جمعه 13 شهریور 1394 | به روز شده: 52 دقیقه قبل

HAMSHAHRIONLINE

The online version of the Iranian daily Hamshahri
ISSN 1735-6393
چهارشنبه 22 دی 1389 - 11:42:05 | کد مطلب: 125598 چاپ

مفاهیم: سرمایه اجتماعی چیست؟

اندیشه > اندیشه‌ اجتماعی - محسن درویشی:
اگر سرمایه فیزیکی چیزی است که در ساختمان، زمین یا تجهیزات و مواد وجود دارد، سرمایه مالی چیزی است که یک فرد در بانک دارد(پول) و سرمایه انسانی هم چیزی است که در ذهن وجود دارد (آموزش مهارت‌های مختلف)، سرمایه اجتماعی چیزی است که در روابط یا شبکه‌های خود با دیگر افراد داریم.

از این حیث سرمایه اجتماعی آنگونه که از اسم آن پیداست، به مشارکت اجتماعی و همبستگی بیشتر ملی کمک می‌رساند. بر این اساس هم‌اکنون دانشمندان علوم انسانی بر اهمیت این نوع سرمایه در حفظ انسجام اجتماعی تأکید دارند. در مطلبی که از پی می‌آید، پس از تاریخچه این مفهوم نزد جامعه‌شناسان بزرگ معاصر به اهمیت آن در معادلات اجتماعی اشاره می‌شود.

بحث سرمایه اجتماعی در سال1919 در مقاله‌ای توسط هنیفن از دانشگاه ویرجینیای غربی برای نخستین‌بار مطرح شد. وی یک تصویر اجمالی از سرمایه اجتماعی ارائه داد که بیشتر متوجه ابعاد انسانی و تربیتی این واژه بود اما با وجود اهمیت آن در تحقیقات اجتماعی تا سال1960 میلادی که توسط جین جاکوب در اثرش به نام مرگ و زندگی شهرهای بزرگ آمریکایی در برنامه‌ریزی شهری به کار برده شد، شکل جدی به‌خود نگرفت. به اعتقاد او، برای یک شهر شبکه‌ها نقش اجتماعی را دارند.

جین جاکوب سرمایه اجتماعی را شبکه‌های اجتماعی فشرده‌ای می‌داند که در محدوده‌های قدیمی شهری در ارتباط با حفظ نظافت، نبودن جرم و جنایات خیابانی و دیگر تصمیمات در مورد بهبود کیفیت زندگی در مقایسه با عوامل نهادهای رسمی مانند نیروی حفاظتی، پلیس و نیروهای انتظامی، مسئولیت بیشتری از خود نشان می‌دهند. سپس این مفهوم در اقتصاد مورد استفاده قرارگرفت ولی در واقع این جیمز کلمن و تحقیق او در زمینه مشارکت در امر مدرسه در شهر شیکاگو بود که سبب جلب توجه امروزی به این مفهوم شد. سپس بوردیو و بعد در دهه1990 پاتنام از این مفهوم برای مطالعه نهادهای دمکراتیک در ایتالیا استفاده کردند. اکنون در ذیل به تعریف این مفهوم از نگاه اندیشمندان می‌پردازیم:

پاتنام

اولین توصیه‌های پاتنام به بحث‌های سرمایه اجتماعی از اواخر مطالعات وی در طرح دولت محلی در ایتالیا آغاز شد. او با به‌کارگیری مفهوم سرمایه اجتماعی می‌خواست تفاوت‌های موجود در التزام شهروندی را با وضوح بیشتری به نمایش درآورد. او ابتدا به ارائه بحث‌های مفصل شواهد خود در مورد عملکرد نهادهای نسبی و سطوح التزام شهروندی پرداخت و سپس تعریف خود را از سرمایه اجتماعی ارائه کرد: سرمایه اجتماعی اشاره‌کننده به مشخصات تشکیلات اجتماعی است؛ مشخصاتی چون اعتماد، معیارها و شبکه‌ها که می‌توانند با تسریع فعالیت‌های هماهنگ، کارایی جامعه را بهبود بخشند. تعریف سرمایه اجتماعی توسط پاتنام در دهه 1990 کمی تغییر یافت. او در سال 1996 بیان داشت: منظور من از سرمایه اجتماعی، مشخصات زندگی اجتماعی- شبکه‌ها، معیارها و اعتماد - است که سبب می‌شود تا شرکت‌کنندگان در فعالیت مشترک کاراتری برای تعقیب اهداف مشترک خود وارد شوند. 3عنصر اصلی اولیه از سال1993 تغییری نیافته‌اند اما عنصر جدید ارائه شده « شرکت‌کنند‌گان» است که در واقع به جای جامعه از منافع سرمایه اجتماعی سود می‌جوید. پس از این پاتنام در اثر معروف خود اینگونه می‌گوید: هسته اصلی سرمایه اجتماعی همان شبکه‌های با ارزش است... ارتباطات اجتماعی بر مولدیت افراد و گروه‌ها تأثیر‌گذار است. از نظر او، ارتباطات اجتماعی یعنی ارتباطات بین افراد، شبکه‌های اجتماعی و معیارهای تعامل و اعتمادی که ایجاد می‌شود.

بوردیو

بوردیو به آسانی به مفهوم سرمایه اجتماعی دست یافت و در حالی که کلمن و پاتنام با سنت آمریکای شمالی مشغول جست‌وجو در افکار سیاسی و اجتماعی بودند، بوردیو در واقع یک جامعه‌شناس اروپایی علاقه‌مند به مسئله دوام طبقه اجتماعی و دیگر انواع تعدی در مسئله بی‌عدالتی به شمار می‌آمد.

تعریف واژه‌ها توسط بوردیو، با توجه خاصی که به مفهوم سرمایه فرهنگی داشت، متفاوت از تعریف دیگران بود. وی در تحقیق به یاد‌ماندنی خود در مورد ذائقه و تشخیص در میان طبقه متوسط فرانسوی‌ها، که توجهی خاص به شاخص‌های عملی سرمایه اجتماعی کرده بود، فقط یک شاخص سرمایه اجتماعی را ارائه داد؛ عضویت در باشگاه‌های گلف که چرخ‌های زندگی حرفه‌ای را روغن‌کاری می‌کرد.بوردیو برای نخستین‌بار در سال 1973سرمایه اجتماعی را اینگونه تعریف کرد: سرمایه اجتماعی عبارت است از سرمایه ارتباطات اجتماعی که درصورت لزوم حمایت‌های مفید را ایجاد می‌کند؛ سرمایه‌ای از مقبولیت و احترام که غالبا زمانی که شخص می‌خواهد توجه مردم را در یک موقعیت اجتماعی مهم جلب کند، ضروری است و شاید مانند پول در حرفه سیاسی به‌کار آید. او بعدا این تعریف را اصلاح کرد و گفت: سرمایه اجتماعی عبارت است از مجموع منابع فیزیکی در دسترس فرد یا گروهی که دارای شبکه نسبتا بادوامی از ارتباطات نهادینه شده با آشنایی‌های دوجانبه محترم هستند.

کلمن

همانند بوردیو، علاقه کلمن به سرمایه اجتماعی ناشی از کوشش‌های وی در تشریح ارتباطات فی‌مابین نابرابری اجتماعی و توفیقات در تحصیلات است. کلمن تعریف گسترده‌تری از سرمایه اجتماعی را در تالیف جامعه‌شناسی منطقی ارائه کرد. او سرمایه اجتماعی را به قرار زیر تعریف کرد: مجموعه منابعی که همراه ارتباطات فامیلی و مؤسسات اجتماعی جامعه است و در توسعه اجتماعی و ادراکی کودک یا فرد جوان مفید واقع می‌شود. این منابع برای افراد مختلف یکسان نبوده و در توسعه سرمایه انسان، کودکان و جوانان مزیت فوق‌العاده‌ای به حساب می‌آید. کلمن، اعتماد و تعهد را لازمه سرمایه اجتماعی یک گروه می‌داند. به‌نظر او، سرمایه اجتماعی ترکیبی از ساختارهای اجتماعی مانند اشکال سرمایه مولد است و بدون آن نیل به برخی از اهداف میسر نیست.

سرمایه اجتماعی منبعی برای کنش افراد است. برای مثال، گروهی از افراد که واقعا به یکدیگر اعتماد دارند در قیاس با گروهی که فاقد چنین اعتمادی در بین خود هستند از قوای همکاری بیشتری با یکدیگر برخوردارند. در یک اجتماع روستایی یک کشاورز علوفه را از کشاورز دیگر می‌گیرد و ابزار و ادوات کار کشاورزی را به‌طور گسترده به یکدیگر قرض می‌دهند. سرمایه اجتماعی اجازه داده که هر کشاورز کارش را با حداقل سرمایه فیزیکی در قبابل ابزارها و تجهیزات لازم انجام دهد.
کلمن تأکید می‌کند که سرمایه اجتماعی ضرورتا از بافت ویژه‌ای برخوردار است. در واقع سرمایه اجتماع در رابطه اجتماعی و هنجارهای اجتماعی موجود بین گروه‌هایی که کار مشارکتی را تسهیل می‌کنند وجود دارد اما این ضرورتا قابل انتقال به دیگر بافت‌ها نیست.

کلمن بر سودمندی سرمایه اجتماعی به‌عنوان منبعی برای همکاری، روابط دوجانبه و توسعه اجتماعی تأکید می‌ورزد. به‌نظر کلمن، عواملی چون کمک، ایدئولوژی، اطلاعات و هنجارها به ایجاد و گسترش سرمایه اجتماعی کمک می‌کنند.

سطوح سرمایه اجتماعی

برخی نویسندگان، سرمایه اجتماعی را در 2سطح سازمانی و ملی بررسی و مطالعه کرده‌اند:
سطح ملی : سرمایه اجتماعی در این سطح، اشاره به شبکه‌ها، تعاملات و هنجارهایی دارد که کیفیت و کمیت تعاملات اجتماعی را شکل می‌دهد. سرمایه اجتماعی فقط مجموع نهادهایی که جامعه را تشکیل می‌دهند، نیست بلکه سبب انسجام این نهاد‌ها نیز می‌‌شود. سرمایه اجتماعی مجموعه‌ای از هنجارهای موجود در سیستم اجتماعی است که موجب ارتقای سطح همکاری اعضای آن جامعه شده و موجب پایین آمدن سطح هزینه‌ای تبادلات و ارتباطات می‌شود.سطح سازمانی: در تحقیقات کوهن و پروساک (2001) به ایده بررسی سرمایه اجتماعی در سطح سازمان‌ها اشاره شده است. افرادی مانند کوهن و پروساک اعتقاد دارند که سرمایه اجتماعی می‌تواند به توسعه اقتصادی کمک کند. برخی از مزایای مورد اشاره توسط این افراد به شرح زیر است:

«به اشتراک گذاشتن بهتر دانش، ایجاد روابط مبتنی بر اعتماد، ایجاد روح تعاون (درون سازمان، بین سازمان و مشتریان و شرکا)، کاهش نرخ جابه‌جایی، کاهش هزینه های استخدام، کمک به آموزش، ابقای دانش سازمانی، کاهش تغییرات نیروی کار، افزایش فعالیت مرتبط با ثبات سازمانی و درک مشترک».

کلارک سون سرمایه اجتماعی را به‌عنوان فرایند حل مشکل توصیف می‌کند. یک شخص به تنهایی نمی‌تواند سرمایه اجتماعی را ایجاد کند، ولی منبعی است برای افرادی که در شبکه روابط اجتماعی کم و بیش بلندمدت قرار می‌گیرند.اهمیت سرمایه اجتماعی سازمانی در این است که سبب اجتماع افرادی می‌شود (گروه‌ها، تیم‌ها، سازمان‌ها و...) که با همدیگر به‌طور موفقیت‌آمیز کارها را به پایان می‌رسانند. سرمایه اجتماعی در تعریفی دیگر در 3سطح مطرح و بررسی شده است: الف) سطح فردی؛ ب) سطح گروهی؛ ج) سطح اجتماعی.

پاتنام و فوکویاما در مطالعاتشان بیشتر به سطح اجتماعی پرداخته‌اند. از نظر پاتنام سرمایه اجتماعی موجب شده تا نهاد‌های دمکراتیک حکومتی بهتر وظایف خود را انجام دهند و از نظر فوکویاما، سرمایه اجتماعی نظم اجتماعی را به طریق مؤثر و کارآمد حفظ می‌کند و تداوم می‌بخشد.

ابعاد سرمایه اجتماعی

سرمایه اجتماعی را از منظر‌های مختلفی می‌توان مطالعه کرد. موارد زیر ابعادی هستند که می‌توانند ما را در تبیین بهتر سرمایه یاری کنند: 1.اعتماد (اجتماعی بین نژادها )، 2.مشارکت سیاسی، 3. عضویت در گروه‌های اجتماعی 4. ادیان و مذاهب.
با این همه و متناسب با تعریف و ابعاد سرمایه اجتماعی، عوامل مؤثر در افزایش یا کاهش آن، یا محور‌ها، معیارها و شاخص‌هایی برای اندازه‌گیری آن معرفی شده است که طیفی به نسبت گسترده را از مسائل کلان و خرد دربردارد: • اعتماد و میزان آن بین شهروندان و حکومت و نهادهای برآمده از آن • احساس امنیت • تعاملات اجتماعی، شامل روابط همسایگی، خویشاوندی، دوستی و کاری • نهادهای عمومی و مدنی • عضویت در مجامع، باشگاه‌ها انجمن‌ها و گروه‌های اجتماعی • تمایل به فعالیت در متن اجتماع و همکاری‌های اجتماعی • دسترسی به اطلاعات و میزان اطلاع‌رسانی در سطح جامعه • تحمل‌پذیری نسبت به تنوع و تکثر • ارزشمند دانستن زندگی • آگاهی عمومی • پایبندی حکومت به قانون و مقررات • احترام به یکدیگر • احساس وفاداری به کشور • تفکر عقلایی • نظم‌پذیری • کارآمدی حکومت • فساد در سطح حاکمیت و جامعه • شرکت در انتخابات • روزنامه خواندن.

انتخاب سردبیر

وایسا تا برگردم

همشهری آنلاین: ظهر یکی از روزهای تابستان هزاروسیصدوهفتادوسه، وسط ترمینال تودرتوی مشهد گم شدم. پدرم گمم نکرده بود، چون چهار سال پیش از این مرده بود

اختتامیه طرح رحله در حرم امام(ره) برگزار می‌شود

همشهری آنلاین: اختتامیه «طرح رحله» با حضور حفاظ شرکت کننده شانزدهم شهریور در حرم امام خمینی (ره) برگزار می‌شود.

طرح‌های امین و مبین ستاد اقامه نماز چیست؟

همشهری آنلاین: معاون توسعه مشارکت‌های مردمی ستاد اقامه نماز درباره اجرای دو طرح «امین» و «مبین» در ستاد اقامه نماز توضیح داد.

کیش میزبان دومین همایش ملی انیمیشن ایران

همشهری آنلاین: دومین همایش ملی انیمیشن ایران در کیش آغاز شده است. این همایش با اشاره به حضور موفق ایران در زمینه تکنیک و محتوای انیمیشن در دنیا گفت: ایران بیستمین کشور دنیا در زمینه خلق آثار پویا نمایی است.

گزارش فیگارو، نوشیدن آب قبل از غذا به لاغری کمک می‌کند

همشهری آنلاین: نتایج یک تحقیق در دانشگاه بیرمنگهام نشان می‌دهد نوشیدن آب قبل از غذا می‌تواند به کاهش وزن و لاغری کمک کند.

ریزگردها در هوای بوشهر

همشهری آنلاین: میزان ریزگردهای موجود در هوای بوشهر به حدود ۱۰ برابر استاندارد رسید. میزان استاندارد ریزگردها موجود در هوا ۱۵۰ میکروگرم برمتر مکعب است .

گزارش یورونیوز درباره نصف شدن قیمت نفت طی یک سال

همشهری آنلاین: قیمت نفت در مقایسه با دوازده ماه پیش نصف شده است.قیمت نفت پس از رسیدن به پایین‌ترین سطح خود در ۶سال اخیر در ماه اوت، در پایان ماه گذشته میلادی با رشدی بیش از ۲۵ درصد در طول سه روز افزایشی قابل توجه یافت.

بدنه هواپیمای پیدا شده در جزیره رئونیون فرانسه شناسایی شد

همشهری آنلاین: دادستان فرانسه اعلام کرد می توان با قطعیت کامل بخشی از بال بدنه هواپیمایی را که روز ۲۹ جولای در جزیره رئونیون پیدا شد متعلق به هواپیمای بوئینگ ۷۷۷ مفقود شده خط هوایی مالزی دانست.

فوتبال ایران در رده‌بندی تازه فیفا: اول آسیا؛ چهلم جهان

همشهری آنلاین: تیم ملی فوتبال ایران در رنکینگ تازه فیفا یک پله صعود کرد و در رده ۴۰ جهان ایستاد اما جایگاه خود را به عنوان تیم برتر قاره آسیا همچنان حفظ کرد.

گزارش نشست: کاربرد الگوهای انسان‌شناسی در مطالعه قرآن کریم

همشهری آنلاین: احمد پاکتچی، در نشست «کاربرد الگوهای انسان‌شناسی در مطالعه قرآن کریم» گفت: قرآن، بدون تفسیرهای انسان‌شناسانه، ارتباط خود با تاریخ را از دست می‌دهد. وی همچنین از انتشار چهار هزار صفحه‌ای درس‌های کارگاه‌های انسان‌شناسی قرآنی خبر داد.

گزارش رزمایش بزرگ دو روزه اقتدار ثارالله

همشهری آنلاین سخنگوی رزمایش اقتدار ثارالله از برپایی گشت‌های اطلاعاتی و عملیاتی در ایست بازرسی در سطح استان تهران خبر داد.

۱۲ شهریور؛‌خبر اول روزنامه‌های صبح ایران

همشهری‌آنلاین: تیتر یک اغلب روزنامه های صبح امروز پنج‌شنبه ۱۲ شهریور به صحبت های وزیر دادگستری درخصوص حصر،فسادهای دولت احمدی‌نژاد و ماجراهای ۶۷ اختصاص دارد.دیگر روزنامه‌ها هم به ماجرای بررسی برجام در ایران و آمریکا و وضعیت اقتصادی پرداخته‌اند:

۱۲ شهریور؛ مهم‌ترین خبر روزنامه‌های ورزشی صبح ایران

همشهری‌آنلاین: بازی با گوام و ابراز وفاداری کی‌روش به ایران و پرجم این کشور تیتر یک اغلب روزنامه‌های ورزشی صبح ایران است:

عکاسی از چشمه گدازه‌های آبی

جاوا> ‌ عکاسی اهل شیکاگوی آمریکا هنگامی که به شرق جاوا در اندونزی سفر می‌کرد نمی‌دانست با چشمه‌ای از گدازه‌های آبی در آتشفشانی در آن نزدیکی مواجه می‌شود.

معنایی برای زندگی

اکبر زنجان‌پور: «زنده‌ام که روایت کنم» خود زندگینامه نویسنده نامدار کلمبیایی است

آغاز رزمایش ۵۰ هزار نفری گردان‌های بسیج

همشهری آنلاین: رزمایش ۵۰ هزار نفری گردان‌ی بسیج با عنوان اقتدار ثارالله با حضور سردار سرتیپ حسین سلامی جانشین فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در بوستان ولایت آغاز شد.

احداث پروژه‌های عمرانی در کوتاه‌ترین مدت

معاونت طرح و برنامه قرارگاه جهادی امام رضا(ع) ‌گفت: بدنه روستای چمن گلین از توابع شهرستان گیلانغرب را افراد بیمار، سالمند و ازکارافتاده تشکیل داده و متأسفانه این قشر روستایی از حداقل امکانات بهداشتی برخوردارند به‌طوری که در سرتاسر روستا تنها ٢چشمه سرویس بهداشتی وجود دارد.

آژانس، بودجه اضافی را کجا خرج می‌کند؟

آژانس بین‌المللی انرژی اتمی یکی از ارکان اصلی سند برنامه جامع اقدام مشترک است و اجرای بسیاری از بندهای پیش‌بینی شده در آن منوط به همکاری این نهاد تأثیرگذار است.