یکشنبه 5 بهمن 1393 | به روز شده: 25 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
شنبه 18 آذر 1391 - 16:13:41 | کد مطلب: 193668 چاپ

آشنایی با آداب و رسوم شب یلدا در ایران باستان

فرهنگ و تاریخ > مطالعات فرهنگی - همشهری آنلاین:
آداب شب یلدا در طول زمان تغییر نکرده و ایرانیان در این شب، باقیمانده میوه‌هایی را که انبار کرده اند و خشکبار و تنقلات می‌خورند.

همچنین دور هم گرد هیزم افروخته و بخاری روشن می‌نشینند تا سپیده دم بشارت شکست تاریکی و ظلمت و آمدن روشنایی و گرمی (در ایران باستان، از میان نرفتن و زنده بودن خورشید که بدون آن حیات نخواهد بود) را بدهد، زیرا که به زعم آنان در این شب، تاریکی و سیاهی در اوج خود است.

واژه یلدا، از دوران ساسانیان که متمایل به به کارگیری خط (الفبای از راست به چپ) سریانی شده بودند به کار رفته است.

یلدا- همان میلاد به معنای زایش- زاد روز یا تولد است که از آن زبان سامی وارد پارسی شده است. باید دانست که هنوز در بسیاری از نقاط ایران مخصوصاً در جنوب و جنوب خاوری برای نامیدن بلندترین شب سال، به جای شب یلدا از واژه مرکب شب چله استفاده می شود.

خور روز (دی گان)- یکم دی ماه- در ایران باستان در عین حال روز برابری انسان ها بود. در این روز همگان از جمله شاه لباس ساده می پوشیدند تا یکسان به نظر آیند و کسی حق دستور دادن به دیگری را نداشت و کارها داوطلبانه انجام می گرفت، نه تحت امر.

در این روز جنگ کردن و خونریزی، حتی کشتن گوسفند و مرغ هم ممنوع بود. این موضوع را نیروهای متخاصم ایرانیان می‌دانستند و در جبهه ها رعایت می کردند و خونریزی موقتاً قطع می شد و بسیار دیده شده که همین قطع موقت جنگ، به صلح طولانی و صفا انجامیده بود.

ایرانیان نزدیک به چند هزار سال است که شب یلدا آخرین شب پاییز را که درازترین و تاریکترین شب در طول سال است تا سپیده دم بیدار می‌مانند و در کنار یکدیگر خود را سرگرم می‌دارند تا اندوه غیبت خورشید و تاریکی و سردی روحیهٔ آنان را تضعیف نکند و با به روشنایی گراییدن آسمان به رخت خواب روند و لختی بیاسایند.

در آیین کهن، بنابر یک سنت دیرینه آیین مهر شاهان ایرانی در روز اول دی‌ماه تاج و تخت شاهی را بر زمین می‌گذاشتند و با جامه‌ای سپید به صحرا می‌رفتند و بر فرشی سپید می‌نشستند.

دربان‌ها و نگهبانان کاخ شاهی و همهٔ برده‌ها و خدمت‌کاران در سطح شهر آزاد شده و به‌سان دیگران زندگی می‌کردند. رئیس و مرئوس، پادشاه و مردم عادی همگی یکسان بودند.

البته درستی این امر تایید نشده و شاید افسانه‌ای بیش نباشد. ایرانیان در این شب باقی‌مانده میوه‌هایی را که انبار کرده بودند به همراه خشکبار و تنقلات می‌خوردند و دور هم گرد هیزم افروخته می‌نشستند تا سپیده دم بشارت روشنایی دهد زیرا به زعم آنان در این شب تاریکی و سیاهی در اوج خود است.

جشن یلدا در ایران امروز نیز با گرد هم آمدن و شب‌نشینی اعضای خانواده و اقوام در کنار یکدیگر برگزار می‌شود.

متل‌گویی که نوعی شعرخوانی و داستان‌خوانی است در قدیم اجرا می‌شده‌است به این صورت که خانواده‌ها در این شب گرد می‌آمدند و پیرترها برای همه قصه تعریف می‌کردند.

آیین شب یلدا یا شب چله، همراه با خوردن آجیل مخصوص، هندوانه، انار و شیرینی و میوه‌های گوناگون است که همه جنبهٔ نمادین دارند و نشانه برکت، تندرستی، فراوانی و شادکامی هستند.

این میوه‌ها که اغلب دانه‌های زیادی دارند، نوعی جادوی سرایتی محسوب می‌شوند که انسان‌ها با توسل به برکت‌خیزی و پردانه بودن آنها، خودشان را نیز مانند آنها برکت‌آور می‌کنند و نیروی باروی را در خویش افزایش می‌دهند.

همچنین انار و هندوانه با رنگ سرخشان نمایندگانی از خورشید در شب به‌شمار می‌روند. در این شب هم مثل جشن تیرگان، فال گرفتن از کتاب حافظ مرسوم است. حاضران با انتخاب و شکستن گردو از روی پوکی و یا پُری آن، آینده‌گویی می‌کنند.

جشن شب یلدا یک جشن کاملاً زنده است و همه مسیحیان جهان این جشن را با نام جشن تولد مسیح برگزار می کنند. یلدا و مراسمی که در نخستین شب بلند زمستان و بلندترین شب سال برپا می کنند سابقه‌ای بسیار دراز داشته و مربوط می‌شود به ایزد مهر.

این جشن که یکی از کهن ترین جشن های ایران باستان است در اصطلاح به آن شب چله هم می گویند. چله بزرگ از یکمین روز دی ماه جشن خرم روز تا دهم بهمن که جشن سده است به طول می انجامد و آن را چله بزرگ می نامند به آن دلیل که شدت سرما بیشتر است، آنگاه چله کوچک فرا می رسد که دهم از بهمن تا بیستم اسفند به طول می انجامد و سرما کم کم کاسته می‌شود.

چله اول که اولین روز زمستان و یا نخستین شب آن است تولد مهر و خورشید شکست ناپذیر است، زیرا مردم دوره های گذشته که پایه زندگی شان برکشاورزی و چوپانی قرار داشت و در طول سال با سپری شدن فصل ها و تضادهای طبیعت خو داشتند و براثر تجربه و گذشت زمان با گردش خورشید و تغییر فصول و بلندی و کوتاهی روز و شب و جهت حرکت و قرار ستارگان آشنایی یافته و کارها و فعالیتشان را براساس آن تنظیم می کردند و به تدریج دریافتند که کوتاهترین روزها آخرین روز پاییز یعنی سی ام آذر و بلندترین شب ها شب اول زمستان است اما بلافاصله بعد از این با آغاز دی روزها بلندتر و شب ها کوتاه تر می‌شود.

اقوام قدیم آریایی جشن تولد آفتاب را آغاز زمستان می گرفتند خصوصاً ژرمن ها که این ماه را به خدای آفتاب نسبت می دهند و زیاد هم بی تناسب نیست چرا که آغاز زمستان مثل تولد خورشید است که از آن روز در نصف کره شمالی رو به افزایش و ارتفاع و درخشندگی می گذارد و هر روز قوی تر می شود.

در این شب آتش برمی افروختند تا تاریکی و عاملان اهریمنی و شیاطین نابود شده و بگریزند و همچنان که خورشید به مناسبت فروغ و گرمای کارسازش تقدس پیدا کرده بود آتش نیز همان والایی را نزد مردمان دارا شد.

چون تاریکی فرا می رسید در پرتو روشنایی آتش تاریکی اهریمنی را از بین می بردند. در شب یلدا یا تولد خورشید افراد دور هم جمع می شدند و جهت رفع این نحوست آتش می افروختند و خوان ویژه مانند سفره یی که عید نوروز تهیه می کنند اما محتویات آن متفاوت است می گستراندند و هر آنچه میوه تازه فصل که نگهداری شده بود و میوه های خشک در سفره می‌نهادند.

این سفره جنبه دینی داشته و مقدس بود و از ایزد خورشید روشنایی و برکت می طلبیدند تا در زمستان به خوشی سر کنند و میوه های تازه و خشک و چیزهای دیگر در سفره تمثیلی از آن بود که بهار و تابستانی پربرکت داشته باشند و همه شب را در پرتو چراغ و نور و آتش می گذراندند تا اهریمن فرصت دژخویی و تباهی نیابد.

سفره شب یلدا سفره میزد است و میزد عبارت است از میوه های تر و خشک و آجیل یا به اصطلاح زرتشتیان لرک که از لوازم این جشن بود که به افتخار و ویژگی مهر یا خورشید برگزار می شد.

امروز هم ایرانیان در سراسر جهان این جشن زیبا را در کنار یکدیگر برگزار می کنند و به خواندن شاهنامه و گرفتن فال حافظ می‌پردازند.

برای در امان بودن از خطر اهریمن، در این شب همه دور هم جمع می شدند و با برافروختن آتش از خورشید طلب برکت می‌کردند.

آیین شب یلدا یا شب چله، خوردن آجیل مخصوص، هندوانه، انار و شیرینی و میوه‌های گوناگون است که همه جنبه نمادی دارند و نشانه برکت، تندرستی، فراوانی و شادکامی هستند.

در این شب هم مثل جشن تیرگان، فال گرفتن از کتاب حافظ مرسوم است. حاضران با انتخاب و شکستن گردو از روی پوکی و یا پری آن، آینده گویی می کنند.

جشن شب یلدا جشنی است که از ۷ هزارسال پیش تاکنون در میان ایرانیان برگزار می‌شود. ۷ هزار سال پیش نیاکان ما به دانش گاه شماری دست پیدا کردند و دریافتند که نخستین شب زمستان بلندترین شب سال است.

یکی دیگر از دلایل برگزاری این جشن، شب زادروز ایزدمهر یا میترا است. مهر به معنای خورشید است و تاریخ پرستش آن در میان ایرانی ها و آریایی ها به پیش از دین زرتشت بازمی گردد که پس از ظهور زرتشت این پیامبر او را اهورامزدا تعریف کرد. یکی از ایزدان اهورایی مهر بود که هم اکنون بخشی از اوستا به نامش نامگذاری شده.

در همین زمینه:
انتخاب سردبیر

اندونزی مقصد نخستین سفر رسمی کیم جونگ اون

همشهری‌آنلاین: کیم جونگ اون، رهبر کره شمالی احتمالا در نشست آسیا-آفریقا که قرار است ماه آوریل در اندونزی برگزار شود، شرکت خواهد کرد.این نخستین سفر رسمی رهبر کره شمالی است.

مبتلایان به ام اس این غذاها را نخورند

همشهری آنلاین: رییس انجمن حمایت از بیماران ام . اس استان همدان بر اهمیت و نقش تغذیه در حفظ سلامتی بیماران مبتلا به ام . اس تاکید کرد.

بیش از دو هزار غارپیما اقدام به پاکسازی غارها کردند

همشهری آنلاین: مدیرعامل انجمن غارنوردی و غارشناسی ایرانیان گفت: امسال ۲ هزار و ۲۰۰ غارپیما در سراسر کشور اقدام به پاکسازی غارهای استان خود از زباله کردند.

۷ هشدار برای تغییر برنامه غذایی‌تان

همشهری آنلاین: اجداد ما دقت بیشتری روی تغذیه‌ی سالم و ناسالم داشتند.

چند توصیه برای مصرف قهوه

همشهری آنلاین: هرچند قهوه در کاهش علائم افسردگی و خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ و بیماری‌ کبدی موثر است اما اعتیاد به مصرف روزانه آن می‌تواند مضر باشد.

از حلبچه تا هیروشیما

بعضی مکان‌ها، زمان‌ها، افراد، اشیا و چیزهای بسیار دیگر، خواسته و ناخواسته مشترکاتی دارند؛ مادری که فرزند از دست داده، شوهری که به داغ نشسته و فرزندی که یتیم شده هرکجای عالم که باشند درد مشترکی دارند.

قهرمانان جام پیشکسوتان اسکواش مشخص شدند

همشهری آنلاین: مسابقات اسکواش جام پیشکسوتان در تهران به همت کمیته پیشکسوتان فدراسیون برگزار شد و نفرات برتر این رقابت‌ها مشخص شدند.

۵ بهمن؛ تیتر یک روزنامه‌های صبح ایران

همشهری‌آنلاین: تیتر یک روزنامه‌های صبح امروز به هشدار رئیس مجلس و وزیر امور خارجه ایران به کنگره آمریکا درباره تصویب تحریم‌های جدید، درمعرض خطر بودن محیط‌زیست ایران، پرونده رحیمی و چگونه خرج شدن پول‌هایش،موج جدید آنفلوآنزا،اعلام اسامی محصولات غذایی غیرمجاز، واگذارشدن قشم ایر بابک زنجانی به وزارت نفت و اعتماد مردم به کی‌روش اختصاص دارد:

۵ بهمن؛ پیشخوان روزنامه‌های ورزشی صبح ایران

همشهری‌آنلاین: روزنامه‌های ورزشی صبح امروز در تیتر یک خود به صحبت‌های کی روش درباره قلعه‌نویی و درخشان و پاسخ آنها ، ماجرای دوپینگ بازیکن عراقی و حضور داور استرالیایی در ایران پرداخته‌اند :

میزبان جشن جهانی نوروز هنوز مشخص نیست

میزبان این دوره از جشن جهانی نوروز که هر سال در یکی از کشورهای عضو پرونده ثبت جهانی نوروز برگزار می‌شود هنوز مشخص نشده است.

تیم اعزامی به مسابقات اسکی آلپاین قهرمانی جهان آمریکا انتخاب شدند

همشهری آنلاین: با تصمیم کمیته راهبردی فدراسیون اسکی، اسامی ۸ نفر منتخب تیم اسکی آلپاین آقایان و بانوان اعزامی به مسابقات اسکی قهرمانی جهان در آمریکا اعلام شد.

درختانی برای فردا

اسدالله افلاکی: مدیرکل دفتر ترویج و مشارکت‌های مردمی سازمان جنگل‌ها، مراتع و‌ آبخیزداری با تأکید براهمیت جلب مشارکت مردم در حفظ منابع طبیعی می‌گوید: امسال ۶میلیارد و ۱۷۵میلیون تومان اعتبار به بخش ترویج و مشارکت‌های مردمی سازمان جنگل‌ها و مراتع اختصاص یافته که این میزان حدود دوبرابر اعتبار سال گذشته است.

آغاز انتخابات پارلمانی در یونان

همشهری‌آنلاین: انتخابات پارلمانی یونان امروز یکشنبه ۵ بهمن از ساعت هفت به وقت محلی آغاز شد.

پایان مرحله مقدماتی لیگ برتر واترپولو با صدرنشینی دانشگاه آزاد

همشهری آنلاین: مرحله مقدماتی بیست و چهارمین دوره مسابقات لیگ برتر واترپولوی کشور (جام خلیج فارس) با صدرنشینی تیم دانشگاه آزاد اسلامی به پایان رسید.

مسابقات دوی صحرانوردی کشور با قهرمانی فارس و صیادی به پایان رسید

همشهری آنلاین: مسابقه دوصحرانوردی قهرمانی مردان کشور با قهرمانی تیم فارس در استان خراسان رضوی و صیادی در بخش انفرادی به پایان رسید.

سعید داداش‌پور به مدال نقره دست یافت

همشهری آنلاین: سعید داداش‌پور، آزادکار وزن ۷۰ کیلوگرم کشورمان صاحب مدال نقره رقابت‌های بین‌المللی کشتی آزاد جام ایوان یارگین روسیه شد.

تحمیل هزینه ۱۷ هزار میلیارد تومانی ناشی از تصادفات به کشور

سالانه حدود ۱۷ هزار میلیارد تومان به‌طور مستقیم خسارت ناشی از تصادفات ترافیکی به کشور تحمیل می‌شود.

انتخابات شورایاری‌ها به هیچ وجه سیاسی نیست

به گفته نایب‌رئیس شورای شهر تهران به‌رغم مشکل آفرینی برخی افراد اما ثبت نام داوطلبان شرکت در انتخابات شورایاری‌ها از دوم بهمن‌ماه آغاز شده و انتخابات نیز در تاریخ اعلام شده یعنی هشتم اسفندماه برگزار خواهد شد.