همشهریآنلاین - پروانه بندپی: اضطراب، یکی از تجربههای رایج، شایع و بسیار معمول در انسان معاصر است؛ تجربهای که میتواند ناشی از فشارهای شغلی، بحرانهای فردی و جمعی، نگرانیهای مالی، مشکلات خانوادگی یا احساس ناتوانی در مدیریت شرایط باشد. اما نکتهای که روانشناسان بر آن تأکید دارند، رابطه قابل توجه بین افزایش اضطراب و تمایل به خرید است؛ رفتاری که حتی در شرایط اقتصادی دشوار نیز دیده میشود. بسیاری از افراد با وجود محدودیت شدید بودجه، درآمد کم یا نگرانی از آینده مالی، زمانی که دچار اضطراب هستند، آگاهانه یا ناخودآگاه به سراغ خرید میروند. این رفتار چگونه توضیح داده میشود؟
خرید برای بعضیها تنظیم هیجان است
طهورا جربان، روانشناس و مشاور در این زمینه به همشهریآنلاین میگوید: «اضطراب معمولاً با احساس بیاختیاری همراه است. در چنین شرایطی فرد به دنبال تجربهای میگردد که حس کنترل را حتی اگر کوچک و موقت باشد، به او برگرداند. خرید کردن - حتی یک خرید کوچک، کافه رفتن و به نوعی پول خرج کردن به فرد امکان انتخاب میدهد؛ حسی که در دلِ بیثباتی، نوعی آرامش موقت ایجاد میکند.»
به گفته این روانشناس، «خرید برای بعضی افراد فقط خرید مایحتاج نیست. نوعی تنظیم هیجان است. چون گاهی ما به چیزی که میخریم، صد درصد نیاز نداریم و جزو ضروریات شخصی و مایحتاج ضروری خانه نیست. از منظر علوم اعصاب هم خرید میتواند با افزایش ترشح دوپامین همراه باشد؛ مادهای که با سیستم پاداش و تجربه لذت در مغز در ارتباط است. کسانی که با اضطراب مواجه هستند، ناخودآگاه به دنبال راهی میگردند که تنشهایشان را برای لحظاتی تسکین دهد.»
او ادامه میدهد: «خیلیها کسانی را که مثلا کافه میروند یا خرید میکنند، سرزنش میکنند و آنها را بیتفاوت و بیدغدغه یا حتی پولدار تصور میکنند، اما موضوع این است که خرید کردن به این معنی نیست که فرد از نظر مالی در وضعیت خوبی قرار دارد یا خیلی خوشحال و خوشبخت و بیدغدغه است. بسیاری از افرادی که برای کاهش اضطراب به خرید پناه میبرند، خودشان میدانند که بودجه محدودی دارند. در وضعیت اقتصادی فعلی هم که یک جنگ را پشت سر گذاشتهایم و فشار معیشتی برای خیلی از مردم بیشتر از قبل شده و خیلیها کارشان را از دست دادهاند، این موضوع بیشتر به چشم میآید. اما میل به خرید برخلاف منطق اقتصادی، بیشتر تحتتأثیر مکانیسمهای ناخودآگاه مغز و تلاش برای تنظیم هیجان عمل میکند. چون در لحظه خرید احساس میکنند حداقل از هم نمیپاشند یا موقتا آرام میشوند. این کار برایشان شبیه یک نقطه اتکا است؛ هرچند کوتاهمدت و با پیامدهای مالی.»
به گفته این روانشناس، «خرید به نوعی باعث منحرف کردن ذهن یا اصطلاحا پرت کردن حواس نیز میشود. اضطراب معمولاً با افکار تکرارشونده و نگرانیهای شدید همراه است و خرید، فرایندی است که ذهن را درگیر انتخاب، مقایسه و تصمیمگیری میکند و بنابراین ذهن برای مدت کوتاهی از چرخه اضطراب جدا میشود. این وقفه ذهنی میتواند حس آرامش موقتی ایجاد کند. حتی اگر بعد از آن دوباره اضطراب برگردد یا حتی نگرانی از «کم آوردن پول تا آخر ماه» ذهن را مشغول کند.»
بیشتر بخوانید؛
-
آیا فراموشیِ ناشی از اضطراب با ما میماند؟
-
آیا حفظ روتینها در شرایط بحران، نشانه بیمسئولیتی و بیخیالی است؟
تاثیر خرید معمولا کوتاهمدت است
با این حال روانشناسان هشدار میدهند که برای کنترل اضطراب، آگاهانهتر رفتار کنید و به این موضوع توجه داشته باشید که تأثیر آرامبخش خرید معمولاً کوتاهمدت است. جربان در این باره میگوید: «اگر فرد به شکل ناخودآگاه از خرید به عنوان راه فرار از اضطراب استفاده کند، ممکن است دچار چرخهای شود که به فشار مالی بیشتر و درنتیجه اضطراب شدیدتر منجر شود.» او پیشنهاد میکند که «اگر احساس میکنید ناگهانی و بدون نیاز مشخص، به خرید تمایل پیدا کردهاید، چند دقیقه مکث کنید. از خودتان بپرسید آیا چیزی که میخواهم بخرم واقعا نیاز است، یا فقط میخواهم از فشار ذهنی فاصله بگیرم؟»
به گفته روانشناسان، ارتباط بین اضطراب و خرید رفتاری پیچیده و چندبعدی است؛ از مکانیسمهای عصبی گرفته تا احساس کنترل، فرهنگ خرید و عوامل ناخودآگاه. درک این فرآیند میتواند کمک کند افراد در شرایط اقتصادی دشوار، تصمیمهای آگاهانهتری بگیرند و راههای سالمتری برای مدیریت اضطراب پیدا کنند و درنتیجه زود بیپول هم نشوند.