همشهری آنلاین_فاطمه عسکری نیا:برای پیداکردن روانشناس، دیگر نیازی به جست‌وجوی طولانی نیست. کافی است چند دقیقه در اینستاگرام بچرخید تا با انبوهی از صفحه‌هایی روبه‌رو شوید که هرکدام وعده‌ای برای شناخت شخصیت، کشف تروماهای کودکی و درمان مشکلات روانی دارند. یکی در چند ثانیه اختلال دوقطبی را تشخیص می‌دهد، دیگری از روی چند سؤال شما را خودشیفته می‌خواند و فردی دیگر نسخه رهایی از آدم‌های سمی زندگی را می‌پیچد. در این بازار شلوغ، گاهی تعداد دنبال‌کنندگان و قدرت بیان افراد از تخصص و صلاحیت حرفه‌ای آنها پیشی می‌گیرد. اما ماجرا فقط به اینستاگرام محدود نیست؛ بعضی از این چهره‌ها به برنامه‌های تلویزیونی، همایش‌ها و نشست‌های رسمی هم راه پیدا کرده‌اند و از همین مسیر برای فروش دوره‌ها و پکیج‌های گران‌قیمت خود مشتری پیدا می‌کنند. محمد حاتمی، استاد دانشگاه خوارزمی و رئیس انجمن علمی مطالعات روان‌درمانی ایران، در گفت‌وگو با برنامه پارک‌وی همشهری نسبت به گسترش این پدیده هشدار می‌دهد؛ پدیده‌ای که به‌گفته او، می‌تواند اعتماد مردم به خدمات تخصصی سلامت روان را از بین ببرد.
۲۴میلیون دنبال‌کننده برای نسخه‌های چندثانیه‌ای
حاتمی با اشاره به افزایش نیاز جامعه به خدمات روان‌شناختی پس از کرونا و بحران‌های سال‌های اخیر می‌گوید بخشی از افراد فعال در شبکه‌های اجتماعی، بدون داشتن تخصص و صلاحیت حرفه‌ای، از این نیاز عمومی برای معرفی خود به‌عنوان روانشناس و مشاور استفاده کرده‌اند. او در توضیح تفاوت روانشناس متخصص با مدعیان این حوزه می‌گوید: «روانشناس کسی است که در دانشگاه‌های معتبر تحصیل کرده و برای فعالیت حرفه‌ای، پروانه سازمان نظام روانشناسی و مشاوره را دریافت کرده باشد. البته دانشجویان و فارغ‌التحصیلانی که هنوز پروانه ندارند، در شرایط مشخص و زیرنظر سوپروایزر می‌توانند فعالیت کنند. اما مسئله ما افرادی هستند که اساسا تخصصی در روانشناسی ندارند و خودشان را روانشناس معرفی می‌کنند.»
رئیس انجمن علمی مطالعات روان‌درمانی ایران از ارائه پرونده حدود ۸۰صفحه فعال در حوزه روانشناسی زرد به نهادهای نظارتی خبر می‌دهد و می‌گوید: «تعداد دنبال‌کنندگان برخی از این صفحات به ۲۴میلیون نفر هم می‌رسد. به اعتقاد او، این اعداد نشان می‌دهد که با یک پدیده محدود در فضای مجازی روبه‌رو نیستیم و نفوذ این افراد در زندگی و تصمیم‌های مردم جدی است.»
تلویزیون به روانشناس‌نماها تریبون می‌دهد
یکی از انتقادهای صریح حاتمی در این گفت‌وگو متوجه رسانه‌ها، به‌ویژه صداوسیماست. او می‌گوید: «برخی از افرادی که تخصصی در روانشناسی ندارند، با حضور در برنامه‌های تلویزیونی و نشست‌های رسمی، برای خود اعتبار اجتماعی ایجاد می‌کنند و از همین اعتبار برای جذب مخاطب و فروش محصولات آموزشی استفاده می‌کنند.»
حاتمی از مکاتبات و تذکرات خود به مسئولان صداوسیما درباره حضور این افراد خبر می‌دهد و معتقد است: «رسانه ملی باید در انتخاب کارشناسان حوزه سلامت روان دقت بیشتری داشته باشد. او حتی به پیشنهادهایی برای خرید زمان آنتن تلویزیون و معرفی افراد در قالب برنامه‌های تخصصی اشاره می‌کند؛ افرادی که با پرداخت مبالغی، فرصت معرفی خود و فعالیت‌هایشان را پیدا می‌کنند.»
به اعتقاد حاتمی، حضور یک فرد در رسانه‌ای مانند صداوسیما برای بسیاری از مردم به‌معنای تأیید صلاحیت اوست. به همین دلیل، وقتی فردی بدون تخصص در جایگاه کارشناس تلویزیونی قرار می‌گیرد، ممکن است مخاطب بدون بررسی سوابق و مجوزهای او به خدماتش اعتماد کند. این اعتماد بعدا می‌تواند به خرید پکیج‌های گران‌قیمت یا مراجعه به مراکز غیرمجاز منجر شود.
از آدم‌های سمی تا پکیج‌های چندصد میلیونی
روانشناس‌نماها فقط با وعده درمان فوری مخاطب جذب نمی‌کنند. بخشی از فعالیت آنها بر پایه جملات کوتاه و جذابی است که در نگاه اول به مخاطب احساس قدرت و رهایی می‌دهد؛ حاتمی معتقد است: «این توصیه‌ها بدون شناخت شرایط فرد می‌توانند آسیب‌زا باشند. ممکن است فردی با شنیدن چنین جملاتی روابط خانوادگی و اجتماعی خود را قطع کند و به‌تدریج منزوی شود.» او همچنین نسبت به توصیه‌هایی که افراد را به سرکوب غم و اندوه یا نادیده‌گرفتن احساساتشان دعوت می‌کنند هشدار می‌دهد. به‌گفته او، احساسات بخشی از زندگی انسان هستند و نمی‌توان با چند جمله انگیزشی آنها را حذف کرد.
در کنار این توصیه‌ها، بازار فروش دوره‌ها و پکیج‌های آموزشی هم رونق گرفته است. حاتمی از پکیج‌هایی با قیمت ۲۰میلیون تومان و سخنرانی‌هایی با مبالغ چندصد میلیون تومانی نام می‌برد و می‌گوید: «برخی از این افراد در کافه‌ها، مراکز تجاری و حتی قالب تورهای گردشگری با عنوان خودشناسی و روانشناسی فعالیت می‌کنند؛ درحالی‌که بسیاری از این برنامه‌ها بدون مجوز و نظارت تخصصی برگزار می‌شوند.»
تشخیص درست، مهم‌تر از درمان
اما مردم چطور می‌توانند روانشناس واقعی را از مدعیان این حوزه تشخیص دهند؟ توصیه حاتمی این است که پیش از مراجعه، پروانه فعالیت متخصص را بررسی کنند. به‌گفته او، پروانه و منشور اخلاقی باید در محل فعالیت نصب شده باشد و مراجعان می‌توانند با مراجعه به سایت سازمان نظام روانشناسی و مشاوره، اسامی افراد دارای مجوز را بررسی کنند.
حاتمی می‌گوید: «ما در روانشناسی به‌دنبال تغییر پایدار هستیم، نه تسکین کوتاه‌مدت. باید ریشه مشکل را پیدا کنیم. گاهی مسئله‌ای که فرد مطرح می‌کند، با آنچه واقعا در زندگی و روان او اتفاق افتاده، تفاوت دارد. اگر تشخیص درست نباشد، مسیر درمان هم اشتباه خواهد بود.»
مردم ایرانی‌تر شده‌اند؟
پایان این گفت‌وگو به موضوعی فراتر از روانشناسی مجازی می‌رسد؛ هویت ملی و تغییر احساس تعلق مردم به ایران پس از جنگ. حاتمی که می‌گوید پیش از جنگ ۱۲روزه درباره گسست هویتی نوجوانان به مسئولان نامه نوشته بود، در بخش پایانی گفت‌وگو از تغییری صحبت می‌کند که به اعتقاد او پس از جنگ ۴۰روزه در نگرش بخشی از جامعه نسبت به هویت ایرانی شکل گرفته است.
او می‌گوید: «من الان در حال تهیه نامه‌ای هستم تا به مسئولان تبریک بگویم. به‌نظرم بعد از جنگ ۴۰روزه، هویت ملی و اسلامی ما تقویت شده است. کسانی که قبلا حتی ایرانی بودن خودشان را کتمان می‌کردند، حالا با افتخار از ایرانی بودنشان صحبت می‌کنند.»
حاتمی البته حفظ این سرمایه اجتماعی را ضروری می‌داند و تأکید می‌کند تقویت هویت ملی باید با افزایش اعتماد عمومی، به‌ویژه در مسائل اقتصادی، همراه باشد.