همشهری آنلاین- زهرا رفیعی: کشف دانه‌های یک گیاه در پناهگاهی سنگی در ارتفاعات جنوب مرودشت، بار دیگر یکی از قدیمی‌ترین معماهای مربوط به آیین‌های ایران باستان را مطرح کرده است؛ اینکه «هوم» که در متون دینی ایران باستان از آن به‌عنوان گیاهی مقدس و نیروبخش یاد شده، دقیقا چه گیاهی بوده است.
ابوالحسن اتابکی، باستان‌شناس و دکترای تاریخ، درباره این یافته می‌گوید: دانه‌های یک گیاه در یک شکاف سنگی و درون پناهگاهی سنگی، که روی آن با ساروج پوشیده شده بود، پیدا شده است. بررسی این دانه‌ها و مقایسه آنها با نمونه‌های گیاهی موجود در منطقه، پژوهشگران را به این احتمال رسانده که گیاه مورد نظر می‌تواند یکی از نزدیک‌ترین گزینه‌ها به هوم باستانی باشد.
هوم در متون ایران باستان
هوم در متون دینی ایران باستان جایگاه ویژه‌ای دارد و در «بندهش» و همچنین در «یسنا» های اوستا از آن نام برده شده است. اتابکی می‌گوید: هرودوت مورخ یونانی دو بار از این گیاه یاد کرده است. یک بار از وجود گیاهی در اطراف رود ارس که مصرف آن حالتی سکرآور داشته و بار دیگر درباره قوم سکاها می‌نویسد که دانه‌های این گیاه را روی سنگی داغ یا جوشان می‌ریختند و بخار حاصل از آن حالتی شبیه نشئگی ایجاد می‌کرد. مورخان رومی نیز گاهی به این گیاه اشاره کرده‌اند، آنها از اقوام مثل سکاهای، هوم‌ورگه یا هوم‌نوش در آپادانای شرق و شمال تخت جمشید یاد کرده‌اند. بر اساس اسناد تاریخی این گیاه تا دوره‌های ساسانی نیز بارها مورد استفاده قرار می‌گرفت. این گیاه در منابع دینی نمادی از گیاه «هوم سفید» است که در دریای باستانی فراخکرت می‌رویده و دو ماهی همواره از هوم سفید در برابر وزغی که اهریمن فرستاده بود نگهبانی می‌کردند؛ در کل گیاه هوم گیاه جاودانگی است.
نحوه مصرف گیاه هوم
ابوالحسن اتابکی به همشهری می‌گوید: آنچه که از منابع دینی می‌دانیم این است که ساقه و دانه‌های این گیاه را در هاون می‌کوبیدند و با شیر و آب مخلوط می‌کردند و افشره آن را می‌نوشیدند. آنها باور داشتند که هوم می‌توانسته موجب افزایش هوشیاری و تیزهوشی شود.
بذرهای مهر و موم شده
به اعتقاد این باستان شناس، گیاهانی مانند ریواس، اسپند، افدرا، خشخاش به اشتباه به هوم نسبت داده شده‌اند او می‌گوید: بیشتر باید از منابع دینی و نوشته‌های مورخان سراغ کشف گیاه هوم رفت. پس از پیدا شدن چند صد گرم دانه گیاهی از داخل شکافی پوشیده‌شده با ساروج، در یک پناهگاه سنگی در ارتفاعات پیرامون تخت‌جمشید، تحقیقات برای شناسایی و تطبیق این دانه‌ها با گیاه هوم آغاز شد. جست‌وجوها ما را به گیاهی در بالای روستای اتابک رساند که از نظر اندازه، سطح، رنگ و جرم شباهت کامل دارد. این گیاه در محدوده‌ای رشد می‌کند که گورهای توده سنگی مرتبط با زرتشتیان وجود دارد. چند سال است که این گیاه را بررسی می‌کنیم و با وجود تعداد زیادی دانه درون گل‌های این گیاه، هنوز جز چند شاخه بیشتر چیزی رشد نکرده است.
با وجود این شواهد، اتابکی نیز تأکید می‌کند که برای مشخص شدن هویت گیاه به بررسی‌های بیشتر نیاز است. او می‌گوید: قرار است نمونه‌های این گیاه برای بررسی‌های آزمایشگاهی در اختیار متخصصان قرار گیرد تا مشخص شود ویژگی‌های آن با چه گونه‌ای مطابقت دارد و آیا می‌توان ارتباط آن را با هوم توصیف‌شده در منابع تاریخی و دینی اثبات کرد یا خیر. با توجه به شواهد موجود، گیاه شناسایی‌شده یکی از نزدیک‌ترین گزینه‌ها به گیاه هوم است؛ اما آزمایش‌های علمی می‌تواند اطلاعات دقیق‌تری درباره هویت آن در اختیار پژوهشگران قرار دهد.