همشهری‌آنلاین - پروانه بندپی: انسولین برای بیماران دیابتی، یک داروی حیاتی است و به گفته خود پزشکان، از نان شب واجب‌تر است. چون وقفه در دسترسی به آن می‌تواند عواقب جبران‌ناپذیری داشته باشد. یکی از این عواقب، «کمای دیابتی» است. این روزها روایت‌های نگران‌کننده‌ای از بیماران و اطرافیان‌شان در شبکه‌های اجتماعی درباره پیدا نکردن انسولین موردنیاز درداروخانه‌ها و درنتیجه، تجربه کمای دیابتی منتشر می‌شود. اما ریشه این مشکل چیست و بیماران برای تهیه انسولین با چه موانعی روبه‌رو هستند؟
کمبود انسولین نداریم؛ توزیع مناسب نیست
نیکوسخن می‌گوید: «تعداد انواع انسولین بسیار زیاد شده و داروخانه‌ها مخصوصا داروخانه‌هایی که در شهرهای کوچک‌تر یا محله‌های کم‌مراجعه‌تر قرار دارند، واقعاً نمی‌توانند همه انواع انسولین را تهیه کنند. بنابراین معضلی که الان با آن مواجه‌ایم، مشکل توزیع انسولین است. از طرف دیگر، چون برای بیماران دیابتی مصرف‌کننده انسولین، سیستم رجیستری نداریم، نمی‌دانیم برای مثال در هر منطقه چند بیمار از یک نوع انسولین و چند بیمار از نوع دیگری استفاده می‌کنند. درنتیجه، بیماران دیابتی گاهی برای تهیه انسولین موردنیاز خود مجبورند به داروخانه‌های مختلف مراجعه کنند. این سیستم در کشور همسایه ما – ترکیه – الان رایج است و فرد دیابتی می‌داند برای دریافت هر نوع انسولین باید کجا مراجعه کند.»
این مشکل برای بیمارانی که هم‌زمان از دو نوع انسولین زوداثر و دیراثر استفاده می‌کنند، پیچیده‌تر است. به گفته مدیرعامل انجمن دیابت ایران، «ممکن است داروخانه‌ای یکی از این دو نوع انسولین را داشته باشد، اما نوع دیگر را موجود نداشته باشد. از طرفی، الکترونیکی بودن نسخه‌ها هم گاهی کار را دشوار می‌کند. چون ممکن است داروخانه فقط بخشی از انسولین تجویزشده را تحویل دهد و بیمار برای دریافت باقی دارو با مشکل مواجه شود.»
بیماران قدیمی بیشتر به مشکل خورده‌اند
مشکل دسترسی به انسولین فقط به اختلال در توزیع انواع قلمی محدود نمی‌شود. به گفته مدیرعامل انجمن دیابت ایران، «مدتی است که بعضی انسولین‌های انسانی قدیمی با کمبود جدی مواجه شده‌اند. انسولین‌هایی که هنوز گروهی از بیماران - به‌خصوص سالمندان – از قدیم از آنها استفاده می‌کنند.
دکتر نیکوسخن در این‌باره می‌گوید: «قبل از ورود انسولین‌های جدید یا قلمی، از انسولین‌های انسانی استفاده می‌شد. به انسولین‌های جدید، آنالوگ و به انواع قدیمی هیومن یا انسانی گفته می‌شود. با ورود انسولین‌های قلمی، پزشکان تمایل کمتری به تجویز انسولین‌های قدیمی نشان دادند. چون انواع جدید ایمن‌ترند، استفاده از آنها راحت‌تر است، افت قند خون و اضافه‌وزن کمتری ایجاد می‌کنند و حمل‌ونقل آنها هم برای بیمار آسان‌تر است.»
او ادامه می‌دهد: «با این حال، همه بیماران به انسولین‌های جدید تغییر دارو نداده‌اند. بعضی افراد ۳۰ - ۳۵ سال است که با دیابت زندگی می‌کنند و همچنان از انسولین‌های قدیمی استفاده می‌کنند. این بیماران قند خونشان با همین دارو به‌خوبی کنترل شده و پزشک هم دلیلی برای تغییر درمان آنها ندیده است. اما با کاهش تقاضا، شرکت‌های تولیدکننده، تولید این انسولین‌ها را کم کرده‌اند و الان بعضی از آنها به شدت کمیاب و حتی نایاب شده‌اند.»
مدیرعامل انجمن دیابت ایران می‌گوید: «خیلی از این افراد بالای ۷۰ یا حتی ۷۵ سال سن دارند. اگر پزشکان بخواهند انسولین آنها را تغییر دهند، با مشکلات زیادی مواجه می‌شوند. چون تغییرات ناگهانی برای بیماران سالمند دشوار است، آموزش‌پذیری آنها کمتر است و تنظیم مجدد دوز انسولین برای پزشک کار آسانی نیست.»
او تأکید می‌کند که اگر قرار است تولید این انسولین‌ها کاهش پیدا کند یا متوقف شود، باید از یک یا دو سال قبل به پزشکان اطلاع داده شود تا فرصت کافی برای تغییر تدریجی دارو و آموزش بیماران وجود داشته باشد.» نیکوسخن تاکید می‌کند: «افرادی که همچنان از انسولین‌های قدیمی استفاده می‌کنند، باید هرچه سریع‌تر به پزشک خود مراجعه کنند تا درباره ادامه درمان یا تغییر انسولین تصمیم‌گیری شود.»
ماجرای کمبود انسولین و کمای دیابتی بیماران
دریافت انسولین‌های قلمی نیز برای برخی بیماران با موانع اداری همراه است. دکتر نیکوسخن می‌گوید: «در حال حاضر ما نمی‌توانیم در مطب برای بیمار نسخه انسولین قلمی بنویسیم. چون این انسولین‌ها به تأییدیه نیاز دارند. بیمار باید ابتدا از بیمه فرم دریافت کند، فرم‌ها تکمیل و دوباره به بیمه تحویل داده شوند تا سهمیه انسولین برای او در نظر گرفته شود. تمام این مراحل زمان‌بر است و ممکن است باعث شود بیمار یک هفته تا ۱۰ روز از دریافت انسولین محروم بماند.»
این وقفه می‌تواند برای بعضی بیماران خطرناک باشد. به گفته این فوق‌تخصص غدد، «بعضی بیماران دیابتی حتی با دو روز وقفه در تزریق انسولین ممکن است دچار کتواسیدوز دیابتی شوند؛ عارضه‌ای جدی که بر اثر افزایش شدید قند خون و اسیدی شدن خون ایجاد می‌شود و می‌تواند به کما و حتی مرگ منجر شود.»
کمای دیابتی البته فقط بر اثر افزایش قند خون اتفاق نمی‌افتد. افت شدید قند خون هم می‌تواند بیمار را به کما ببرد. نیکوسخن می‌گوید: «کمای ناشی از افت قند خون بیشتر در بیمارانی دیده می‌شود که از داروهای کاهنده قند خون مثل انسولین یا داروهای متعلق به گروه سولفونیل‌اوره استفاده می‌کنند. اما در مورد افزایش قند خون، هر فرد مبتلا به دیابت ممکن است با این مشکل مواجه شود.»
سنسورهای پایش قند، عالی اما گران
در کنار دسترسی منظم به انسولین، کنترل روزانه قند خون نیز نقش مهمی در پیشگیری از عوارض دیابت دارد. به گفته دکتر نیکوسخن، «گلوکومتر و سنسورهای پایش قند خون از جمله ابزارهایی هستند که به بیماران کمک می‌کنند تغییرات قند خون خود را به‌موقع تشخیص دهند.» این متخصص می‌گوید: «اهمیت این ابزارها برای کودکان دیابتی و افرادی که تزریق‌های مکرر انسولین دارند، بیشتر است. چراکه ممکن است افت قند خون در آنها بدون علائم هشداردهنده یا با سرعت زیاد اتفاق بیفتد.»
مدیرعامل انجمن دیابت ایران درباره عملکرد این سنسورها توضیح می‌دهد: «سنسور پایش قند خون وسیله‌ای است که به‌طور مداوم قند خون فرد را اندازه‌گیری می‌کند و اطلاعات آن را به تلفن همراه بیمار می‌فرستد. اگر قند خون در حال افزایش یا کاهش باشد و از محدوده مشخصی عبور کند، سنسور قبل از بروز مشکل هشدار می‌دهد. مثلا به بیمار اطلاع می‌دهد که قند خونش ۱۲۰ است، اما با سرعت در حال کاهش است و باید چیزی بخورد تا دچار افت قند نشود. یا اگر قند خون از محدوده ۲۰۰ عبور کرده و در حال افزایش باشد، به بیمار هشدار می‌دهد که وضعیت را کنترل کند.»
این پزشک، استفاده از این فناوری را برای بیماران تحت درمان با تزریق‌های مکرر انسولین ضروری می‌داند و می‌گوید: «نظر و تأکید ما متخصصان این است که افرادی که تحت درمان با تزریق‌های مکرر انسولین هستند، چه مبتلایان به دیابت نوع یک و دو و چه زنان مبتلا به دیابت بارداری باید از این سنسورها استفاده کنند. این یک ضرورت است.»
با این حال، هزینه بالای سنسورها مانع دسترسی بسیاری از بیماران شده است. این ابزارها معمولاً هر دو هفته یک بار باید تعویض شوند و هزینه تهیه آنها به گفته نیکوسخن در حال حاضر«۱۰ تا ۱۲ میلیون تومان است.»
نیکوسخن با اشاره به اینکه انجمن دیابت ایران و انجمن دیابت گابریک برای تأمین بخشی از هزینه این ابزارها سال‌ها تلاش کرده‌اند، می‌گوید: «در گذشته صندوق حمایت از بیماران خاص و صعب‌العلاج، برای هر سنسور ۵ میلیون تومان پرداخت می‌کرد. این حمایت اوایل برای کودکان زیر ۱۴ سال در نظر گرفته شد و بعد شامل کودکان زیر ۱۶ سال هم شد. همچنین تعداد سنسورهای مشمول حمایت از ۱۲ عدد در سال به ۲۴ عدد رسید. در آن شرایط، کودکان زیر ۱۶ سال برای هر سنسور فقط حدود ۲۰۰ هزار تومان پرداخت می‌کردند.»
به گفته مدیرعامل انجمن دیابت ایران، «با حذف ارز ترجیحی و افزایش قیمت سنسورها، مبلغ حمایت صندوق متناسب با هزینه‌های جدید افزایش پیدا نکرده است. الان بیماران برای هر سنسور باید ۵ تا ۶ میلیون تومان از جیب پرداخت کنند و استفاده مستمر از این ابزار در طول ماه بیش از ۱۲ میلیون تومان هزینه دارد؛ رقمی که تهیه آن را برای بسیاری از خانواده‌ها دشوار یا حتی غیرممکن کرده است.»
بیشتر بخوانید؛
-
دیابت از آنچه فکر می‌کنید به شما نزدیک‌تر است
-
آیا نتیجه قند سه‌ماهه برای اطمینان از کنترل قند خون کافی است؟
ناهماهنگی‌هایی که به بیماران آسیب می‌زند
نیکوسخن، نبود هماهنگی میان بخش‌های مختلف را یکی از ریشه‌های مشکلات فعلی می‌داند و می‌گوید: «اگر شرکتی به هر دلیلی تصمیم بگیرد تولید یک نوع انسولین را کاهش دهد، باید با سازمان غذا و دارو، انجمن‌های مرتبط، سازمان‌های مردم‌نهاد و انجمن‌های تخصصی در ارتباط باشد و از قبل به مصرف‌کنندگان اطلاع‌رسانی کند. متأسفانه تعاملات بین‌بخشی به‌اندازه کافی وجود ندارد و همین مسئله باعث بروز ناهماهنگی‌ها می‌شود.»
مدیرعامل انجمن دیابت ایران به تأثیر ابزارهای پایش قند خون بر کاهش خطر کمای دیابتی اشاره می‌کند و می‌گوید: «در گذشته بیماران، امکان کنترل قند خون در منزل را نداشتند و موارد کمای ناشی از افت و افزایش قند خون را بیشتر مشاهده می‌کردیم. امروز در بیماران آموزش‌دیده‌ای که ابزار اندازه‌گیری قند خون دارند، خطر این عوارض به شدت کاهش پیدا می‌کند. به‌خصوص افرادی که از سنسورهای پایش قند خون استفاده می‌کنند. البته همچنان مواردی از کمای دیابتی را داریم اما با وجود سنسورها، احتمال آن به نزدیک صفر می‌رسد.»
این پزشک تاکید می‌کند که «دسترسی کودکان و نوجوانان مبتلا به دیابت نوع یک به این فناوری‌ها نباید تحت تأثیر مشکلات مالی خانواده‌ها قرار گیرد.» او تأکید می‌کند: «حق مسلم هر کودک و نوجوان مبتلا به دیابت نوع یک که تحت درمان با تزریق‌های مکرر انسولین است، این است که از فناوری‌های جدیدی که خطرات ناشی از دیابت را کاهش می‌دهند و کیفیت زندگی او را بهبود می‌بخشند، استفاده کند.»
این استاد دانشگاه می‌گوید: «ما می‌دانیم کشورمان در شرایط جنگی قرار دارد و با مشکلات مالی زیادی مواجه است، اما بارها گفته‌ام اگر کشوری حتی نمی‌تواند نان شب مردمش را تأمین کند، باید هزینه سنسورهای پایش قند خون کودکان دیابتی را تأمین کند.»