به گزارش همشهری آنلاین، چاقی دیگر فقط یک مسئله ظاهری نیست؛ بیماریای است که میتواند زمینهساز یا تشدیدکننده دیابت، فشار خون، بیماریهای قلبی، کبد چرب، اختلالات تنفسی و مشکلات اسکلتی ـ عضلانی باشد. در سالهای اخیر همزمان با افزایش شیوع چاقی، داروهای جدیدی وارد عرصه درمان شدهاند که برخلاف بسیاری از داروهای قدیمی کاهش وزن، میتوانند کاهش وزن قابلتوجهی ایجاد کنند.
با این حال، افزایش استقبال از این داروها نگرانیهایی درباره مصرف خودسرانه، تبلیغات در فضای مجازی و حتی عرضه خارج از مسیر رسمی درمان ایجاد کرده است؛ موضوعی که در نشست خبری «سبک زندگی صحیح و داروهای کاهش وزن» با حضور تعدادی از متخصصان غدد و چاقی مورد تاکید قرار گرفت.
۷۰ تا ۷۵ درصد تهرانیها اضافهوزن یا چاقی دارند
فریدون عزیزی، رئیس پژوهشکده علوم غدد درونریز و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، با اشاره به روند تاریخی افزایش چاقی گفت: حدود ۱۰۰ سال پیش، انسانها بیشتر با کمبود مواد غذایی و لاغری مواجه بودند، اما ماشینیشدن زندگی، کاهش فعالیت بدنی و در دسترس بودن بیشتر مواد غذایی به تدریج زمینه افزایش وزن و چاقی را فراهم کرد.
به گفته او، در حال حاضر حدود ۶۰ تا ۸۰ درصد جمعیت بسیاری از کشورهای جهان با اضافهوزن یا چاقی مواجه هستند. نمایه توده بدنی ۲۵ تا ۳۰ در محدوده اضافهوزن و ۳۰ به بالا در محدوده چاقی قرار میگیرد.
عزیزی با بیان اینکه در تهران حدود ۷۰ تا ۷۵ درصد افراد اضافهوزن یا چاقی دارند، عنوان کرد: در کشورهای پیشرفته به نظر میرسد شیوع چاقی به نقطهای نزدیک به ثبات رسیده، اما کشورهای در حال توسعه با سرعت بیشتری در حال تجربه افزایش وزن و چاقی هستند. اگر اقدامات جدی در زمینه پیشگیری، افزایش فعالیت بدنی و تغذیه سالم انجام نشود، شرایط در سالهای آینده دشوارتر خواهد شد.
داروهای جدید کاهش وزن چقدر موثرند
رئیس پژوهشکده علوم غدد دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با اشاره به داروهای جدید کاهش وزن گفت: بسیاری از داروهایی که طی نیمقرن گذشته برای کاهش وزن استفاده میشدند، اثربخشی محدودی داشتند و معمولا حدود ۵ درصد و در مواردی حداکثر ۱۰ درصد کاهش وزن ایجاد میکردند. از سوی دیگر، برخی از آنها عوارضی داشتند که موجب توقف مصرف یا خروج دارو از بازار میشد.
به گفته عزیزی، داروهای جدید بهویژه داروهای موسوم به GLP-1، تحول مهمی در درمان چاقی ایجاد کردهاند. این داروها ابتدا به شکل روزانه و اکنون عمدتا به صورت هفتگی مورد استفاده قرار میگیرند و ممکن است در آینده نزدیک شکل خوراکی آنها نیز در ایران در دسترس قرار گیرد.
او ادامه داد: برخی افراد با استفاده از این داروها میتوانند حدود ۲۰ درصد کاهش وزن داشته باشند. کاهش ۱۰ درصدی وزن نیز میتواند بسیاری از مشکلات مرتبط با فشار خون و دیابت را بهبود دهد و کاهش وزن بیشتر، آثار مهمی بر بیماریهای مرتبط با چاقی داشته باشد.
عزیزی البته تاکید کرد که اثربخشی این داروها نباید موجب مصرف بیرویه آنها شود و جامعه نیازمند آموزش درباره نحوه صحیح مصرف آنهاست. به نظر میرسد که این مساله در کشور ما با مشکل همراه بوده به همین دلیل ضمن این که این داروها موثر هستند و باید در بسیاری موارد مصرف شوند اما مصرف بیرویه فعلی نیاز به بررسی چالش و آموزش جامعه را دارد.
۹۰ تا ۹۵ درصد وزن بعد از قطع دارو برمیگردد
عزیزی درباره ضرورت تجویز دارو توسط پزشک گفت: تنها پزشک میتواند اطلاعات علمی و درست را در اختیار مصرفکننده قرار دهد و نمیتوان اطلاعات مربوط به این داروها را از آرایشگاهها یا برخی مراکز غیرتخصصی دریافت کرد.
او تاکید کرد: چاقی بیماریای با ماهیت مزمن و قابل برگشت است و با قطع دارو احتمال بازگشت وزن وجود دارد. در برخی گزارشها میزان بازگشت وزن پس از قطع دارو ۹۰ تا ۹۵ درصد عنوان شده و بنابراین مصرف دارو بدون برنامه درمانی و پیگیری پزشک میتواند بیمار را با مشکلات بیشتری مواجه کند.
رئیس پژوهشکده علوم غدد همچنین درباره کاهش توده عضلانی در جریان کاهش وزن هشدار داد و گفت: اگر مصرف دارو طولانیمدت باشد، توجه به حفظ توده عضلانی اهمیت پیدا میکند.
هنوز درباره عوارض بلندمدت اطلاعات کافی نداریم
عزیزی درباره ادعاهای مطرحشده درخصوص احتمال ابتلا به سرطان در آینده با مصرف جیالپیوانها گفت: اطلاعات مربوط به این داروها هنوز در حال تکمیل است و تجربه مصرف آنها حدود ۲ سال است. البته به نظر میرسد که درباره مزایا و مضرات این داروها در برخی موارد اغراق میشود و باید اطلاعات علمی را از ادعاهای غیرمعتبر در فضای مجازی تفکیک کرد.
داروهای جدید، تحول در درمان چاقی
فرهاد حسینپناه، فوق تخصص غدد و رئیس انجمن علمی متخصصان غدد درونریز ایران نیز داروهای جدید کاهش وزن را حاصل سالها تحقیق و پژوهش بالینی دانست و گفت: در ۳۰ سال گذشته داروهایی برای درمان چاقی وجود داشتند که اثربخشی چندانی نداشتند و بسیاری از آنها به دلیل عوارض از بازار خارج شدند. داروهای جدید که ۲۰۲۱ مورد تایید انجمنهای قلبی قرار گرفت و بعد در ۲۰۲۳ مورد تایید شد ابزارهای قابل اطمینانی در اختیار پزشکان قرار دادند.
به گفته او، اثربخشی داروهای قدیمی معمولا در محدوده ۵ تا ۱۰ درصد کاهش وزن بود، اما داروهای جدید به مرزهای ۱۰ تا ۲۰ درصد کاهش وزن رسیدهاند؛ موضوعی که از منظر سلامت اهمیت زیادی دارد.
حسینپناه توضیح داد: هدف از کاهش وزن صرفا تغییر ظاهر نیست و باید به پیامدهای چاقی توجه کرد. برای مثال، کاهش وزن حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد میتواند در بهبود کبد چرب و اختلالات تنفسی ناشی از چاقی اهمیت داشته باشد.
او در عین حال تاکید کرد: اثربخشی تنها معیار تایید یک دارو نیست و ایمنی نیز باید بررسی شود. دارویی هم که وارد بازار میشود باید از نظر اثربخشی و ایمنی ارزیابیهای لازم را پشت سر گذاشته باشد. این داروها پژوهشهای بالینی دارند و با اخبار فیک فضای مجازی متفاوت است.
البته به گفته حسینپناه این داروها جنبههای تجاری هم دارند و باید هشدار بدهیم که با وجود دسترسی به این فرصت مناسب و ظرفیتی که در اختیار پزشکان قرار گرفته تا استفاده بهینه در افزایش سلامت عمومی داشته باشند اما به شرایطی دچار نشویم که جنبه تهدید آمیز داشته باشد.
این فوق متخصص غدد با تاکید بر اینکه این داروها از نظر درمان دیابت وارد حوزه درمان چاقی شدند عنوان کرد: موثرترین مداخلات برای جلوگیری از پیشرفت دیابت مساله کاهش وزن است و درباره افرادی که با چاقی مواجه هستند و دیابت ندارند هم کمک میکند که احتمال ابتلا به دیابت را کاهش دهد.
داروی لاغری، درمان کوتاهمدت نیست
مجید ولیزاده، فوق تخصص غدد و رئیس مرکز تحقیقات چاقی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی نیز درباره چالشهای مصرف این داروها گفت: داروهای جدید کاهش وزن در حال حاضر به شکل تزریقی در دسترس هستند و انتظار میرود شکل خوراکی آنها طی دو سه ماه آینده در دسترس قرار بگیرد.
او با اشاره به تولید برخی از این داروها در کشور، گفت: این داروها ۳ و ۵ سال پیش در دنیا تایید شد و اکنون در کشور ما هم تولید میشود که نشانه پیشرو بودن صنعت داروسازی ماست. مسئله اصلی نحوه مصرف آنهاست؛ چراکه افراد نباید صرفا بر اساس تبلیغات یا توصیه اطرافیان اقدام به خرید و مصرف این داروها کنند.
ولیزاده تاکید کرد: هنگام کاهش وزن باید مشخص شود چه میزان از وزن از چربی و چه میزان از عضله تشکیل شده است. بهویژه در سنین بالا، از دست دادن توده عضلانی میتواند خطر زمینخوردن و عوارض ناشی از آن را افزایش دهد. مساله مهم اینکه هدف ما در این کسیر کاهش چربی است، نه عضله.
چاقی را نمیتوان با یک دوره دوماهه درمان کرد
رئیس مرکز تحقیقات چاقی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی تاکید کرد که داروهای کاهش وزن درمانی کوتاهمدت نیستند و چاقی نیز بیماریای نیست که بتوان با یک دوره دو یا سه ماهه مصرف دارو آن را برای همیشه برطرف کرد.
به گفته او، این داروها گران هستند و ممکن است درمان آنها به بازه زمانی طولانیتری نیاز داشته باشد. بنابراین بیمار باید پیش از شروع درمان درباره مدت مصرف، هزینه، عوارض و ضرورت پیگیری پزشکی آگاهی داشته باشد.
ولیزاده همچنین تاکید کرد که همه افراد دارای اضافهوزن یا چاقی لزوما نیازمند دارو نیستند و باید شرایط هر فرد به صورت جداگانه بررسی شود؛ از جمله اینکه چاقی چه اثری بر دیابت، فشار خون، کبد چرب، دردهای اسکلتی، خواب و حتی شرایط اجتماعی و روانی فرد گذاشته است.
شایعترین عارضه؛ مشکلات گوارشی
ولیزاده درباره عوارض داروهای جدید کاهش وزن نیز گفت: مانند هر دارویی، این داروها نیز میتوانند عوارض داشته باشند، اما عوارض شایع آنها بیشتر گوارشی است و معمولا شامل تهوع، احساس پری، دلپیچه، اسهال یا یبوست میشود.
به گفته او، این عوارض در بسیاری از افراد پس از یک تا دو هفته کاهش پیدا میکنند.
ولیزاده در عین حال تاکید کرد که یکی از نگرانیهای مهم در هر روش کاهش وزن، از دست رفتن توده عضلانی است. به همین دلیل فردی که تحت درمان قرار دارد باید فعالیت بدنی مناسب، بهویژه تمرینهای قدرتی و هوازی، داشته باشد و پروتئین کافی و رژیم غذایی مناسب دریافت کند.
به گفته این متخصص از حیطه سلامت استخوان خیالمان راحت شده اما در از دست رفتن عضله همچنان نگرانیهایی وجود دارد. نکته مهم اینکه با در نظر گرفتن عوارض، نگاه ما به عنوان پزشک، سلامتمحور است و به تمام افراد دارای اضافه وزن و چاقی این دارو توصیه نمیشود.
داروی کاهش وزن را نباید از آرایشگاه خرید
محمد هاشمی، دبیر علمی انجمن پیشگیری از چاقی ایران نیز با تاکید بر اینکه دارو با سایر کالاها تفاوت دارد، گفت: دارو کالایی نیست که فرد بتواند بر اساس تشخیص شخصی آن را مصرف کند. پزشک باید با توجه به دانش خود و بررسی منافع و مضرات دارو برای هر فرد درباره تجویز آن تصمیم بگیرد.
او افزود: محل عرضه دارو نیز داروخانه است و افراد فاقد صلاحیت نباید اقدام به تجویز یا عرضه داروهای کاهش وزن کنند.
البته به گفته هاشمی برخی داروخانهها بدون نسخه پزشک اقدام به عرضه داروهای کاهش وزن میکنند و تبلیغات برندهای مختلف این داروها نیز دارند که مورد تایید نیست. عرضه و حتی تزریق این داروها در فضای مجازی و آرایشگاهها نیز گزارش شده که باعث افزایش عوارض این داروها میشوند.
اصلاح سبک زندگی، همچنان اصل درمان
متخصصان حاضر در این نشست در عین حال بر یک نکته مشترک تاکید داشتند: داروهای جدید نباید جایگزین اصلاح سبک زندگی شوند. کاهش مصرف مواد غذایی پرکالری، افزایش فعالیت بدنی، تمرینهای هوازی و قدرتی، دریافت پروتئین کافی و اصلاح عادات غذایی همچنان بخش مهم درمان چاقی است. دارو میتواند برای گروهی از بیماران ابزار درمانی موثری باشد، اما مصرف خودسرانه یا استفاده صرفا برای کاهش وزن ظاهری میتواند بیمار را در معرض عوارض و بازگشت وزن قرار دهد.
با افزایش استقبال از داروهای جدید هم کاهش وزن، به نظر میرسد چالش اصلی در ایران دیگر فقط دسترسی به این داروها نیست؛ بلکه نحوه تجویز، توزیع، پایش عوارض و آگاهی مردم از این نکته است که داروی کاهش وزن، یک محصول مصرفی و خوددرمانی نیست.