنز پرتاب نیزه را کسب کردند

همشهری آنلاین: فائزه کرمانی به مدال نقره رقابت‌های پرتاب وزنه بازی‌های پاراآسیایی دست یافت و مریم سلطانی به نشان برنز رسید. مرضیه صدقی هم مدال برنز پرتاب نیزه را به دست آورد.

چهاردهمین طلای کاروان ایران بر گردن صادق بیت‌سیاح

همشهری آنلاین: صادق بیت‌سیاح به مدال طلای رقابت‌های پرتاب دیسک بازی‌های پاراآسیایی دست یافت.

کسب ۵۹ مدال تا پایان روز سوم/ کاروان غدیر در جایگاه پنجم

همشهری آنلاین: در پایان سومین روز رقابت‌های پاراآسیایی اینچئون، شمار مدال‌های کاروان ایران به عدد ۵۹ رسید.

سیزدهمین طلای کاروان غدیر به دانیال سورانیان رسید

همشهری آنلاین: دانیال سورانیان به مدال طلای رقابت‌های پرتاب وزنه بازی‌های پاراآسیایی دست یافت.

از صحبت‌های معتادان کارتن‌خواب تا درد دل‌های اوراقچی‌های میدان شوش

همشهری‌آنلاین: سی و دومین برنامه تهرانگردی مسجدجامعی، رنگ و بوی متفاوت‌تری نسبت به برنامه‌های قبل داشت؛ توجه به مشکلات و معضلات اجتماعی و بررسی این عوامل، از مواردی بود که این هفته تهرانگردان را درگیر خود کرد.

پایان کار جوجیتسوکاران ایران با کسب ۱۱ مدال

همشهری آنلاین: تیم ملی جوجیتسو در دومین روز از مسابقات بین‌المللی سن پترزبوزگ، کسب سهمیه اسپرت آکورد توانست با کسب سه مدال طلا، شش نقره و دو برنز جمعا ۱۱ مدال از این رویداد به نام ایران ثبت کند.

ایران هند را برد و به مرحله حذفی صعود کرد

همشهری آنلاین: تیم والیبال جوانان ایران چهارمین و آخرین دیدار خود در دور گروهی هفدهمین دوره مسابقات قهرمانی آسیا را با پیروزی ۳ بر ۰ مقابل هند پشت سر گذاشت.