همشهری آنلاین - محمد سرابی: آنهایی که تنها فرزند پدر و مادرشان هستند، در خانه با کودک دیگری همبازی نمی‌شوند و در بزرگسالی و زمانی که پدر و مادر را از دست بدهند هیچ‌کسی با نسبت نزدیک نخواهند داشت. آمار مرکز رصد جمعیت کشور نشان می‌دهد در طول چند دهه، تعداد خانواده‌هایی که دارای فرزند دوم شده‌اند کاهش پیدا کرده است. علیرضا آقایوسفی (روانشناس) و محمود مشفق (جمعیت‌شناس) در گفت‌وگو با همشهری هشدار دادند که در آینده، ایران به سمت تک‌فرزندی حرکت می‌کند و باید برای رفع این شرایط آماده باشیم.
۲۰درصد کاهش چند فرزندی
بنا به آماری که مرکز رصد جمعیت کشور منتشر کرده، در ۲بازه زمانی ۱۰ساله از سال ۱۳۷۵تا سال ۱۳۸۵و بعد از آن از سال ۱۳۹۵تا سال ۱۴۰۵تعداد خانواده‌های تک‌فرزند و دوفرزند اندازه‌گیری شده است. ۸۲درصد بچه‌هایی که در سال ۱۳۷۵به دنیا آمده‌اند تا ۱۰سالگی دارای خواهر یا برادر شده‌اند اما ۶۲درصد بچه‌های متولد ۱۳۹۵تا الان خواهر یا برادر دارند. در ایران امروز ۱۰ساله‌ها، ۲۰درصد کمتر از ۳۰ساله‌ها ممکن است خواهر یا برادر داشته باشند. در شکل کلی «۳۸درصد» متولدان سال ۱۳۹۵تاکنون دارای خواهر یا برادر نیستند درحالی‌که ۳۰سال قبل این میزان «۱۲درصد» بود.
استان‌های تک‌فرزند
در سال ۱۳۷۵تعداد چند فرزندی در همه استان‌ها به جز ۴استان گیلان، تهران، البرز و اصفهان بالای ۸۰درصد بود. ۹۰درصد خانواده‌های ساکن استان‌های کهگیلویه و بویراحمد، خراسان جنوبی، سیستان و بلوچستان، ایلام، بوشهر، هرمزگان، چهارمحال و بختیاری، کرمان و خوزستان بیش از یک فرزند داشتند. این روند ادامه پیدا کرد و امروز گیلان، مازندران، البرز و تهران همچنان در تک‌فرزندی پیشرو هستند. ۳ استانی که در تمام این چند دهه تک‌فرزندی را حفظ کرده‌اند گیلان، البرز و تهران هستند که در میان آنها گیلان امسال به ۶۳درصد تک‌فرزندی رسیده است.
استان خاص و همیشه جوان
در همین سال‌ها آمار نشان می‌دهد که میزان چندفرزندی در استان جوان سیستان و بلوچستان نه‌تنها از میانگین امروز بلکه از میانگین ۳۰سال قبل کل کشور هم بیشتر است. نزدیک ۸۸درصد خانواده‌ها در این استان بیش از یک فرزند دارند. تقریبا تمام شاخص‌های جوانی جمعیت در سیستان و بلوچستان مثبت و بهتر از میانگین کشور است. البته کاهش جمعیت در این استان هم تأثیرگذار بوده و با اینکه هنوز جوان‌ترین استان کشور است، با کاهش زاد و ولد و ازدواج روبه‌رو شده و میزان «ولادت» در آن کاهش داشته است.
مقابله با بحران تک‌فرزندی با تغییر نقش‌ها
علیـرضا آقایـوسفی رئیس سازمان نظام روانشناسی و مشاوره ایران
کودک تک‌فرزند می‌تواند با دوستان مدرسه و کلاس زبان و همسایگان ارتباط گرم پیدا کند اما اگر این روابط جایگزین نشود مشکلات آغاز خواهد شد. اگر کودکی تک‌فرزند باشد و روابطی هم با همسن و سال‌ها پیدا نکند بخشی از مراحل رشد دچار مشکل خواهد شد. جامعه باید با حذف نقش‌هایی مانند خاله و دایی تطبیق پیدا کند. قبلا هم پدربزرگ و مادربزرگ با بقیه خانواده زندگی می‌کردند که الان حذف شده است. این شکل خانواده تغییر کرده است. پدر و مادرها نباید از این هراس داشته باشند که فرزندانشان با دیگران ارتباط برقرار کنند. اگر نتوانیم برای نقش‌های حذف‌شده جایگزین پیدا کنیم دچار مشکل خواهیم شد. شکل و ساختار خانه‌ها و اشتغال تغییر کرده، حریم خصوصی عوض شده و نمی‌توانیم جلوی اینها را بگیریم بلکه باید با تغییرات تطبیق پیدا کنیم و شرایط را فراهم کنیم تا به این تغییرات جهت مثبت بدهیم.
تک‌فرزندی؛ نشانه واضح کاهش باروری
محمود مشفق - دانشیار جمعیت‌شناسی دانشگاه علامه طباطبایی
کشورهایی که دچار کاهش سطح باروری شده‌اند آمار بالایی از تک فرزندی دارند؛ عاملی که باعث کاهش رشد جمعیت می‌شود و سالخوردگی را تسریع می‌کند. درباره ایران باید گفت بی‌فرزندی مطلق در کشور ما نسبت به دیگر نقاط جهان چندان زیاد نیست. خانواده‌های بیش از ۲فرزند نیز نشانه کشورهایی است که میزان باروری زیاد دارند که این هم در ایران زیاد دیده نمی‌شود. آنچه باید مدنظر قرار گیرد تک‌فرزندی است. نزدیک ۵۰درصد خانواده‌های ایرانی صاحب فرزند دوم می‌شوند اما موانع اقتصادی و فرهنگی مانع حرکت بیشتر خانواده از فرزند اول به دوم شده است. یک نکته مهم این است که تک‌فرزندی را در چه گروهی از زنان بررسی می‌کنیم. آیا این زنان تا زمان آمارگیری تک‌فرزند بوده‌اند و امکان دارد تا انتهای دوره باروری خود دارای فرزند شوند یا زنان مسن هستند که دیگر امکان باروری ندارند. این نکته ظریفی در به‌دست آوردن و استخراج آمار دقیق است.