جمعه 31 مرداد 1393 | به روز شده: چند لحظه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
جمعه 20 خرداد 1390 - 19:38:02 | کد مطلب: 137233 چاپ

آشنایی با ساز کمانچه

موسیقی > محصولات - همشهری آنلاین:
کمانچه از جمله سازهای زهی - آرشه‌ای است و جنس قسمت‌های مختلف آن چوپ، پوست، استخوان و فلز است

کمانچه را در حالت نشسته می‌نوازند، به طوری که نوازنده، ساز را به طور عمودی در دست چپ می‌گیرد و انگشت‌های همین دستش در طول دسته حرکت می‌کنند و آرشه (کمانه) را‌ با دست راست به صورت افقی در حرکات رفت و برگشت، بر سیم‌ها می‌کشد.

کمانچه، پایه‌ای به شکل میله‌ای فلزی نیز دارد که زائده پهن انتهای آن روی پا یا زمین قرار می‌گیرد. این ساز را معمولا از چوب کهنه و عمل آمده درختان توت و افرا می‌سازند. طول کمانچه از پایه فلزی تا صراحی(قسمت بالای سر پنچه) حدود 75 سانتی متر است.

در دایره المعارف فارسی جلد ۲ ذیل واژه کمانچه آمده است: کمانچه؛ از سازهای زهی قدیم ایران و در واقع نوع تکامل یافته رباباست. کاسه گرد و پایه آهنی دارد و مانند تار و ویلون سیم‌های آن را با گوشی محکم و کوک می‌کنند. کمانی که با آن کمانچه را می‌نوازند کمانه نام دارد و همان است که در ویلون کلمه فرانسوی آرشه به معنی کمان کوچک جای آن را گرفته است.

شادروان خالقی در کتاب سرگذشت موسیقی ایران، کمانچه را تکامل یافته رباب می‌نامد: ساز اخیر رباب که اول دو سیم داشته و بعدها یک سیم دیگر به آن اضافه شده است و با کمانه به صدا درمی‌آمده و همان است که ما امروز کمانچه می‌گوییم. و در همین جا اضافه می‌کند از دوره صفویه به بعد کمانچه یکی از ارکان موسیقی ایران به شمار آمده است.

ساز

قسمت اصلی کمانچه کاسه آن است که به صورت‌های مختلف ساخته می‌شود. کاسه کمانچه هنوز از نظر جنس چوب، اندازه‌ها و شکل یکسان و تثبیت شده نیست.

از نظر شکل، کاسه‌ها را به صورت کروی یا مخروط ناقص درست می‌کنند. کاسه‌هایی که به شکل مخروط ناقص هستند اکثرا پشت باز ساخته می‌شوند.

استفاده از این کمانچه‌ها در قسمت‌های مرکزی ایران به خصوص در لرستان متداول است. این کمانچه‌ها صدایی پر قدرت و شفاف دارند و چون کاسه سبک دارند، اجرای قطعاتی که نیاز به چرخیدن سریع کمانچه دارد روی این کمانچه‌ها آسان‌تر است.

کمانچه‌های پشت باز معمولا از چوب توت و به صورت یک تکه ساخته می‌شوند.کاسه‌های کروی به 2 صورت یک تکه و ترکه‌ای هستند. در کمانچه‌های ترکه‌ای کاسه از به هم چسبیدن ترکه‌هایی که در روی قالب خم شده‌اند ساخته می‌شود.

کاسه‌های یک تکه از چوب های مختلف، معمولا از گردو خراطی ساخته می‌شوند. وزن کاسه از کاسه‌های ترکه‌ای بیشتر و چرخش کمانچه تا حدی مشکل است.

قطر بیرونی کاسه کمانچه موسیقی سنتی معمولا ۲۰ سانتی متر است، در حالی که در مناطق مختلف ایران اندازه کاسه کمانچه متفاوت است. ترکمن‌ها کمانچه با کاسه‌های بسیار کوچک می‌سازند. در نقاط دیگر دنیا نیز که سازهایی شبیه به کمانچه دارند کاسه‌ها کوچک و غالبا از پوست نارگیل ساخته می‌شود.

دسته کمانچه بر خلاف کاسه تقریبا یک شکل ساخته می‌شود. جنس دسته از چوب گردو و شکل آن مخروط ناقص و قطر آن در شیطانک ۳۷ میلی متر و در محل اتصال به کاسه ۳۱ میلی متر است. طول دسته کمانچه نیز ۳۱ سانتی متر است.

در گذشته کمانچه دارای 3 سیم بوده است، گاهی 2 سیم اول و دوم مضاعف انداخته می‌شد اما امروزه با 4 سیم ساخته می‌شود. شده است. بنابراین 4 سیم و در نتیجه 4 گوشی روی دسته کمانچه قرار می‌گیرد، و این سیم‌ها پس از رد شدن از روی شیطانک و عبور از روی دسته و کاسه به سیم‌گیر وصل می‌شوند.

روی دهانه کمانچه پوست کشیده می‌شود و جنس آن معمولا پوست شکم گاو، پوست ماهی، پوست آهو و غیره است.

خرک روی پوست قرار می‌گیرد و سیم‌ها با فشار خرک را به پوست می‌چسبانند. کمانچه به وسیله یک پایه که در قسمت سیم‌گیر به کاسه وصل شده است، روی پای نوازنده قرار می‌گیرد.

آرشه کمانچه، که اسم اولیه‌اش کمانه بوده است، تشکیل شده از یک چوب که از یک طرف انحنا دارد با بلندی ۶۰ سانتی متر و جنس آن معمولان موی دم اسب.

موی آرشه کمانچه بر خلاف سازهای زهی غربی روی چوب محکم کشیده نمی‌شود، بلکه نوازنده است که به هنگان نوازندگی به تناسب روی سیم فشار را تغییر می‌دهد.

چگونگی صدای کمانچه به عواملی بستگی دارد که بعضی از آنها از این قرارند: جنس چوب، ضخامت در نقاط مختلف کاسه، شکل کاسه، اندازه‌های کاسه، چگونگی سطح کاسه از نظر تراش، نوع و ضخامت پوست، جنس و شکل و اندازه و محل قرار گرفتن خرک، چگونگی شیطانک، جنس سیم، زاویه اتصال دسته به کاسه.

قسمت‌های مختلف کمانچه:

ساز

  • کاسه طنینی: تقریبا کروی شکل و تو خالی است و در سطح بالایی آن دهانه‌ای باز وجود داردکه بر آن پوست کشیده می‌شود و خرک روی پوست قرار می‌گیرد. سطح بیرونی کاسه اغلب با قطعاتی از صدف یا استخوان تزیین می شود. در ساخت بعضی کمانچه های محلی پشت کاسه نیز باز است که صدا دهی قوی تری دارد.
  • پوست: دهانه از قسمت نازک پوست عمل آمده چهارپایان از جمله آهو، بز و بره انتخاب می‌شود.
  • خرک: معمولا از جنس چوب یا استخوان معمولا به طول 4 و ارتفاع 2 سانتی متر است و با پایه کوچک خود روی پوست کاسه قرار می‌گیرد. خرک را کمی کج قرار می‌دهند، به صورتی که طول سیم اول را کمتر و طول سیم چهارم را زیادتر کنند. روی خرک شیارهای کم عمقی وجود دارند که فاصله سیم‌ها را نسبت به هم ثابت نگه می‌دارند.

 

  • دسته: دسته کمانچه مانند لوله تو پر از چوب است به طول تقریبی 25 و قطر تقریبی 3 سانتی متر به حالت مخروط وارونه ساخته می‌شود. دسته که فاقد دستان بندی است از یک طرف به کاسه و از طرف دیگر به سر پنجه ختم می‌شود.
  • سر پنجه: در ابتدای طول دسته قرار دارد و از جنس چوب است. سطح رویی آن تو خالی است و 4 گوشی 2 به 2 در طرفین آن قرار دارند. در قسمت بالایی سرپنجه، زایده‌ای به نام صراحی، تاج یا تنگ قرار دارد که به طول ساز می‌افزاید.

 

  • گوشی‌ها: کمانچه 4 عدد گوشی به تعداد سیم‌های ساز و به صورت میخ سر پهن از جنس چوب دارد که 2 به 2 در طرفین سر پنچه قرار گرفته‌اند.

 

  • شیطانک: استخوان یا چوب باریک و کم ارتفاعی است به عرض دسته که بین سر پنجه و دسته قرار دارد و سیم‌ها از روی شیارهای کم عمق آن عبور می‌کنند و به گوشی‌ها می‌روند.
  • سیم‌گیر: قطعه‌کوچکی از چوب یا فلز است که در انتهای بدنه کاسه نصب و گره یک سر سیم‌ها به آن بسته می‌شود.

 

  • تعداد و جنس سیم‌ها: کمانچه دارای 4 سیم با ضخامت‌های متفاوت است. استفاده آکورد کامل سیم‌های ویلون برای کمانچه معمول است.
  • وسعت: وسعت معمول صدای کمانچه نزدیک به 3 اکتاو است و به علت وجود کوک‌های مختلف و عدم وجود دستان بندی، تمامی فواصل موسیقی ملی (پرده، نیم پرده و ربع پرده) در این ساز قابل اجرا هستند.
انتخاب سردبیر

پیکر پنج شهید دوران دفاع مقدس در استان کرمان تشییع شد

همشهری آنلاین: پیکر پاک پنج شهید سرافراز دوران دفاع مقدس روز جمعه همزمان با سالروز شهادت امام جعفر صادق (ع) در شهرستان های مختلف استان کرمان تشییع شد.

مزایای شیر مادر/ نوزاد را از شیر مادر محروم نکنید

همشهری آنلاین: مدیر گروه سلامت خانواده و جمعیت معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی کرمان گفت: تغذیه انحصاری با شیر مادر از مرگ و میر ۱۱درصد کودکان زیر یک سال پیشگیری می‌کند.

صنعت دفاعی رکن بازدارندگی و اعتماد به نفس ملی

همشهری آنلاین: ستادکل نیروهای مسلح در بیانیه‌ای به مناسبت گرامیداشت ۳۱ مرداد ماه روز صنعت دفاعی کشور، عرصه صنعت دفاعی را یک رکن رکین بازدارندگی و نماد خودباوری و اعتماد به نفس ملی و صحنه هراس جبهه دشمنان ملت ایران دانست.

کارنامه نهایی کنکور دکتری سال ۹۳ منتشر شد

همشهری آنلاین: کارنامه داوطلبان واجد شرایط گزینش کنکور دکتری سال ۹۳ حاوی اطلاعات لازم، رتبه داوطلب و آخرین رتبه پذیرفته شده در هر یک از کد رشته‌های معرفی شده، جمعه ۳۱ مرداد ماه توسط سایت سازمان سنجش آموزش کشور منتشر شد.

از عفو خدا، درس بگیر!

امروز، روز شهادت توست؛ تو که در روزگاری پُرتلاطم زندگی کردی، روزگاری که آزادی و آرامش و ثباتی برقرار نبود، نه اجتماعی و سیاسی، نه علمی و نه حتی شخصی. با این‌همه از دل این روزگار پرآشوب درخشیدی و جهان دین و دانش را، تا همیشه وامدار خود کردی.

بوعلی سینا؛ ‌الگوی‌پزشکان

آرش نهاوندی: در هر کشوری از دنیا برای احیا و احترام به علوم مختلف، یکی از افراد را به‌عنوان الگوی ملی انتخاب می‌کنند و سپس مناسبت‌هایی را منطبق با زادروز یا روز درگذشت آن الگوی ملی برگزار می‌کنند.

وزیر بهداشت: شیر و ماست موجود در بازار پالم ندارد

همشهری آنلاین: وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با تاکید بر اینکه اکنون محصولات لبنی شیر و ماست در بازار عاری از روغن پالم است، گفت:‌ وزارت بهداشت با کنترل و نظارت دقیق خود مانع از هرگونه تخلف در این زمینه خواهد شد.

برگزاری نمایشگاه‌های فناوری با هدف الکترونیکی شدن شهر تهران

همشهری‌آنلاین: عضو شورای شهر تهران لازمه الکترونیکی شدن تهران را اطلاع رسانی به مردم در قالب برگزاری نمایشگاه‌های رسانه‌های دیجیتال و توسعه فناوری اطلاعات با هدف آشناسازی شهروندان با این ابزارهای دنیای مدرن عنوان کرد.

کاهش مناطق ممنوعه پروازی، اقدامی برای ثبات پروازهای عبوری

همشهری‌آنلاین: معاون سابق هوانوردی سازمان هواپیمایی کشور با اشاره به اینکه ارائه خدمات ناوبری هوایی یکی از سه رکن اساسی برای انجام پرواز هواپیماها در هر کشوری به شمار می‌آید، گفت:

تعداد موسسات قرآنی فعال؛ گزارش عملکرد ۱۰ ساله سازمان دارالقرآن

همشهری آنلاین: رییس سازمان دارالقرآن کشور با اعلام اینکه بیش از شش هزار موسسه و خانه قرآنی در نقاط مختلف کشور فعالیت می‌کنند، گفت: دو هزار و ۵۰۰ موسسه در نقاط شهری و بقیه به عنوان خانه‌های قرآنی روستایی فعالیت می‌کنند.

عطر ۴ شهید گمنام در اردبیل پیچید

همشهری آنلاین: جمعی از مردم و مسوولان استان اردبیل از چهار شهید والامقام گمنام در فرودگاه اردبیل استقبال کردند.

۳۱ مرداد؛ گزارش نماز جمعه تهران

همشهری آنلاین: آخرین نماز جمعه مرداد ماه ۹۳ در تهران به امامت آیت‌الله موحدی کرمانی برگزار شد.

وداع مردم خرم‎آباد با ۲ شهید گمنام دفاع مقدس

همشهری آنلاین: مردم خرم‎آباد با دو شهید گمنام هشت سال دفاع مقدس وداع کردند.

اعتراف اولاند: به شورشیان سوریه سلاح دادیم

همشهری آنلاین: فرانسوا اولاند رئیس جمهور فرانسه اعتراف کرد: کشورش مقادیری سلاح در اختیار مخالفان مسلح نظام سوریه گذاشته است.

مراسم تشییع پیکر سه شهید گمنام در چهارمحال و بختیاری

همشهری آنلاین: پیکر سه شهید گمنام با حضور پرشور مردم و مسئولان در چهارمحال و بختیاری تشییع و تدفین شد.

نخستین دانشنامه امام مهدی (عج) رونمایی شد

همشهری آنلاین: نخستین دانشنامه امام مهدی (عج) همزمان با سالروز امام جعفر صادق (ع) بنیانگذار مذهب شیعه جعفری رونمایی شد.

عکس روز: سیاه‌پوست معترض

همشهری آنلاین: صورت مردی که در تظاهراتی در روز چهارشنبه ۲۰ آگوست (۲۹ مرداد) در شهر فرگوسن در ایالت میسوری آمریکا تحت تاثیر گاز تحریک‌کننده چشم پلیس قرار گرفته است، با شیر و قطرات آب شستشو می‌شود.

بیمه شدن ۵ میلیون نفر در طرح تحول نظام سلامت

همشهری آنلاین: وزیر بهداشت ضمن بازدید از بخش‌های مختلف بیمارستان امام خمینی اردبیل از بیمه شدن پنج میلیون نفر در طرح تحول نظام سلامت خبر داد.