همشهری‌آنلاین - پروانه بندپی: آمارها نشان می‌دهد دست‌کم ۱۴ درصد جمعیت بالای ۲۵ سال کشور و بیش از ۱۶ درصد جمعیت استان تهران به دیابت مبتلا هستند. رقمی که با احتساب افراد مبتلا به پیش‌دیابت، به حدود ۲۰ میلیون نفر می‌رسد. این آمار نگران‌کننده در حالی است که بسیاری از مبتلایان هنوز از بیماری خود خبر ندارند. از سوی دیگر، بخشی از جامعه نیز شناخت درستی از دیابت ندارد و تصور می‌کند تنها افرادی دیابتی محسوب می‌شوند که انسولین تزریق می‌کنند! در حالی که دیابت نوع ۲ که ارتباط نزدیکی با سبک زندگی دارد، بخش بزرگی از مبتلایان را دربرمی‌گیرد.
چاقی؛ یکی از مهم‌ترین عوامل خطر دیابت
۲۰ تا ۲۶ آبان، هفته ملی دیابت نام‌گذاری شده است. به همین مناسبت و با توجه به نام‌گذاری روز اول این هفته به عنوان «پیشگیری از دیابت»، همشهری با دکتر مریم رزاقی‌آذر، فوق‌تخصص غدد درون‌ریز و متابولیسم و پژوهشگر درباره عوامل ابتلا به دیابت و راه‌های پیشگیری از آن گفتگو کرده است.
این متخصص غدد، چاقی را یکی از مهم‌ترین عوامل محیطی مؤثر در ابتلا به دیابت می‌داند و توضیح می‌دهد: «چاقی را مادر بسیاری از بیماری‌ها می‌دانند. درباره دیابت، چاقی می‌تواند مقاومت به انسولین ایجاد کند و زمینه افزایش قند خون، فشار خون و چربی خون را فراهم کند. چاقی در کودکان هم پیامدهای متعددی دارد؛ از جمله جلو افتادن سن استخوانی، بسته شدن زودتر صفحات رشد و کاهش قد نهایی. کودکان چاق همچنین در سنین بالاتر بیشتر در معرض ابتلا به دیابت نوع ۲ قرار می‌گیرند. بنابراین کم‌تحرکی، یکی از عوامل خطر قابل پیشگیری است که با اصلاح آن می‌توان احتمال ابتلا به دیابت را کاهش داد.»
عادت‌های غذایی ناسالم از کودکی شکل می‌گیرند
این فوق‌تخصص غدد، تغذیه نامناسب و مصرف زیاد کربوهیدرات‌ها را نیز از عوامل مؤثر در افزایش خطر دیابت عنوان می‌کند و می‌گوید: «این مسئله مخصوصا در کودکان اهمیت زیادی دارد. چون عادت‌های غذایی از سال‌های اولیه زندگی شکل می‌گیرند. متاسفانه خیلی از والدین هر روز به فرزندانشان شکلات، شیرینی، بستنی و نوشیدنی‌های شیرین از جمله نوشابه می‌دهند. وقتی کودک به مصرف روزانه مواد غذایی شیرین عادت می‌کند، ذائقه‌اش به شیرینی گرایش پیدا می‌کند و این عادت ممکن است تا بزرگسالی ادامه یابد. درنتیجه به‌تدریج چاق‌تر می‌شود و در آینده ممکن است به فشار خون بالا، چربی خون بالا و افزایش قند خون یا همان دیابت مبتلا شود.»
دکتر رزاقی آذر اضافه می‌کند: «افزایش چربی خون می‌تواند به رسوب کلسترول در دیواره رگ‌ها و ایجاد تصلب شرایین یا تنگ شدن عروق منجر شود. در چنین شرایطی، احتمال تشکیل لخته در رگ‌های تنگ‌شده افزایش پیدا می‌کند و سکته‌های مغزی و قلبی، تنگی عروق بزرگ پاها و حتی قانقاریا ممکن است اتفاق بیفتد. همه اینها از پیامدهای کم‌تحرکی و رعایت نکردن رژیم غذایی سالم و مناسب هستند.»
دیابت همیشه ارثی نیست
این فوق تخصص غدد در پاسخ به این سوال که آیا ممکن است فردی بدون سابقه خانوادگی دیابت به این بیماری مبتلا شود، می‌گوید: «بله، گاهی فرد بدون اینکه کسی در خانواده‌اش مبتلا به دیابت باشد، به این بیماری دچار می‌شود. ژن‌های مستعدکننده ابتلا به دیابت ممکن است حتی از نسل‌های قبل و اجداد به فرد منتقل شده باشند.»
یک باور رایج اما غلط
رزاقی آذر می‌گوید: «یکی از باورهای نادرست رایج در میان خانواده‌های ایرانی این است که کودکان تپل سالم‌تر و زیباترند. این نگاه حتی در میان بزرگسالان هم وجود دارد. به طوری که بعضی افراد، مخصوصا مردها شکم داشتن را نشانه اعتبار و جایگاه خود می‌دانند.»
این فوق تخصص غدد می‌گوید: «حتی در کودکان زیر شش ماه هم اگر اضافه‌وزن و چاقی ایجاد شود، تعداد سلول‌های چربی بدن افزایش پیدا می‌کند و این سلول‌ها در بدن باقی می‌مانند. حتی اگر فرد بعداً در آینده وزن کم کند، سلول‌های چربی کوچک‌تر می‌شوند، اما تعدادشان کاهش پیدا نمی‌کند.»
فاصله شام تا خواب را رعایت کنید
این متخصص غدد برای پیشگیری از چاقی و دیابت توصیه می‌کند: «دست‌کم دو ساعت بین آخرین وعده غذایی و زمان خواب فاصله بیندازید و از خوردن تنقلات و مواد غذایی بلافاصله قبل از خواب خودداری کنید. همچنین باید از پرخوری پرهیز کرد و مصرف غذاهای چرب و شیرین را هم کاهش داد.»
او با اشاره به نقش چربی در افزایش دریافت کالری می‌گوید: «خیلی از خانواده‌ها موقع پخت برنج، آب و روغن زیاد به آن اضافه می‌کنند تا خوشمزه‌تر شود. در حالی که هر گرم چربی ۹ کالری و هر گرم کربوهیدرات ۴ کالری انرژی دارد؛ یعنی انرژی چربی بیش از ۲ برابر کربوهیدرات است. ضمن اینکه بسیاری از شیرینی‌ها هم حاوی چربی هستند.»
رزاقی‌آذر مصرف روزانه بستنی و شکلات را هم از عادت‌های غذایی نامناسب می‌داند و می‌گوید: «مصرف گاه‌به‌گاه این مواد غذایی اشکالی ندارد، اما خوردن روزانه آنها می‌تواند باعث چاقی شود. بهتر است میوه و سبزیجات جایگزین بخشی از این خوراکی‌ها شوند. البته مصرف میوه هم باید متعادل باشد. بعضی از بیماران می‌گویند روزانه یک کیلو میوه می‌خورند و تصور می‌کنند که قند طبیعی میوه هیچ مشکلی ایجاد نمی‌کند. در حالی که در مصرف میوه هم باید تعادل را رعایت کرد.»
او می‌گوید: «برای کاهش وزن و داشتن وزن ایده‌آل می‌توان سه وعده اصلی و دو میان‌وعده در برنامه غذایی خود داشت. مثلا ساعت ۱۰ صبح و حدود ۴ تا ۵ عصر یک واحد میوه یا یک لیوان شیر مصرف شود. همراه غذا هم می‌توان از ماست کم‌چرب و سبزیجات استفاده کرد. ماست چند ساعت در معده باقی می‌ماند و می‌تواند به ایجاد احساس سیری طولانی‌تر کمک کند. همچنین کاهش حجم غذا و تقسیم آن در وعده‌های بیشتر، به تدریج به کنترل اشتها کمک می‌کند.»
این فوق‌تخصص غدد، مهم‌ترین توصیه خود برای پیشگیری از دیابت را پرهیز از چاقی می‌داند و تأکید می‌کند: «مهم‌ترین توصیه من به مردم به عنوان متخصص غدد این است که تا می‌توانید، از چاقی فرار کنید.»