دوشنبه 7 اردیبهشت 1394 | به روز شده: 11 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
شنبه 18 آذر 1391 - 17:13:41 | کد مطلب: 193668 چاپ

آشنایی با آداب و رسوم شب یلدا در ایران باستان

فرهنگ و تاریخ > مطالعات فرهنگی - همشهری آنلاین:
آداب شب یلدا در طول زمان تغییر نکرده و ایرانیان در این شب، باقیمانده میوه‌هایی را که انبار کرده اند و خشکبار و تنقلات می‌خورند.

همچنین دور هم گرد هیزم افروخته و بخاری روشن می‌نشینند تا سپیده دم بشارت شکست تاریکی و ظلمت و آمدن روشنایی و گرمی (در ایران باستان، از میان نرفتن و زنده بودن خورشید که بدون آن حیات نخواهد بود) را بدهد، زیرا که به زعم آنان در این شب، تاریکی و سیاهی در اوج خود است.

واژه یلدا، از دوران ساسانیان که متمایل به به کارگیری خط (الفبای از راست به چپ) سریانی شده بودند به کار رفته است.

یلدا- همان میلاد به معنای زایش- زاد روز یا تولد است که از آن زبان سامی وارد پارسی شده است. باید دانست که هنوز در بسیاری از نقاط ایران مخصوصاً در جنوب و جنوب خاوری برای نامیدن بلندترین شب سال، به جای شب یلدا از واژه مرکب شب چله استفاده می شود.

خور روز (دی گان)- یکم دی ماه- در ایران باستان در عین حال روز برابری انسان ها بود. در این روز همگان از جمله شاه لباس ساده می پوشیدند تا یکسان به نظر آیند و کسی حق دستور دادن به دیگری را نداشت و کارها داوطلبانه انجام می گرفت، نه تحت امر.

در این روز جنگ کردن و خونریزی، حتی کشتن گوسفند و مرغ هم ممنوع بود. این موضوع را نیروهای متخاصم ایرانیان می‌دانستند و در جبهه ها رعایت می کردند و خونریزی موقتاً قطع می شد و بسیار دیده شده که همین قطع موقت جنگ، به صلح طولانی و صفا انجامیده بود.

ایرانیان نزدیک به چند هزار سال است که شب یلدا آخرین شب پاییز را که درازترین و تاریکترین شب در طول سال است تا سپیده دم بیدار می‌مانند و در کنار یکدیگر خود را سرگرم می‌دارند تا اندوه غیبت خورشید و تاریکی و سردی روحیهٔ آنان را تضعیف نکند و با به روشنایی گراییدن آسمان به رخت خواب روند و لختی بیاسایند.

در آیین کهن، بنابر یک سنت دیرینه آیین مهر شاهان ایرانی در روز اول دی‌ماه تاج و تخت شاهی را بر زمین می‌گذاشتند و با جامه‌ای سپید به صحرا می‌رفتند و بر فرشی سپید می‌نشستند.

دربان‌ها و نگهبانان کاخ شاهی و همهٔ برده‌ها و خدمت‌کاران در سطح شهر آزاد شده و به‌سان دیگران زندگی می‌کردند. رئیس و مرئوس، پادشاه و مردم عادی همگی یکسان بودند.

البته درستی این امر تایید نشده و شاید افسانه‌ای بیش نباشد. ایرانیان در این شب باقی‌مانده میوه‌هایی را که انبار کرده بودند به همراه خشکبار و تنقلات می‌خوردند و دور هم گرد هیزم افروخته می‌نشستند تا سپیده دم بشارت روشنایی دهد زیرا به زعم آنان در این شب تاریکی و سیاهی در اوج خود است.

جشن یلدا در ایران امروز نیز با گرد هم آمدن و شب‌نشینی اعضای خانواده و اقوام در کنار یکدیگر برگزار می‌شود.

متل‌گویی که نوعی شعرخوانی و داستان‌خوانی است در قدیم اجرا می‌شده‌است به این صورت که خانواده‌ها در این شب گرد می‌آمدند و پیرترها برای همه قصه تعریف می‌کردند.

آیین شب یلدا یا شب چله، همراه با خوردن آجیل مخصوص، هندوانه، انار و شیرینی و میوه‌های گوناگون است که همه جنبهٔ نمادین دارند و نشانه برکت، تندرستی، فراوانی و شادکامی هستند.

این میوه‌ها که اغلب دانه‌های زیادی دارند، نوعی جادوی سرایتی محسوب می‌شوند که انسان‌ها با توسل به برکت‌خیزی و پردانه بودن آنها، خودشان را نیز مانند آنها برکت‌آور می‌کنند و نیروی باروی را در خویش افزایش می‌دهند.

همچنین انار و هندوانه با رنگ سرخشان نمایندگانی از خورشید در شب به‌شمار می‌روند. در این شب هم مثل جشن تیرگان، فال گرفتن از کتاب حافظ مرسوم است. حاضران با انتخاب و شکستن گردو از روی پوکی و یا پُری آن، آینده‌گویی می‌کنند.

جشن شب یلدا یک جشن کاملاً زنده است و همه مسیحیان جهان این جشن را با نام جشن تولد مسیح برگزار می کنند. یلدا و مراسمی که در نخستین شب بلند زمستان و بلندترین شب سال برپا می کنند سابقه‌ای بسیار دراز داشته و مربوط می‌شود به ایزد مهر.

این جشن که یکی از کهن ترین جشن های ایران باستان است در اصطلاح به آن شب چله هم می گویند. چله بزرگ از یکمین روز دی ماه جشن خرم روز تا دهم بهمن که جشن سده است به طول می انجامد و آن را چله بزرگ می نامند به آن دلیل که شدت سرما بیشتر است، آنگاه چله کوچک فرا می رسد که دهم از بهمن تا بیستم اسفند به طول می انجامد و سرما کم کم کاسته می‌شود.

چله اول که اولین روز زمستان و یا نخستین شب آن است تولد مهر و خورشید شکست ناپذیر است، زیرا مردم دوره های گذشته که پایه زندگی شان برکشاورزی و چوپانی قرار داشت و در طول سال با سپری شدن فصل ها و تضادهای طبیعت خو داشتند و براثر تجربه و گذشت زمان با گردش خورشید و تغییر فصول و بلندی و کوتاهی روز و شب و جهت حرکت و قرار ستارگان آشنایی یافته و کارها و فعالیتشان را براساس آن تنظیم می کردند و به تدریج دریافتند که کوتاهترین روزها آخرین روز پاییز یعنی سی ام آذر و بلندترین شب ها شب اول زمستان است اما بلافاصله بعد از این با آغاز دی روزها بلندتر و شب ها کوتاه تر می‌شود.

اقوام قدیم آریایی جشن تولد آفتاب را آغاز زمستان می گرفتند خصوصاً ژرمن ها که این ماه را به خدای آفتاب نسبت می دهند و زیاد هم بی تناسب نیست چرا که آغاز زمستان مثل تولد خورشید است که از آن روز در نصف کره شمالی رو به افزایش و ارتفاع و درخشندگی می گذارد و هر روز قوی تر می شود.

در این شب آتش برمی افروختند تا تاریکی و عاملان اهریمنی و شیاطین نابود شده و بگریزند و همچنان که خورشید به مناسبت فروغ و گرمای کارسازش تقدس پیدا کرده بود آتش نیز همان والایی را نزد مردمان دارا شد.

چون تاریکی فرا می رسید در پرتو روشنایی آتش تاریکی اهریمنی را از بین می بردند. در شب یلدا یا تولد خورشید افراد دور هم جمع می شدند و جهت رفع این نحوست آتش می افروختند و خوان ویژه مانند سفره یی که عید نوروز تهیه می کنند اما محتویات آن متفاوت است می گستراندند و هر آنچه میوه تازه فصل که نگهداری شده بود و میوه های خشک در سفره می‌نهادند.

این سفره جنبه دینی داشته و مقدس بود و از ایزد خورشید روشنایی و برکت می طلبیدند تا در زمستان به خوشی سر کنند و میوه های تازه و خشک و چیزهای دیگر در سفره تمثیلی از آن بود که بهار و تابستانی پربرکت داشته باشند و همه شب را در پرتو چراغ و نور و آتش می گذراندند تا اهریمن فرصت دژخویی و تباهی نیابد.

سفره شب یلدا سفره میزد است و میزد عبارت است از میوه های تر و خشک و آجیل یا به اصطلاح زرتشتیان لرک که از لوازم این جشن بود که به افتخار و ویژگی مهر یا خورشید برگزار می شد.

امروز هم ایرانیان در سراسر جهان این جشن زیبا را در کنار یکدیگر برگزار می کنند و به خواندن شاهنامه و گرفتن فال حافظ می‌پردازند.

برای در امان بودن از خطر اهریمن، در این شب همه دور هم جمع می شدند و با برافروختن آتش از خورشید طلب برکت می‌کردند.

آیین شب یلدا یا شب چله، خوردن آجیل مخصوص، هندوانه، انار و شیرینی و میوه‌های گوناگون است که همه جنبه نمادی دارند و نشانه برکت، تندرستی، فراوانی و شادکامی هستند.

در این شب هم مثل جشن تیرگان، فال گرفتن از کتاب حافظ مرسوم است. حاضران با انتخاب و شکستن گردو از روی پوکی و یا پری آن، آینده گویی می کنند.

جشن شب یلدا جشنی است که از ۷ هزارسال پیش تاکنون در میان ایرانیان برگزار می‌شود. ۷ هزار سال پیش نیاکان ما به دانش گاه شماری دست پیدا کردند و دریافتند که نخستین شب زمستان بلندترین شب سال است.

یکی دیگر از دلایل برگزاری این جشن، شب زادروز ایزدمهر یا میترا است. مهر به معنای خورشید است و تاریخ پرستش آن در میان ایرانی ها و آریایی ها به پیش از دین زرتشت بازمی گردد که پس از ظهور زرتشت این پیامبر او را اهورامزدا تعریف کرد. یکی از ایزدان اهورایی مهر بود که هم اکنون بخشی از اوستا به نامش نامگذاری شده.

در همین زمینه:
انتخاب سردبیر

پنجمین نشست تاریخ شفاهی مطبوعات ایران برگزار می‌شود

همشهری‌آنلاین: پنجمین نشست تاریخ شفاهی مطبوعات ایران روز دوشنبه ۷ اردیبهشت با حضور حسین بنی‌احمد، روزنامه‌نگار پرسابقه‌ی‌ کشورمان در فرهنگسرای رسانه برگزار می‌شود.

عکس روز: برشته کردن گندم سبز

همشهری آنلاین: کارگران فلسطینی روز یکشنبه ۲۶ آوریل (۶ اردیبهشت) ۲۰۱۵ در شهر جنین در کرانه غربی برای تولید «فریکه» خوشه‌های گندم را روی آتش می‌اندازند.

کتاب عکاسی ماکرو و کلوز‌آپ منتشر شد

همشهری‌آنلاین: ماکروگرافی و کلوز‌اپ (عکاسی از نمای نزدیک) دو نوع عکاسی بسیار مهم و حساس است که لزوم دقت و توجه به جزئیات را نسبت به سایر رشته‌های دیگر عکاسی بیشتر می‌طلبد.

استیون سیگال؛ سرکنسول روسیه در آمریکا

همشهری آنلاین: این روزها مساله معرفی استیون سیگال اکشن کار مشهور هالیوود از سوی ولادیمیر پوتین به عنوان نماینده روسیه در آمریکا به باراک اوباما مورد سوال قرار گرفته و چالش‌برانگیز شده است.

یمن زیر حمله از هوا، دریا و زمین

باوجود اعلام پایان عملیات نظامی عربستان علیه یمن توسط وزارت دفاع این کشور، یمن در ۴۸ ساعت گذشته تحت شدیدترین حملات از سوی جنگنده‌های ائتلاف عربی و همچنین حملات توپخانه‌ای و موشکی از روی دریا و همچنین از مناطق مرزی عربستان بوده‌است.

موج سرمایه‌گذاری خارجی در بورس واقعی یا غیرواقعی

مسئولان بازار سرمایه می‌گویند در ۲هفته اخیر سرمایه‌گذاران انگلیسی، کره‌ای، کویتی و افغانستانی در بورس تهران کد سهامداری گرفته‌اند

شاخص بورس ۳۳۱ واحد افت کرد

شاخص کل بورس تهران در مبادلات با ۳۳۱ واحد کاهش به ۶۶ هزارو ۲۰۸ واحد رسید و معادل ۰.۵۰ درصد کاهش یافت.

افزایش احتمال هت‌تریک خصوصی‌سازی

گمانه‌زنی‌های اولیه حاکی است به‌رغم جنجال‌های خبری، سهام استقلال و پرسپولیس در پایان مزایده سوم هم روی دست دولت باقی خواهد ماند.

تصادف / تصادم

در زبان فارسی برخی واژه‌ها چنان مکرر و پیوسته به صورت غلط به کار برده شده‌اند که بعید است بتوان این غلط‌های مصطلح را تصحیح کرد.

مصوبه شورا برای نرخ جدید خدمات بهشت‌ زهرا

اعضای شورای اسلامی شهر تهران اصلاحیه لایحه ساماندهی بهای خدمات قابل عرضه در سازمان بهشت زهرا(س) را که در ۱۳ آذرماه سال قبل از سوی شهرداری به شورای شهر ارائه شده بود، به تصویب رساندند.

مسواکی برای تشخیص بیماری

لندن>‌ پژوهشگران دانشگاه آکسفورد انگلستان مسواکی را طراحی کرده‌اند که مجهز به ریزتراشه‌های تشخیص بسیاری از بیماری‌ها به وسیله تحلیل ژنوم بیمار است.

نبرد با تروریست‌ها از غرب سوریه تا غرب عراق

نبرد ارتش و قوای نظامی عراق و سوریه با تروریست‌هایی که بخش‌هایی از خاک این دو کشور را اشغال کرده‌اند، دیروز درحالی ادامه یافت که کانون این مقابله اکنون از غرب سوریه تا غرب عراق گسترده شده‌است.

مجازات رنگ‌آمیزی چشمه آبگرم

سانتیاگو> هنرمند شیلیایی به‌خاطر ریختن کمی رنگ خوراکی داخل یک چشمه آبگرم به زندان افتاد.

کاوش برای شناسایی دقیق دوره مادها و هخامنشیان در سگز آباد

همشهری‌آنلاین: اجرای طرح کاوش در قره تپه سگز آباد قزوین با دو هدف پژوهشی و آموزشی به ویژه شناسایی دقیق دوره مادها و هخامنشیان شروع شد.

اشتباهات بزرگ اینشتین

همشهری آنلاین: در نظریه‌هایش همه‌چیز می‌توان یافت: از اتم تا جهان هستی و از پی‌ریزی فناوری باتری‌های خورشیدی تا ارسال ماهواره به فضا. اما برخی از اکتشافات جدید، تهدیدی برای شهرت او محسوب می‌شوند.

پذیرش دانشجوی دکتری در پردیس ارس دانشگاه تهران متوقف شد

همشهری آنلاین: سرپرست دانشگاه تهران با اعلام لغو پذیرش دانشجوی دکتری در پردیس ارس دانشگاه تهران، از تدوین نظام یکپارچه آموزشی، پژوهشی، اداری و مالی این دانشگاه خبر داد.

دومین کنفرانس بین‌‌‌المللی امنیت انسانی در غرب آسیا

همشهری‌آنلاین: دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو ایران در افتتاحیه دومین کنفرانس بین‌‌‌المللی امنیت انسانی در غرب آسیا که دوم اردیبهشت در دانشگاه بیرجند برگزار شد، ریشه اصلی ناامنی امروز بشریت را در فراموشی و غفلت از دو عنصر الهی خردورزی و عشق و مهرورزی دانست.

اختصاص فصلی برای مدیریت محلی در برنامه ششم

همشهری‌آنلاین: عضو شورای اسلامی شهر تهران، با اشاره به روز شوراها عنوان کرد: پیشنهاد می کنم در برنامه ششم، فصلی برای مدیریت محلی در نظر گرفته شود.