همشهری‌آنلاین - پروانه بندپی: برای بعضی‌ها پاییز، فصل صدای دل‌انگیز باران و خش‌خش برگ‌های زرد و باد سرد حال‌خوب‌کن نیست؛ فصلی است که با آمدنش بخشی از انرژی و انگیزه زندگی را هم با خود می‌برد. صبح‌ها سخت‌تر بیدار می‌شوند، کارهایی که تا چند هفته قبل برایشان عادی بود حالا به تعویق می‌افتد و حتی دیدار با دوستان و انجام فعالیت‌های موردعلاقه‌شان هم دیگر هیجان‌انگیز نیست. اما چرا پاییز با بعضی افراد خوب تا نمی‌کند؟ و از کجا بدانیم که حالتی که دچارش شده‌ایم، افسردگی فصلی است یا خستگی روزمره؟
وقتی ساعت زیستی بدن به هم می‌ریزد
طهورا جربان، روانشناس و مشاور به همشهری می‌گوید: در ماه‌های سرد سال، افزایش ترشح ملاتونین و تغییر سطح سروتونین می‌تواند زمینه‌ساز بروز برخی علائم این اختلال باشد. نور طبیعی در تنظیم چرخه خواب و بیداری و فعالیت مواد شیمیایی مغز، از جمله سروتونین و ملاتونین نقش دارد. به همین دلیل کاهش نور روز ممکن است در برخی افراد با تغییر الگوی خواب، خواب‌آلودگی، افت انرژی و تغییر خلق همراه شود.
جربان می‌گوید: البته کاهش نور خورشید به تنهایی به معنای ابتلا به افسردگی نیست. عوامل ژنتیکی، سابقه خانوادگی و روانی، سبک زندگی و میزان فعالیت بدنی هم در این زمینه نقش دارند. به همین دلیل ممکن است یک نفر در تمام روزهای پاییز و زمستان حال روحی باثباتی داشته باشد و فرد دیگری به محض شروع فصل پاییز، تغییرات محسوسی را در خود تجربه کند.
افسردگی فصلی همیشه با غم همراه نیست
یکی از تصورات رایج درباره افسردگی فصلی این است که فرد مبتلا حتماً باید غمگین باشد، گریه کند یا احساس ناامیدی آشکاری داشته باشد. اما جربان تاکید می‌کند که افسردگی فصلی همیشه با این نشانه‌ها بروز نمی‌کند. او می‌گوید: در بعضی افراد، نشانه‌های جسمی و رفتاری پررنگ‌تر از احساس غم هستند. مثلا پرخوابی، دشواری در بیدار شدن از خواب، افزایش اشتها، تمایل بیشتر به خوردن شیرینی و کربوهیدرات‌ها، کاهش تمرکز و بی‌علاقگی به فعالیت‌های روزمره از علائم این اختلال هستند.
این روانشناس اضافه می‌کند: گاهی فرد حتی متوجه تغییر خلق خود نمی‌شود. فقط می‌بیند دیگر حوصله معاشرت ندارد، کارهایش را عقب می‌اندازد و برای انجام ساده‌ترین فعالیت‌ها باید انرژی زیادی صرف کند.
او می‌گوید: افسردگی فصلی فقط در افرادی بروز نمی‌کند که قبل از این سابقه افسردگی داشته‌اند. حتی افرادی که تا الان هیچ دوره افسردگی را تجربه نکرده‌اند هم ممکن است با تغییر فصل به این اختلال مبتلا شوند. البته کسانی که سابقه ابتلا به افسردگی یا سایر اختلالات خلقی را دارند، ممکن است در فصل‌های سرد با بازگشت یا تشدید علائم بیماری خود مواجه شوند.
خستگی پاییزی یا افسردگی پاییزی؟
متخصصان می‌گویند هر احساس خستگی، بی‌حوصلگی یا کاهش انرژی را نباید افسردگی فصلی دانست. ممکن است فرد در روزهای کوتاه‌تر سال به دلیل تغییر برنامه روزانه، کمبود خواب، فشار کاری یا کاهش فعالیت بدنی، موقتاً احساس کسالت کند. این وضعیت معمولا با استراحت، تنظیم خواب و بازگشت به فعالیت‌های عادی بهتر می‌شود. اما زمانی که علائم به شکل مجموعه‌ای از تغییرات خلقی، رفتاری و جسمی ظاهر شوند، ادامه پیدا کنند و زندگی روزمره فرد را مختل کنند، باید جدی‌تر گرفته شوند.
جربان هم می‌گوید: در تشخیص افسردگی فصلی، متخصص بررسی می‌کند که آیا این الگو دست‌کم طی دو سال پیاپی تکرار شده است یا نه. بنابراین صرف اینکه کسی در یک پاییز احساس بی‌انگیزگی کند، برای تشخیص اختلال کافی نیست.
چطور نگذاریم حالمان بدتر شود؟
برای مقابله با افت انرژی و خلق در فصل پاییز، لازم نیست منتظر رسیدن بهار بمانید. یکی از مهم‌ترین اقدام‌ها، قرار گرفتن بیشتر در معرض نور طبیعی است. حتی در روزهای ابری هم بیرون رفتن در ساعات روشن روز و پیاده‌روی می‌تواند به تنظیم ساعت زیستی کمک کند. باز کردن پرده‌ها و روشن‌تر کردن فضای خانه و محل کار نیز انتخاب مناسبی است.
فعالیت بدنی منظم حتی در حد پیاده‌روی روزانه، تنظیم ساعت خواب و بیداری، پرهیز از خوابیدن بیش از حد، داشتن برنامه غذایی متعادل و حفظ ارتباط با دوستان و اعضای خانواده نیز می‌تواند به بهبود خلق کمک کند. در برخی موارد درمان دارویی می‌تواند به کنترل علائم کمک کند.