همشهری‌آنلاین- علی‌الله سلیمی: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان از جمله نهادهای فرهنگی کشور است که نام و پیشینه آن با چند نسل از کودکان و نوجوانان ایرانی پیوند خورده و بسیاری از نویسندگان، هنرمندان، فیلمسازان و فعالان فرهنگی امروز، بخشی از تجربه‌های نخستین خود در مواجهه با کتاب، ادبیات، هنر و فعالیت‌های خلاقانه را در مراکز فرهنگی و هنری کانون به دست آورده‌اند. همین پیشینه، کانون را به نهادی با سرمایه اجتماعی و فرهنگی قابل توجه تبدیل کرده است؛ سرمایه‌ای که در کنار ظرفیت‌های تخصصی آن در حوزه ادبیات کودک و نوجوان، نشر کتاب، قصه‌گویی، هنرهای نمایشی، سینما و فعالیت‌های فرهنگی، انتظاراتی جدی درباره نقش و جایگاه امروز و آینده این مجموعه ایجاد می‌کند. با این حال، برخورداری از چنین پیشینه‌ای به معنای بی‌نیازی از تحول و بازنگری نیست. اتفاقاً یکی از چالش‌های مهم کانون در شرایط کنونی، چگونگی استفاده از همین سرمایه‌های ارزشمند برای پاسخگویی به نیازهای نسل جدید است؛ نسلی که در فضایی متفاوت از کودکان و نوجوانان چند دهه گذشته رشد می‌کند و انتظارات تازه‌ای از نهادهای فرهنگی و تربیتی دارد.
از این منظر، سخنان اخیر وزیر آموزش‌وپرورش در مجمع عمومی کانون پرورش فکری را می‌توان فرصتی برای طرح دوباره این پرسش دانست که کانون چگونه می‌تواند ضمن حفظ هویت و سرمایه‌های تاریخی خود، ارتباط مؤثرتری با مخاطبان امروز برقرار کند؟ علیرضا کاظمی در این نشست، ضمن قدردانی از عملکرد کانون و استمرار فعالیت‌های آن در شرایط دشوار کشور، مجموعه‌ای از پیشنهادها و اولویت‌ها را برای آینده این نهاد مطرح کرد. تشکیل هیئت اندیشه‌ورز، حرکت به سمت فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی، راه‌اندازی تلویزیون اینترنتی، تقویت هویت ملی و دینی کودکان و نوجوانان، توسعه ارتباط با جامعه پیش‌دبستانی و توجه بیشتر به ادبیات کودک و نوجوان از جمله موضوعاتی بود که وزیر آموزش‌وپرورش بر آنها تأکید کرد.
- ضرورت بازنگری در شیوه‌های فعالیت و ارتباط کانون با مخاطبان
وجه مشترک بسیاری از این پیشنهادها، ضرورت بازنگری در شیوه‌های فعالیت و ارتباط کانون با مخاطبان است که یادآوری می‌کند تغییرات پرشتاب در عرصه فناوری و رسانه، شیوه دریافت و مصرف محتوای فرهنگی را در میان کودکان و نوجوانان دگرگون کرده است. امروزه کتاب و محصولات فرهنگی در کنار مجموعه‌ای از رسانه‌های دیجیتال، بازی‌های تعاملی و ابزارهای ارتباطی جدید قرار گرفته‌اند و نهادهای فرهنگی برای حفظ ارتباط مؤثر با مخاطبان خود ناگزیرند این تحولات را جدی بگیرند. کانون هم به‌عنوان نهادی که بخش مهمی از مأموریت آن با پرورش ذوق ادبی، هنری و فرهنگی کودکان ارتباط دارد، نمی‌تواند نسبت به این تغییرات بی‌تفاوت بماند. در همین زمینه، پیشنهاد وزیر آموزش‌وپرورش برای راه‌اندازی تلویزیون اینترنتی و تدوین نقشه راه مبتنی بر فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی، از موضوعات قابل تأمل است. کانون در طول فعالیت خود مجموعه‌ای از تولیدات فرهنگی، هنری و نمایشی ارزشمند را در اختیار داشته و همچنان دارد. استفاده از بسترهای رسانه‌ای جدید می‌تواند امکان دسترسی گسترده‌تر کودکان و نوجوانان به این آثار را فراهم کند و زمینه تولید قالب‌های تازه‌ای از محتوای فرهنگی و تربیتی را به وجود آورد. با این حال، مسئله اصلی صرفاً انتقال تولیدات موجود به بسترهای جدید نیست؛ بلکه شناخت نیازها و علایق مخاطبان و طراحی محتوایی است که بتواند با زبان و عادت‌های رسانه‌ای نسل امروز ارتباط برقرار کند.
- توجه به بنیان‌های هویتی کانون
در این میان، تأکید کاظمی بر اینکه حرکت به سمت فناوری‌های جدید نباید به معنای کنار گذاشتن بنیان‌های هویتی کانون باشد، اهمیت ویژه‌ای دارد. کتاب، شعر، قصه، داستان و هنر همچنان اساس فعالیت این مجموعه هستند و فناوری باید در خدمت گسترش دامنه اثرگذاری آنها قرار گیرد. به بیان دیگر، قرار نیست کانون برای مدرن شدن از هویت فرهنگی خود فاصله بگیرد؛ بلکه باید بتواند همان مأموریت‌های اصلی را با ابزارها، قالب‌ها و شیوه‌های ارتباطی متناسب با شرایط جدید دنبال کند. برای نمونه، تلویزیون اینترنتی کانون زمانی می‌تواند به یک ظرفیت فرهنگی مؤثر تبدیل شود که در کنار سرگرمی، به ترویج کتاب‌خوانی، قصه‌گویی، آشنایی با ادبیات کودک، تجربه‌های هنری و پرورش خلاقیت مخاطبان نیز کمک کند. البته تحقق چنین تحولی صرفاً با تدوین برنامه‌های فناورانه یا تأمین تجهیزات جدید امکان‌پذیر نیست. یکی از نیازهای اساسی کانون در این مسیر، بهره‌گیری از سرمایه انسانی متناسب با مأموریت‌های جدید است. کانون از یک سو به افرادی نیاز دارد که پیشینه تاریخی، ساختار، تجربه‌ها و ظرفیت‌های فرهنگی آن را به‌خوبی بشناسند و از سوی دیگر باید از نگاه کسانی بهره ببرد که با تحولات امروز ادبیات کودک و نوجوان، نشر، رسانه‌های دیجیتال و سلیقه نسل جدید مخاطبان آشنا هستند. پیوند این دو نوع شناخت می‌تواند از یک سو مانع گسست از هویت و تجربه‌های ارزشمند گذشته شود و از سوی دیگر، زمینه ورود ایده‌ها و روش‌های تازه را فراهم کند.
از این منظر، پیشنهاد تشکیل هیئت اندیشه‌ورز که وزیر آموزش‌وپرورش بر آن تأکید کرده، می‌تواند فرصتی برای تقویت پشتوانه فکری و کارشناسی کانون باشد. البته چنین هیئتی زمانی به یک ظرفیت واقعی تبدیل می‌شود که ترکیب آن محدود به مدیران و پیشکسوتان نباشد و طیف متنوعی از نویسندگان، منتقدان، پژوهشگران، تصویرگران، ناشران، مربیان و فعالان رسانه‌ای حوزه کودک و نوجوان هم در آن حضور داشته باشند. کانون برای بازنگری در مسیر آینده خود به تجربه پیشکسوتان و مدیران باتجربه نیاز دارد، اما در کنار آن باید به دیدگاه نیروهای جوان و متخصصانی که تحولات جدید این حوزه را دنبال می‌کنند هم میدان بدهد. مهم‌تر از ترکیب این جمع، آن است که پیشنهادها و بررسی‌های آن به برنامه‌های اجرایی، تصمیم‌های قابل سنجش و اصلاح رویه‌های موجود منجر شود.
- جایگاه ادبیات کودک و نوجوان در مأموریت‌های کانون
در این میان، جایگاه ادبیات کودک و نوجوان در مأموریت‌های کانون هم نباید تحت تأثیر توجه به فناوری و رسانه‌های جدید قرار گیرد. کتاب و ادبیات از مهم‌ترین پایه‌های شکل‌گیری هویت فرهنگی کانون بوده‌اند و این مجموعه در طول سال‌های فعالیت خود نقش مؤثری در معرفی و انتشار آثار نویسندگان ایرانی و ترجمه آثار ارزشمند خارجی داشته است. امروز نیز تقویت این جایگاه به شناخت دقیق‌تر مخاطبان، حمایت از نویسندگان و تصویرگران خلاق، توجه به تحولات ادبیات کودک و ایجاد ارتباط مؤثر میان تولیدکنندگان آثار و مخاطبان نیاز دارد. به‌روزرسانی فعالیت‌های کانون در این حوزه باید هم به کیفیت آثار توجه داشته باشد و هم به شیوه‌های تازه معرفی و دسترس‌پذیر کردن آنها. توسعه ارتباط با جامعه پیش‌دبستانی هم از دیگر موضوعاتی است که می‌تواند در بازتعریف مأموریت‌های کانون اهمیت پیدا کند.
آشنایی کودکان با کتاب، قصه، هنر و فعالیت‌های خلاقانه نباید به سال‌های ورود به مدرسه موکول شود. ارتباط سازمان‌یافته با مراکز پیش‌دبستانی و بهره‌گیری از ظرفیت سازمان ملی تعلیم و تربیت کودک می‌تواند زمینه آشنایی زودهنگام کودکان با فعالیت‌های فرهنگی و هنری را فراهم کند. البته این ارتباط نیز باید متناسب با ویژگی‌های سنی و نیازهای رشدی کودکان طراحی شود تا فعالیت‌های کانون از همان سال‌های نخست کودکی، تجربه‌ای جذاب و اثرگذار برای مخاطبان باشد. در کنار همه این موضوعات، تحقق برنامه‌های پیشنهادی نیازمند حمایت و پشتیبانی جدی وزارت آموزش‌وپرورش است. کانون پرورش فکری در ساختار این وزارتخانه فعالیت می‌کند و سخنان وزیر درباره آینده آن، صرفاً بیان توصیه‌هایی به مدیران یک مجموعه فرهنگی نیست؛ بلکه می‌تواند مبنایی برای تعیین اولویت‌ها و فراهم کردن زمینه‌های اجرایی تحول باشد. تأمین منابع، تقویت زیرساخت‌ها، حمایت از نیروهای متخصص، ایجاد هماهنگی میان نهادهای مرتبط و فراهم کردن امکان همکاری با صاحب‌نظران بیرون از مجموعه، از جمله اقداماتی است که می‌تواند پیشنهادهای مطرح‌شده را از سطح ایده به مرحله اجرا نزدیک کند.
در نهایت، کانون پرورش فکری برای حضور مؤثرتر در زندگی فرهنگی نسل جدید، نه به کنار گذاشتن گذشته خود نیاز دارد و نه به تکرار بی‌وقفه شیوه‌های پیشین. سرمایه اصلی این مجموعه، تجربه‌ای است که در طول دهه‌ها در زمینه ارتباط با کودکان و نوجوانان به دست آورده؛ اما حفظ و تقویت این سرمایه مستلزم بازخوانی، به‌روزرسانی و استفاده خلاقانه از آن است. کانون باید بتواند میان تجربه‌های ارزشمند گذشته و نیازهای متغیر امروز پیوند برقرار کند؛ پیوندی که بدون شناخت دقیق مخاطب، حضور نیروهای متخصص و حمایت ساختاری وزارت آموزش‌وپرورش شکل نخواهد گرفت. شاید بتوان مهم‌ترین مطالبه از کانون در شرایط کنونی را همین دانست: تبدیل اعتبار و سرمایه تاریخی به کارآمدی امروز و ظرفیت‌سازی برای آینده. کانون زمانی می‌تواند همچنان در حافظه فرهنگی نسل‌های تازه جایگاه داشته باشد که نه‌فقط یادآور خاطرات خوش گذشته، بلکه بخشی زنده و اثرگذار از تجربه فرهنگی کودکان امروز باشد.