پنج شنبه 6 آذر 1393 | به روز شده: 15 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
شنبه 18 آذر 1391 - 16:13:41 | کد مطلب: 193668 چاپ

آشنایی با آداب و رسوم شب یلدا در ایران باستان

فرهنگ و تاریخ > مطالعات فرهنگی - همشهری آنلاین:
آداب شب یلدا در طول زمان تغییر نکرده و ایرانیان در این شب، باقیمانده میوه‌هایی را که انبار کرده اند و خشکبار و تنقلات می‌خورند.

همچنین دور هم گرد هیزم افروخته و بخاری روشن می‌نشینند تا سپیده دم بشارت شکست تاریکی و ظلمت و آمدن روشنایی و گرمی (در ایران باستان، از میان نرفتن و زنده بودن خورشید که بدون آن حیات نخواهد بود) را بدهد، زیرا که به زعم آنان در این شب، تاریکی و سیاهی در اوج خود است.

واژه یلدا، از دوران ساسانیان که متمایل به به کارگیری خط (الفبای از راست به چپ) سریانی شده بودند به کار رفته است.

یلدا- همان میلاد به معنای زایش- زاد روز یا تولد است که از آن زبان سامی وارد پارسی شده است. باید دانست که هنوز در بسیاری از نقاط ایران مخصوصاً در جنوب و جنوب خاوری برای نامیدن بلندترین شب سال، به جای شب یلدا از واژه مرکب شب چله استفاده می شود.

خور روز (دی گان)- یکم دی ماه- در ایران باستان در عین حال روز برابری انسان ها بود. در این روز همگان از جمله شاه لباس ساده می پوشیدند تا یکسان به نظر آیند و کسی حق دستور دادن به دیگری را نداشت و کارها داوطلبانه انجام می گرفت، نه تحت امر.

در این روز جنگ کردن و خونریزی، حتی کشتن گوسفند و مرغ هم ممنوع بود. این موضوع را نیروهای متخاصم ایرانیان می‌دانستند و در جبهه ها رعایت می کردند و خونریزی موقتاً قطع می شد و بسیار دیده شده که همین قطع موقت جنگ، به صلح طولانی و صفا انجامیده بود.

ایرانیان نزدیک به چند هزار سال است که شب یلدا آخرین شب پاییز را که درازترین و تاریکترین شب در طول سال است تا سپیده دم بیدار می‌مانند و در کنار یکدیگر خود را سرگرم می‌دارند تا اندوه غیبت خورشید و تاریکی و سردی روحیهٔ آنان را تضعیف نکند و با به روشنایی گراییدن آسمان به رخت خواب روند و لختی بیاسایند.

در آیین کهن، بنابر یک سنت دیرینه آیین مهر شاهان ایرانی در روز اول دی‌ماه تاج و تخت شاهی را بر زمین می‌گذاشتند و با جامه‌ای سپید به صحرا می‌رفتند و بر فرشی سپید می‌نشستند.

دربان‌ها و نگهبانان کاخ شاهی و همهٔ برده‌ها و خدمت‌کاران در سطح شهر آزاد شده و به‌سان دیگران زندگی می‌کردند. رئیس و مرئوس، پادشاه و مردم عادی همگی یکسان بودند.

البته درستی این امر تایید نشده و شاید افسانه‌ای بیش نباشد. ایرانیان در این شب باقی‌مانده میوه‌هایی را که انبار کرده بودند به همراه خشکبار و تنقلات می‌خوردند و دور هم گرد هیزم افروخته می‌نشستند تا سپیده دم بشارت روشنایی دهد زیرا به زعم آنان در این شب تاریکی و سیاهی در اوج خود است.

جشن یلدا در ایران امروز نیز با گرد هم آمدن و شب‌نشینی اعضای خانواده و اقوام در کنار یکدیگر برگزار می‌شود.

متل‌گویی که نوعی شعرخوانی و داستان‌خوانی است در قدیم اجرا می‌شده‌است به این صورت که خانواده‌ها در این شب گرد می‌آمدند و پیرترها برای همه قصه تعریف می‌کردند.

آیین شب یلدا یا شب چله، همراه با خوردن آجیل مخصوص، هندوانه، انار و شیرینی و میوه‌های گوناگون است که همه جنبهٔ نمادین دارند و نشانه برکت، تندرستی، فراوانی و شادکامی هستند.

این میوه‌ها که اغلب دانه‌های زیادی دارند، نوعی جادوی سرایتی محسوب می‌شوند که انسان‌ها با توسل به برکت‌خیزی و پردانه بودن آنها، خودشان را نیز مانند آنها برکت‌آور می‌کنند و نیروی باروی را در خویش افزایش می‌دهند.

همچنین انار و هندوانه با رنگ سرخشان نمایندگانی از خورشید در شب به‌شمار می‌روند. در این شب هم مثل جشن تیرگان، فال گرفتن از کتاب حافظ مرسوم است. حاضران با انتخاب و شکستن گردو از روی پوکی و یا پُری آن، آینده‌گویی می‌کنند.

جشن شب یلدا یک جشن کاملاً زنده است و همه مسیحیان جهان این جشن را با نام جشن تولد مسیح برگزار می کنند. یلدا و مراسمی که در نخستین شب بلند زمستان و بلندترین شب سال برپا می کنند سابقه‌ای بسیار دراز داشته و مربوط می‌شود به ایزد مهر.

این جشن که یکی از کهن ترین جشن های ایران باستان است در اصطلاح به آن شب چله هم می گویند. چله بزرگ از یکمین روز دی ماه جشن خرم روز تا دهم بهمن که جشن سده است به طول می انجامد و آن را چله بزرگ می نامند به آن دلیل که شدت سرما بیشتر است، آنگاه چله کوچک فرا می رسد که دهم از بهمن تا بیستم اسفند به طول می انجامد و سرما کم کم کاسته می‌شود.

چله اول که اولین روز زمستان و یا نخستین شب آن است تولد مهر و خورشید شکست ناپذیر است، زیرا مردم دوره های گذشته که پایه زندگی شان برکشاورزی و چوپانی قرار داشت و در طول سال با سپری شدن فصل ها و تضادهای طبیعت خو داشتند و براثر تجربه و گذشت زمان با گردش خورشید و تغییر فصول و بلندی و کوتاهی روز و شب و جهت حرکت و قرار ستارگان آشنایی یافته و کارها و فعالیتشان را براساس آن تنظیم می کردند و به تدریج دریافتند که کوتاهترین روزها آخرین روز پاییز یعنی سی ام آذر و بلندترین شب ها شب اول زمستان است اما بلافاصله بعد از این با آغاز دی روزها بلندتر و شب ها کوتاه تر می‌شود.

اقوام قدیم آریایی جشن تولد آفتاب را آغاز زمستان می گرفتند خصوصاً ژرمن ها که این ماه را به خدای آفتاب نسبت می دهند و زیاد هم بی تناسب نیست چرا که آغاز زمستان مثل تولد خورشید است که از آن روز در نصف کره شمالی رو به افزایش و ارتفاع و درخشندگی می گذارد و هر روز قوی تر می شود.

در این شب آتش برمی افروختند تا تاریکی و عاملان اهریمنی و شیاطین نابود شده و بگریزند و همچنان که خورشید به مناسبت فروغ و گرمای کارسازش تقدس پیدا کرده بود آتش نیز همان والایی را نزد مردمان دارا شد.

چون تاریکی فرا می رسید در پرتو روشنایی آتش تاریکی اهریمنی را از بین می بردند. در شب یلدا یا تولد خورشید افراد دور هم جمع می شدند و جهت رفع این نحوست آتش می افروختند و خوان ویژه مانند سفره یی که عید نوروز تهیه می کنند اما محتویات آن متفاوت است می گستراندند و هر آنچه میوه تازه فصل که نگهداری شده بود و میوه های خشک در سفره می‌نهادند.

این سفره جنبه دینی داشته و مقدس بود و از ایزد خورشید روشنایی و برکت می طلبیدند تا در زمستان به خوشی سر کنند و میوه های تازه و خشک و چیزهای دیگر در سفره تمثیلی از آن بود که بهار و تابستانی پربرکت داشته باشند و همه شب را در پرتو چراغ و نور و آتش می گذراندند تا اهریمن فرصت دژخویی و تباهی نیابد.

سفره شب یلدا سفره میزد است و میزد عبارت است از میوه های تر و خشک و آجیل یا به اصطلاح زرتشتیان لرک که از لوازم این جشن بود که به افتخار و ویژگی مهر یا خورشید برگزار می شد.

امروز هم ایرانیان در سراسر جهان این جشن زیبا را در کنار یکدیگر برگزار می کنند و به خواندن شاهنامه و گرفتن فال حافظ می‌پردازند.

برای در امان بودن از خطر اهریمن، در این شب همه دور هم جمع می شدند و با برافروختن آتش از خورشید طلب برکت می‌کردند.

آیین شب یلدا یا شب چله، خوردن آجیل مخصوص، هندوانه، انار و شیرینی و میوه‌های گوناگون است که همه جنبه نمادی دارند و نشانه برکت، تندرستی، فراوانی و شادکامی هستند.

در این شب هم مثل جشن تیرگان، فال گرفتن از کتاب حافظ مرسوم است. حاضران با انتخاب و شکستن گردو از روی پوکی و یا پری آن، آینده گویی می کنند.

جشن شب یلدا جشنی است که از ۷ هزارسال پیش تاکنون در میان ایرانیان برگزار می‌شود. ۷ هزار سال پیش نیاکان ما به دانش گاه شماری دست پیدا کردند و دریافتند که نخستین شب زمستان بلندترین شب سال است.

یکی دیگر از دلایل برگزاری این جشن، شب زادروز ایزدمهر یا میترا است. مهر به معنای خورشید است و تاریخ پرستش آن در میان ایرانی ها و آریایی ها به پیش از دین زرتشت بازمی گردد که پس از ظهور زرتشت این پیامبر او را اهورامزدا تعریف کرد. یکی از ایزدان اهورایی مهر بود که هم اکنون بخشی از اوستا به نامش نامگذاری شده.

در همین زمینه:
انتخاب سردبیر

استقبال شهرداران آسیا از پیشنهاد قالیباف

شهردار تهران که به‌منظور شرکت در مجمع جهانی شهرداران آسیایی به شهر هایکوی چین سفر کرده بود پیش از ترک این شهر در جمع خبرنگاران حاضر شد و بر ایجاد صندوقی مشترک به‌منظور توسعه شهرهای آسیایی تأکید کرد.

۶ آذر،مهم‌ترین خبر روزنامه‌های ورزشی

همشهری‌آنلاین: برگزاری اولین دوره مسابقه‌های لیگ جهانی کشتی آزاد در جویبار، معاوضه آندو با عنایتی، بازی‌های این هفته میان ذوب‌آهن و استقلال و پرسپولیس و گل‌گهر، نظر کریمی درباره دربی و سفر زیدان به تهران تیتر یک روزنامه‌های ورزشی امروز صبح ایران است:

"پرندگان کوچ" در نیاوران، سوگواره "هنر عاشورایی" در تالار سوره

همشهری آنلاین: نمایشگاه «پرندگان کوچ» در فرهنگسرای نیاوران برگزار می‌شود.

هفته دوم آذر؛ از تئاتر چه خبر؟

همشهری آنلاین: سازمان بسیج هنرمندان کشور، پس از برگزاری کنگره شهدای هنرمند عکس، دومین کنگره را که مختص به ۴۵۰ شهید تئاتر کشور است با عنوان «ملکوتیان صحنه» برگزار می‌کند.

آبشار وارونه

دربیشایر: در منطقه دربیشایر انگلستان آبشاری وجود دارد که آب آن به جای زمین به سمت آسمان می‌رود.

چهارمین شماره ماهنامه سیاسی، فرهنگی دنیای قلم منتشر شد

همشهری‌آنلاین: این ماهنامه با بخش کلمه‌ آغاز می‌شود؛ دنیای قلم در هر شماره با طرح یک کلمه، دیدگاهافراد مختلف را درخصوص کلمه مورد بحث بیان می‌کند.

الجزایر؛ بازداشت ۴ جوان به جرم عضویت در داعش

همشهری آنلاین: رسانه های خبری الجزایر گزارش دادند ماموران امنیتی فرودگاه بین المللی الجزایر دستکم چهار جوان را به اتهام همکاری با داعش در سوریه و پس از بازگشت به کشور بازداشت کردند .

نظرات رؤسای شوراها در قانون بودجه سال بعد کشور لحاظ می‌شود

نشست مشترک روسای شوراهای اسلامی کلانشهرها با معاون عمران و توسعه شهری و روستایی وزیرکشور و رئیس سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور به‌منظور بحث و تبادل نظر در زمینه موضوعات مرتبط با شوراها و مدیریت شهری برگزار شد.

نقش خانواده در مشکلات تغذیه‌ای کودکان

همشهری آنلاین: یک متخصص اطفال با بیان اینکه مشکلات تغذیه‌ای کودک با ناآگاهی و نحوه نادرست تغذیه خانواده در ارتباط است، تاکید کرد: مناطق و شرایط خاص زندگی و محدودیت دسترسی خانواده به تغذیه سالم و کافی از عواملی است که فرد را به سوی سوء تغذیه سوق می‌دهد.

موتورهای برقی و تاکسی‌های نو، میهمانان تازه تهران

گام‌های محیط‌زیستی مدیریت شهری براساس برنامه پنج‌ساله در حال تحقق است. در یکی از این گام‌ها، مدیرعامل سازمان تاکسیرانی شهر تهران از ورود بیش از ۲ هزارو ۵۰۰ تاکسی نو به ناوگان تاکسیرانی تهران خبر داد.

چگونه ویتامین C بیشتری مصرف کنیم؟

همشهری آنلاین: با توجه به سرد شدن هوا یکی از بهترین راه‌ها برای جلوگیری از سرماخوردگی، مصرف موادمغذی و حاوی ویتامین مخصوصا ویتامین C است.

آشنایی با نکاتی مهم درباره خرید و انگل‌زدایی سبزیجات

همشهری آنلاین: یک متخصص تغذیه با تاکید بر نبود نظارت بهداشتی کافی بر سبزی‌جات ارایه شده در سطح شهر تهران، گفت: سبزی‌جات به ظاهر پاک و دسته‌بندی که در نقاط مختلف شهر فروخته می‌شوند به هیچ عنوان تمیز نیستند و می‌توانند باعث انتقال بسیاری از بیماری‌ها به بدن انسان شوند.

زندگینامه: سامی یوسف (۱۳۵۹-)

همشهری آنلاین: سامی یوسف (Sami Yusuf) با نام اصلی سیامک رادمنش تهیه‌کننده، آهنگساز، ترانه‌سرا و خواننده ایرانی تبار ساکن در بریتانیا است که در ترانه‌هایش به مضامین اسلامی می‌پردازد.

مصوبه افزایش ۳۰ درصدی قیمت نان مسکوت ماند

با تصمیم هیأت وزیران، افزایش ۳۰ درصدی قیمت نان از ابتدای آبان‌ماه تصویب شده اما دولت بنابر مصالحی این افزایش قیمت را تا اطلاع ثانونی مسکوت گذاشته است.

کاهش تورم سالانه؛ افزایش تورم ماهانه

هم مرکز آمار ایران و هم بانک مرکزی ایران به فاصله یک روز از کاهش نرخ تورم در آبانماه خبر دادند؛ با این تفاوت که مرکز آمار می‌گوید نرخ تورم نقطه به نقطه همچنان رو به کاهش است و بانک مرکزی اما گزارش داده رشد تورم نقطه به نقطه که چندماه متوقف شده بود، در‌ماه گذشته دوباره افزایش یافته است.

سفرهای خارجی مسئولان زیر ذره‌بین

زمانی مرحوم سیدجلال یحیی‌زاده نماینده سابق تفت و یزد در مجلس نهم که عضو هیأت نظارت بر سفرهای خارجی کارکنان دولت و مجلس بود انتقاد کرد که سفرهای خارجی نمایندگان به اطلاع هیأتی که برای نظارت بر مسافرت‌های خارجی کارکنان دولت تشکیل شده نمی‌رسد و عملاً قانون اجرا نمی‌شود.

بازنشستگی مشاغل سخت و زیان‌آور تسهیل شد

وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی از ابلاغ آیین‌نامه جدید قانون بازنشستگی مشاغل سخت و زیان‌آور خبر داد.

نقش لابی صهیونیسم در مذاکرات

فواد ایزدی*: چند روز از تمدید مذاکرات هسته‌ای ایران و کشورهای عضو ۱+۵ می‌گذرد اما سخنانی که جان کری وزیر خارجه آمریکا بعد از پایان نشست به زبان آورد، همچنان مورد توجه رسانه‌های دنیا و بعضا در داخل است.