همشهری آنلاین- سحر جعفریان عصر: تودوک‌ها متولد تاجمیرند؛ روستایی در استان خراسان جنوبی، شهرستان سربیشه. و مادرانشان هم، زنان تاجمیری‌اند. مادرانی حوصله‌دار که صدها سال است، نسل به نسل، تودوک‌ها را به کوک‌هایی ساده با چوب و تکه‌های پارچه و دکمه و موی بز و پشم گوسفند و برگ‌های معطر، می‌دوزند و سر و شکل می‌دهند تا کودکان تاجمیری، بی بازیچه نمانند. بازیچه‌هایی محلی با نام عروسک تودوک که سال ۱۳۹۳به ثبت میراث فرهنگی ناملموس ایران رسید و خیلی زود، تا ینگه دنیا نیز به سوغات رفت. هاجر کلندرزهی از تودوک‌دوزان روستای تاجمیر در گفت‌وگو با همشهری از قصه‌های شنیدنی و ناگفته‌های کارآفرینی زنان تاجمیر با این عروسک ایرانی می‌گوید.
تودوک، بازیچه گیس‌سفیدان و خردسالان
هاجر نخستین تودوک را وقتی دوخت که فاطمه، دخترش ۷سال داشت. اسم آن تودوک را گذاشت مه‌جبین بانو. مه‌جبین بانو، کمی شُل و وارفته، هنوز هم هست و سر تاقچه اتاق مهمان در خانه فاطمه نشسته است. هاجر بعد از آن نخستین تودوک، گه‌گاه تودوک‌های کوچک و بزرگ دیگری هم دوخت؛ تعدادی برای نوه‌هایش و تعدادی نیز برای دختران کم‌سن‌وسال همسایه. تا اینکه یکی از روزهای سال۱۳۹۲ تودوک‌دوزی شد کسب‌وکارش؛ درست مانند بسیاری از زنان تاجمیر. هاجر از آن سال و از آن کسب‌وکار خاص می‌گوید: «تودوک، عاروسک کهنه‌سال (قدیمی) این حومه‌اس. بازیچه من گیس‌سفید بوده و الانم بازیچه بچه بچه منه.» برای ادعایی که گفته، گواه می‌آورد: «اینجا که شهر نیست اسباب‌بازی و از این چیا داشته باشه. ننه هرکس با لَت (تکه) پارچه و چند باریکه چوب و برگای بودار (معطر) و مو و پشم بز و گوسفند براش وسیله بازی درست می‌کنه. تودوک یعنی دختر کوچیک بیشتر برا دختراس و مرد چوپون هم برا پسرا.»
کمی مکث می‌کند و دوباره گفتگو را دست می‌گیرد: «تو این کاغذا (روزنامه) و اینترنتا نوشتن بی‌بی‌گل کلندرزهی، تودوک تاجمیر رو زنده کرد. بله، بی‌بی‌گل سبب شد که تودوک‌دوزی هم کار و نون ما بشه، هم اعتبار تاجمیر، ولی قبل از اون، بانوبخت کلندرزهی خدابیامرز بود که همه‌ش سنگ عاروسک تودوک رو به سینه می‌زد و می‌گفت نذارید ایی میراث، خاک شه.» سال۱۳۹۰ یکی از صدها تودوک دوخته‌شده به‌دست بی‌بی‌گل کلندرزهی، سر از خانه عروسک بیرجند درآورد و سال بعدش هم یکی، دو تودوک او رسید دست شماری از فعالان اجتماعی و تسهیلگران امور کارآفرینی زنان روستایی: «چندتایی خانوم شهری اومدن تاجمیر. می‌گفتن واسه اشتغال‌زایی اومدن. باید زودتر از اون وقت می‌اومدن؛ خو اینجا کار نبود؛ زمینش که کویر برهوته و هواش هم خشک. گفتن شما تودوک بدوزید، ما براتون می‌فروشیم.» تودوک نخستین عروسک بومی و محلی ایران است که سال۱۳۹۳ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ملی به ثبت رسید.
تودوک‌های تاجمیر، سیتیزن‌های جهانی‌اند
همین که نام و نشان تودوک رفت لابه‌لای کلی نام و نشان میراث فرهنگی ناملموس ایران، سالن آجری و تقریبا ۲۰متری نمایشگاه و فروشگاه عروسک‌دوزی تاجمیر هم ساخته شد. هاجر گفت‌وگو را پیش می‌برد: «تو تاجمیر رسم نیست زنا خیلی از سرا (خانه) بیرون دربیان؛ واسه همین عاروسک‌خونه گلکاری (بنا) شد. اولا نصف زنای تاجیمر هرچی پارچه و دکمه و چوب داشتن، می‌آوردن عاروسک‌خونه و دور هم تودوک می‌دوختن.» بعضی روزها سالن آجری تازه بناشده تاجمیر از شمار زیاد زنان تودوک‌دوز جای سوزن‌انداختن نداشت و به‌ناچار تودوک‌دوزی شیفت‌بندی می‌شد؛ ۸صبح تا ۱۲ظهر و ۲بعدازظهر تا ۱۷غروب برای 62 زنی که از تودوک‌دوزی پول درمی‌آوردند. هاجر به حساب عمری که داشته، تاکید می‌کند:«جمعیت تاجمیر هیچ وقت بیشتر از 850 نفر نرفته. از این 850 نفر، نصفش زنای بالغن که تقریبا 60 تا 65 نفرشون اونا سالای اول، تودوک‌دوزی می‌کردن.» پشت‌بند این تاکید، جمله دیگری هم باز به تاکید می‌گوید:«همین تودوک‌دوزی نذاشت جوونا فکر کوچ بیفتن. روستای ما تو این حوالی با اینکه زمینش خشک شده و بار نمیده، کمترین کوچ رو داشته.»
زنانی که در دوزندگی و سایزبندی تودوک‌ها تروفرز بودند، روزی ۸ تا ۱۰ تودوک می‌دوختند. هاجر دراین‌باره توضیح می‌دهد: «بیشترایا ۵ تا ۶تودوک می‌تونستن سر هم بدوزن، بستگی به تعداد سفارشا داشت. مثلا سفارشای عمده رو چند نفر از یه منزل، مادر و دختراش دست می‌گرفتن. سفارشای سوغات خارج رو هم حوصله‌دار و اونا که لتای پارچه‌ای گرون داشتن می‌دوختن.» به اعتقاد هاجر و بسیاری از زنان تاجمیر، تودوک بخت بلندی داشته که از روستای مرزی‌اش تا راه‌هایی خیلی دور رفته؛ راه‌هایی دور به جاهایی دور که هاجر و آن بسیاری از زنان تاجمیر پیشتر، نام هیچ یک از آن جاها را نمی‌دانستند؛ آلمان، کانادا، برزیل، فرانسه، هلند و استرالیا.
جنگ عروسک‌کش
با آنکه جنگ کسب‌وکار تودوک‌دوزی تاجمیر را از رونق انداخته و بیش از یک سال از دوخت‌ودوز و تحویل آخرین سفارش هاجر می‌گذرد، اما او هنوز تکه‌های پارچه و چوب جمع می‌کند: «عادته یا امید نمی‌دونم. جمع می‌کنم دیگه اگه یه وقت پارچه سنگین ببینم یا دکمه قشنگ دَم‌دستم باشه.» تکه‌های پارچه سنگین را نگه داشته برای تودوک‌های عروس: «عاروس باید رخت بَرش گرون باشه؛ چه آدمیزاد باشه، چه تودوک. بَر باقی تودوکا از لت پارچه‌های معمولی، همینا که بر خودمونه، می‌دوزیم.» از زمزمه‌های مرسوم وقت تودوک‌دوزی نیز می‌گوید: «لَب‌جنبونکمون لالایی و قصه‌های خود عاروسکای تودوکه. مثلا قصه تودوک شاهدختی که عروس شاه از مابهترون شد یا تودوکای ننه و آقا که واسه سیری شکم بچه‌شون جگر خودشون رو بار می‌ذاشتن...»
قصه‌های تودوک، گفت‌وگو را کشاند سوی چرایی و چگونگی طراحی و دوخت شناسنامه برای تودوک‌های دست‌دوز: «یکی، دوسال بعد از اینکه به کارمون سکه افتاد، چند تا از بچه‌های خُرد و سواد دار تاجمیر پیشنهاد دادن روی یه تیکه پارچه سفید اسم‌ورسم و قصه هر تودوک رو بنویسن و سنجاقش کنن بهش...یه چیزی مثل شناسنامه.» سال‌های نخست، شروع قیمت هر تودوک با توجه به سایز و جنس پارچه‌های خرج‌کارشان، از 50 تا 100 هزار تومان بود. قیمت بالا را خانواده‌های تودوکی (شامل 4 تا 5 عروسک تودوک) داشتند؛ مبلغی در حدود 300 تا 250 هزار تومان. هاجر در این بخش از گفتگو، توضیح می‌دهد:«اون وقتا، کار و بارمون خوب بود. اونقدری خوب بود که خیلی زنا به غیر از تودوک، جاکلیدی، دستبند و آویز در خونه هم دوختن.»
قیمت تودوک در سایز کوچک و با خرج‌کارهای معمولی، پیش از شروع جنگ 12 روزه به حدود 250 تا 350 هزار تومان رسید و بعد از آن جنگ و جنگ 40 روزه تا به امروز زنان تاجمیر جز چند سفارش انگشت‌شمار برای دوخت و دوز تودوک، سفارش قابل توجه دیگری نداشتند. سفارش‌های تودوک‌دوزی معمولا از طریق تعدادی از اپلیکیشن‌های ویژه فروش آنلاین صنایع دستی و هنری و یا پلتفرم‌های مختص کارآفرینی زنان روستایی ثبت می‌شد و به دست هاجر و باقی زنان تاجمیر برای اجرا می‌رسید. حالا در پایان گفتگو، هاجر از آخرین تودوک سفارشی که دوخته می‌گوید:«یه تودوک 30 سانتی دوختم برای دختر بچه‌سالی تو تهران. دخترک خواسته بود، تودوکش صورت دکمه‌ای نباشه. لب و دهن و چشم و ابرو داشته باشه...بعد اون دیگه تودوک ندوختم...امان از جنگ که به عروسک هم رحمش نمیاد...ای، مرگ به جنگ...» فقط گاهی شاید تودوکی سردستی برای یکی از نوه‌هایش به یاد ماهجبین تودوک نشسته سر تاقچه اتاق مهمان خانه دخترش بدوزد.