به گزارش همشهری آنلاین، گاهی مسیر تشخیص یک بیماری، پیش از آنکه نشانه‌هایش در ظاهر بدن آشکار شوند، از تصویری آغاز می‌شود که لایه‌های پنهان جسم را به نمایش می‌گذارد، تصویری که می‌تواند از یک شکستگی ساده تا نشانه‌های اولیه بیماری‌های پیچیده را آشکار کند. رادیولوژی در دنیای پزشکی امروز، تنها ثبت تصویری از اندام‌های بدن نیست، بلکه دریچه‌ای برای شناخت دقیق‌تر بیماری‌ها و انتخاب مسیر درست درمان است.
پیشرفت فناوری‌های تصویربرداری، از رادیوگرافی و سونوگرافی تا سی‌تی‌اسکن و ام‌آرآی، نگاه پزشکان به تشخیص و درمان را متحول کرده و امکان مشاهده جزئیاتی را فراهم کرده که روزگاری دسترسی به آن‌ها دشوار بود. در این میان، دانش و تجربه متخصصان رادیولوژی نقشی تعیین‌کننده در تفسیر این تصاویر و تبدیل یافته‌های تصویربرداری به اطلاعات ارزشمند پزشکی دارد.
روز رادیولوژی فرصتی است برای پرداختن به دانشی که در بسیاری از مراحل مراقبت‌های پزشکی حضور دارد، دانشی که گاهی پیش از آغاز درمان، نخستین سرنخ را برای نجات جان بیماران در اختیار پزشکان قرار می‌دهد.
تصویربرداری پزشکی، چشم سوم پزشکان در تشخیص زودهنگام بیماری‌هاست
دکتر سروین مأذنی، متخصص رادیولوژی، در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به نقش مهم تصویربرداری پزشکی در تشخیص زودهنگام بیماری‌ها اظهار کرد: رادیولوژی یکی از رشته‌های مهم پزشکی در شناسایی بیماری‌هاست که می‌تواند با فراهم کردن امکان تشخیص دقیق‌تر و به‌موقع، به کاهش آسیب‌های احتمالی به بیماران، جلوگیری از اتلاف وقت و کاهش خطا در روند درمان کمک کند.
وی با بیان اینکه رادیولوژی ارتباط نزدیکی با فناوری‌های روز دارد، افزود: این رشته همگام با پیشرفت سریع علم و فناوری، امکانات بیشتری برای تسریع روند تشخیص و درمان فراهم می‌کند. رادیولوژی یک رشته پاراکلینیکی ماکروسکوپیک است که به‌عنوان چشم سوم پزشکان بالینی عمل می‌کند و با ایجاد امکان مشاهده گسترده‌تر اندام‌ها و بافت‌های بدن، به پزشک کمک می‌کند علائم و یافته‌های بیمار را با دیدی جامع‌تر بررسی کند.
مأذنی ادامه داد: رادیولوژی حتی در برخی موارد، پیش از بروز علائم بالینی می‌تواند در مراحل اولیه بیماری نقش اساسی در تشخیص داشته باشد. این رشته همچنین به‌عنوان یکی از ابزارهای مهم غربالگری بیماری‌های جدی و خطرناک، از جمله سرطان پستان که متأسفانه شیوع نسبتاً بالایی پیدا کرده است، اهمیت ویژه‌ای دارد. تشخیص زودهنگام این بیماری‌ها می‌تواند به افزایش طول عمر و بهبود کیفیت زندگی بیماران منجر شود و از تحمیل هزینه‌های اضافی به بیماران و جامعه جلوگیری کند.
وی با اشاره به گسترش نقش رادیولوژی در حوزه درمان گفت: امروزه این رشته علاوه بر کمک به تشخیص زودهنگام بیماری‌ها با دقت و حساسیت بالا، از طریق اقدامات مداخله‌ای تحت هدایت تصویربرداری نیز نقش درمانی پیدا کرده است. این اقدامات موجب شده برخی بیماری‌ها با روش‌های کم‌تهاجمی‌تر درمان شوند و در مواردی حتی نیاز بیمار به جراحی به‌طور کامل برطرف شود. همچنین با استفاده از این روش‌ها، دوره نقاهت بیماران نیز کوتاه‌تر می‌شود.
پیشرفت فناوری‌های تصویربرداری، افزایش دقت و سرعت تشخیص
این متخصص رادیولوژی در ادامه درباره مهم‌ترین پیشرفت‌های فناوری تصویربرداری پزشکی در سال‌های اخیر اظهار کرد: در سال‌های اخیر تحولات مهمی در این حوزه رخ داده است که از جمله آن‌ها می‌توان به توسعه دستگاه‌های سونوگرافی نسل جدید اشاره کرد. استفاده از کریستال‌ها و پردازشگرهای جدید در این دستگاه‌ها، امکان تولید تصاویر با کیفیت و وضوح بالاتر را فراهم کرده و با بهره‌گیری از امواج صوتی، نقش تعیین‌کننده‌ای در غربالگری و تشخیص بیماری‌هایی مانند سرطان پستان و تیروئید با حساسیت و دقت تشخیصی بالا دارد.
وی افزود: سونوگرافی در غربالگری جنین، مراقبت‌ها و بررسی‌های دوران بارداری و همچنین ارزیابی بیماران ترومایی نیز نقش مهمی ایفا می‌کند. از سوی دیگر، به دلیل نداشتن اشعه ایکس، روشی بی‌خطر محسوب می‌شود و در بسیاری از موارد می‌تواند نیاز به استفاده از سایر روش‌های تصویربرداری را برطرف کند.
مأذنی با اشاره به پیشرفت دستگاه‌های تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI) بیان کرد: دستگاه‌های ام‌آرآی پیشرفته با قدرت میدان مغناطیسی ۱.۵، سه و اخیراً هفت تسلا، از دیگر تحولات این حوزه هستند که با کاهش قابل توجه زمان تصویربرداری و ایجاد کیفیت بالاتر تصاویر، امکان بررسی دقیق‌تر بافت مغز، قلب، پروستات و سایر اندام‌ها را فراهم کرده‌اند.
وی ادامه داد: سی‌تی‌اسکن‌های نسل جدید نیز با سرعت بیشتر، کیفیت بالاتر و در بسیاری از پروتکل‌ها با دوز اشعه کمتر، امکان بررسی جزئیات بیشتری از اندام مورد نظر را فراهم می‌کنند. همچنین کاهش زمان واقعی تصویربرداری این دستگاه‌ها، امکان بررسی بخش وسیع‌تری از بدن و ارگان‌های مختلف را به‌صورت هم‌زمان، بدون تحمیل دوز بالاتر اشعه به بیمار، فراهم کرده است.
این متخصص رادیولوژی درباره پیشرفت‌های ماموگرافی نیز گفت: ماموگرافی توموسنتز یا سه‌بعدی از دیگر فناوری‌های جدید این حوزه است که در مقایسه با ماموگرافی معمولی، امکان بررسی دقیق‌تر بافت پستان را فراهم می‌کند. همان‌طور که می‌دانیم، ماموگرافی در تشخیص میکروکلسیفیکاسیون‌ها نقش اساسی دارد، یافته‌هایی که گاهی تنها و نخستین نشانه آغاز سرطان پستان هستند.
وی افزود: ماموگرافی توموسنتز بدون افزایش قابل توجه دوز اشعه، با بررسی تصاویر در برش‌های متعدد، امکان ارزیابی دقیق‌تر پارانشیم پستان را فراهم می‌کند. همچنین به دلیل کاهش نیاز به فشار و کشیدگی پستان، می‌تواند ناراحتی و درد بیمار هنگام تصویربرداری را کاهش داده و همکاری بیماران را برای انجام این بررسی آسان‌تر کند.
ضرورت تصویربرداری در کنار توجه به خطرات احتمالی اشعه
مأذنی در پاسخ به این پرسش که آیا روش‌هایی مانند سی‌تی‌اسکن و رادیوگرافی می‌توانند خطراتی برای سلامت افراد داشته باشند، گفت: بله، سی‌تی‌اسکن و رادیوگرافی از اشعه یونیزان استفاده می‌کنند و مواجهه با این اشعه، به‌ویژه در دُزهای بالاتر یا در صورت تکرار متعدد تصویربرداری، می‌تواند احتمال بروز سرطان را در بلندمدت تا حدی افزایش دهد.
وی با بیان اینکه نباید این خطر را بزرگ‌نمایی کرد، اظهار کرد: زمانی که انجام سی‌تی‌اسکن برای تشخیص بیماری مهمی مانند آمبولی ریه، خونریزی مغزی یا آسیب‌های داخلی ضرورت دارد، منفعت تشخیصی آن معمولاً بسیار بیشتر از خطر احتمالی ناشی از اشعه است.
این متخصص رادیولوژی با اشاره به دو اصل اساسی در تصویربرداری با اشعه یونیزان افزود: اصل نخست، توجیه‌پذیری یا Justification است، به این معنا که تصویربرداری تنها در صورت وجود ضرورت پزشکی انجام شود. اصل دوم، بهینه‌سازی یا ALARA است که بر پایین نگه داشتن دوز اشعه تا حد امکان، بدون آنکه کیفیت تصویر و دقت تشخیص مختل شود، تأکید دارد.
وی ادامه داد: در تصویربرداری کودکان و زنان باردار باید حساسیت بیشتری در انتخاب روش مناسب وجود داشته باشد. استفاده از سونوگرافی و ام‌آرآی در موارد مناسب، بررسی سوابق تصویربرداری قبلی بیمار و تنظیم پروتکل‌های کم‌دوز، از مهم‌ترین راهکارهای کاهش خطرات احتمالی اشعه هستند.
هوش مصنوعی جایگزین متخصص رادیولوژی نمی‌شود
مأذنی در ادامه با اشاره به تأثیر هوش مصنوعی بر آینده رادیولوژی و تشخیص بیماری‌ها اظهار کرد: به اعتقاد من، هوش مصنوعی یکی از بزرگ‌ترین تحولات عصر کامپیوتر و به تبع آن، یکی از مهم‌ترین تحولات آینده رشته رادیولوژی خواهد بود، اما نباید آن را رقیب متخصص رادیولوژی یا جایگزین این متخصصان بدانیم، بلکه باید هوش مصنوعی را ابزاری قدرتمند در کنار پزشک در نظر بگیریم.
وی افزود: هوش مصنوعی می‌تواند در کاهش خطاهای احتمالی و افزایش سرعت گزارش‌دهی نقش مؤثری داشته باشد، اما تشخیص بیماری فرایندی تیمی است و به همکاری نزدیک پزشکان بالینی، پرستاران، اعضای تیم رادیولوژی شامل رادیولوژیست‌ها و کارشناسان تخصصی این حوزه، تیم آزمایشگاه و داروسازان نیاز دارد.
این متخصص رادیولوژی خاطرنشان کرد: پزشکی صرفاً به معنای پیدا کردن یک ضایعه در تصویر نیست. رادیولوژیست باید تصاویر را در کنار علائم بیمار، سابقه پزشکی، نتایج آزمایش‌ها و یافته‌های سایر روش‌های تصویربرداری تفسیر کند و درباره اهمیت بالینی یافته‌ها قضاوت داشته باشد. معتقدم آینده متعلق به رادیولوژیست‌هایی است که بتوانند از هوش مصنوعی به‌درستی استفاده کنند، نه اینکه هوش مصنوعی جایگزین آن‌ها شود.
تصویربرداری پیشرفته‌تر همیشه به معنای تشخیص بهتر نیست
مأذنی در پاسخ به این پرسش که در چه شرایطی انجام MRI، سی‌تی‌اسکن یا رادیوگرافی ضروری است و چه زمانی می‌توان از تصویربرداری غیرضروری اجتناب کرد، گفت: در وهله نخست باید شرح‌حال و معاینه بالینی کامل انجام شود و وجود علائم هشداردهنده مورد بررسی قرار گیرد. روش‌های مختلف تصویربرداری نیز از نظر پاسخگویی به نیازهای تشخیصی، جایگاه مشخصی دارند.
وی افزود: در برخی موارد، روش‌های تصویربرداری مکمل یکدیگر هستند و نمی‌توان آن‌ها را جایگزین یکدیگر دانست. بنابراین، بسته به نوع شرح‌حال و شکایت بیمار، رادیوگرافی یا سونوگرافی می‌تواند از نخستین مراحل بررسی تشخیصی باشد و در صورت نیاز به بررسی‌های تکمیلی، سی‌تی‌اسکن یا ام‌آرآی بر اساس نوع بیماری و ضرورت تشخیصی در مراحل بعدی مورد استفاده قرار گیرد.
این متخصص رادیولوژی با اشاره به تصور نادرست برخی بیماران درباره روش‌های تصویربرداری پیشرفته اظهار کرد: گاهی بیماران تصور می‌کنند هرچه روش تصویربرداری پیشرفته‌تر باشد، نتیجه بهتری به دست می‌آید، در حالی که این تصور صحیح نیست و حتی ممکن است مسیر تشخیص را منحرف کند. در برخی موارد، یک رادیوگرافی ساده برای پاسخ به سؤال بالینی پزشک کافی است. هدف ما انجام بیشترین تعداد تصویربرداری نیست، بلکه انتخاب مناسب‌ترین روش برای هر بیمار است.
وی افزود: در سال‌های اخیر، هزینه‌های سرسام‌آور خرید تجهیزات رادیولوژی، هزینه‌های بسیار بالای نگهداری دستگاه‌ها و دشواری تأمین قطعات مورد نیاز در صورت خرابی آن‌ها، فعالیت مراکز تصویربرداری را با مشکلات جدی مواجه کرده است.
وی با اشاره به نامتوازن بودن هزینه‌ها و درآمد مراکز تصویربرداری اظهار کرد: نبود پوشش بیمه‌ای مناسب و تناسب نداشتن تعرفه‌ها با هزینه‌های واقعی، شرایطی ایجاد کرده است که خدمات تصویربرداری برای بیماران گران و در عین حال تعرفه‌های دریافتی برای صاحبان مراکز تصویربرداری بسیار ناکافی است، موضوعی که نارضایتی هر دو گروه را به دنبال داشته است.
مأذنی با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای توزیع عادلانه تجهیزات در کشور گفت: با وجود این مشکلات، تلاش‌های نظام سلامت در سال‌های اخیر برای توزیع عادلانه تجهیزات را نیز نباید نادیده گرفت. در بسیاری از شهرستان‌های خارج از مرکز استان، تجهیزاتی مانند دستگاه‌های سونوگرافی مورد تأیید روز دنیا، سی‌تی‌اسکن و ام‌آرآی مستقر شده است.
وی با بیان اینکه تأمین و توزیع نیروی انسانی متخصص نیز با چالش‌هایی روبه‌روست، اظهار کرد: شرایط جنگی، مشکلات اقتصادی و تحریم‌ها بر توزیع نیروهای انسانی نیز تأثیر گذاشته‌اند. یکی از اساسی‌ترین مشکلات در این زمینه، تأمین هزینه‌ها و امکانات رفاهی اولیه برای نیروهای متخصص و آموزش‌دیده است. هرچند طی چند سال اخیر به‌وضوح شاهد تلاش‌هایی برای بهبود این شرایط هستیم، اما در مجموع، مجموعه این مشکلات دسترسی آسان بیماران به خدمات تصویربرداری را با محدودیت و چالش مواجه می‌کند.
این متخصص رادیولوژی در پاسخ به این پرسش که مردم برای انتخاب مرکز تصویربرداری و اطمینان از کیفیت خدمات باید به چه نکاتی توجه کنند، گفت: به قول معروف «مشک آن است که خود ببوید، نه آنکه عطار بگوید»، زمان بسیاری از مسائل را ثابت می‌کند و اعتماد نیز به‌تدریج و در نتیجه بازخوردهای مثبت شکل می‌گیرد.
وی افزود: در حوزه درمان، آگاهی و سواد علمی و همچنین تجربه، در کنار برخورداری از تجهیزات پیشرفته، نقش تعیین‌کننده‌ای در کیفیت خدمات دارند. علاوه بر این، فراهم کردن فضای امن برای بیمار و برقراری تعامل مناسب میان بیمار، پزشک بالینی ارجاع‌دهنده، مرکز رادیولوژی و متخصص رادیولوژی اهمیت زیادی دارد و می‌تواند در فرایند تشخیص کمک‌کننده باشد.
افزایش نامتناسب ظرفیت دستیاری، کیفیت آموزش رادیولوژی را کاهش می‌دهد
دکتر مهسا کرباسی، متخصص رادیولوژی و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به مهم‌ترین عوامل بروز خطاهای تشخیصی در حوزه تصویربرداری پزشکی، گفت: حجم بالای کار، خستگی پزشک، در اختیار نداشتن اطلاعات بالینی کافی و متناسب، کیفیت نامناسب تصاویر و همچنین شباهت یافته‌های تصویربرداری در بیماری‌های مختلف، از جمله عواملی هستند که می‌توانند احتمال بروز خطاهای تشخیصی را افزایش دهند.
وی با تأکید بر اهمیت دسترسی رادیولوژیست به اطلاعات کامل بیمار در فرایند تشخیص اظهار کرد: به‌ویژه در بررسی بیماری‌های پیچیده، تفسیر تصاویر بدون اطلاع از علائم بالینی، نتایج آزمایشگاهی و سابقه پزشکی بیمار ممکن است به تشخیص نادرست منجر شود.
کرباسی افزود: برگزاری جلسات مشترک میان رادیولوژیست‌ها و سایر متخصصان در تمامی حوزه‌های پزشکی، نقش مهمی در افزایش دقت تشخیص و انتخاب بهترین روش درمان دارد و می‌تواند به تصمیم‌گیری دقیق‌تر درباره وضعیت بیمار کمک کند.
استفاده بالینی از هوش مصنوعی در رادیولوژی همچنان محدود است
این متخصص رادیولوژی با اشاره به وضعیت استفاده از هوش مصنوعی در حوزه تصویربرداری پزشکی کشور گفت: با وجود پیشرفت‌های قابل‌توجه در پژوهش‌های مرتبط با هوش مصنوعی در کشور، استفاده بالینی و گسترده از این فناوری همچنان محدود است و در حال حاضر آماری از میزان به‌کارگیری آن وجود ندارد.
وی کمبود زیرساخت‌های سخت‌افزاری و پردازشی، محدودیت دسترسی به نرم‌افزارهای پیشرفته، نبود بانک‌های اطلاعاتی و مراکز داده استاندارد و همچنین چالش‌های مالی و قانونی را از مهم‌ترین موانع توسعه کاربرد هوش مصنوعی در این حوزه برشمرد.
کرباسی ادامه داد: متأسفانه جمع‌آوری داده‌های مورد نیاز به دلیل نبود طبقه‌بندی مناسب، بسیار زمان‌بر و در برخی موارد تقریباً غیرممکن است. علاوه بر این، هوش مصنوعی حوزه‌ای است که در مراحل مختلف توسعه و به‌کارگیری، به قانون‌گذاری و تدوین مقررات مناسب نیاز جدی دارد.
ضرورت بازنگری در آموزش رادیولوژی متناسب با پیشرفت فناوری
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز با اشاره به وضعیت آموزش رشته رادیولوژی در ایران اظهار کرد: آموزش رادیولوژی در کشور از نظر مبانی علمی و مهارت‌های تشخیصی از ظرفیت مناسبی برخوردار است، اما سرعت پیشرفت فناوری، به‌ویژه در زمینه هوش مصنوعی، تصویربرداری پیشرفته و روش‌های نوین پردازش تصاویر، ضرورت بازنگری مستمر در برنامه‌های آموزشی را ایجاد کرده است.
وی با انتقاد از کمبود تجهیزات مناسب و به‌روز در مراکز آموزشی افزود: متأسفانه کمبود تجهیزات مناسب و به‌روز در بسیاری از بیمارستان‌های بزرگ و مراکز ارجاعی کشور، به‌ویژه در استان آذربایجان شرقی، همچنان پابرجاست و این مسئله با وجود مکاتبات متعدد با نهادهای مربوطه، برطرف نشده است.
کرباسی با اشاره به افزایش ظرفیت پذیرش دستیاران تخصصی در دانشگاه‌ها گفت: وزارت بهداشت هر ساله ظرفیت پذیرش دستیاران را افزایش می‌دهد، در حالی که تعداد رزیدنت‌ها با امکانات و ظرفیت بخش‌های آموزشی تناسب ندارد و این مسئله می‌تواند کیفیت آموزش تخصصی را تحت تأثیر قرار دهد.
افزایش بی‌رویه ظرفیت دستیاری، چالش جدی آموزش متخصصان رادیولوژی
این متخصص رادیولوژی مهم‌ترین مسئله در تربیت متخصصان این رشته را افزایش نامتناسب تعداد رزیدنت‌ها در هر ورودی و نبود امکانات متناسب برای آموزش آن‌ها دانست و اظهار کرد: افزایش بی‌رویه تعداد ورودی‌ها در هر سال، افت قابل‌توجه کیفیت آموزشی را به دنبال دارد.
وی افزود: از سوی دیگر، امکانات موجود در بسیاری از مراکز آموزشی فرسوده و قدیمی هستند. به‌طور کلی، رشته‌های تخصصی پزشکی، به‌ویژه رادیولوژی، وابستگی زیادی به فناوری و تجهیزات روز دارند و برای حفظ اعتبار علمی این رشته، ناگزیر هستیم همگام با دانش روز حرکت کنیم.
کرباسی محدودیت امکانات آموزشی در برخی مراکز، مهاجرت نیروهای متخصص و نیاز به آموزش‌های فوق‌تخصصی را از دیگر چالش‌های این حوزه عنوان کرد و گفت: برای رفع این مشکلات، علاوه بر ایجاد تعادل در ظرفیت پذیرش دستیاران متناسب با امکانات موجود، باید به ارتقای کیفیت آموزش، ایجاد انگیزه برای فعالیت متخصصان در مناطق کم‌برخوردار و بهبود شرایط کاری و معیشتی متخصصان و رزیدنت‌ها توجه شود.
وی با اشاره به فشارهای اقتصادی بر نیروهای جوان این رشته خاطرنشان کرد: متأسفانه شرایط اقتصادی و هزینه‌های سرسام‌آور، فشار مضاعفی بر رزیدنت‌ها و رادیولوژیست‌های جوان وارد می‌کند و لازم است برای بهبود شرایط کاری و حرفه‌ای این گروه، تدابیر مؤثری اندیشیده شود.